प्रकरण 2: सजीव सृष्टीतील विविधता

आकृतीत : जंगलात अनेक प्रकारचे सजीव; वाळवंटात थोडे.

नियम 1 : ती कुठे जास्त असते — किती वेगवेगळे प्रकार सापडतात ते मोजा.

• सोपे : पर्जन्यवने व प्रवाळ खडकांत जैवविविधता खूप जास्त.
• मध्यम : वाळवंट व ध्रुवीय प्रदेशात प्रकार कमी.
• परीक्षेसाठी : भारतात जैवविविधता समृद्ध आहे.

नियम 2 : ती का महत्त्वाची — सजीव एकमेकांवर अवलंबून असतात.

• सोपे : वनस्पती अन्न, लाकूड व औषधे देतात.
• मध्यम : एक प्रजाती नष्ट झाली तर इतरांवर परिणाम होतो.
• परीक्षेसाठी : जंगले व तलाव जपले की प्रजाती सुरक्षित राहतात.

आकृतीत : आधी वनस्पती व प्राणी असे विभागा, मग अधिक वैशिष्ट्यांनी पुढे विभागा.

नियम 1 : गटाचा आधार — वर्गीकरणाआधी नियम सांगा.

• सोपे : राहण्याच्या जागेनुसार : जमीन, पाणी, हवा.
• मध्यम : अन्नानुसार : वनस्पतीभक्षी व मांसभक्षी.
• परीक्षेसाठी : शरीराच्या भागांनुसार : पाठीचा कणा असलेले व नसलेले.

नियम 2 : गट करण्याचे फायदे — वेळ वाचतो व नाते दिसते.

• सोपे : नवा सजीव शोधणे व नाव देणे सोपे.
• मध्यम : कोणते सजीव सारखे ते दिसते.
• परीक्षेसाठी : जगातील शास्त्रज्ञ समान गट वापरू शकतात.

आकृतीत : ओषधी, झुडूप व वृक्ष खोडाची उंची व काष्ठमयपणा यांत वेगळे.

नियम 1 : ओषधी, झुडूप, वृक्ष — खोड व उंची पाहा.

• सोपे : ओषधी : गहू, तुळस, पुदिना.
• मध्यम : झुडपे : गुलाब, जास्वंद, मोगरा.
• परीक्षेसाठी : वृक्ष : आंबा, वड, कडुलिंब.

नियम 2 : आरोही व भूसर्पी वेली — दुर्बल खोडांना आधार हवा किंवा ते पसरतात.

• सोपे : आरोही वेली तणाव/आकड्यांनी चढतात : वाटाणा, द्राक्ष.
• मध्यम : भूसर्पी जमिनीवर पसरतात : भोपळा, कलिंगड.
• परीक्षेसाठी : दोघींची खोडे दुर्बल, स्वतः उभी राहत नाहीत.

आकृतीत : पाठीच्या कण्याने प्राण्यांचे दोन मोठे गट होतात.

नियम 1 : पाठीच्या कण्यासह की विना — पाठीवर हाडांचा स्तंभ आहे का पाहा.

• सोपे : मासा, बेडूक, साप, चिमणी, गाय पृष्ठवंशी.
• मध्यम : गांडूळ, गोगलगाय, कोळी, खेकडा अपृष्ठवंशी.
• परीक्षेसाठी : पृथ्वीवरील बहुतेक प्राणी अपृष्ठवंशी आहेत.

नियम 2 : अन्नानुसार — प्राणी काय खातो ते पाहा.

• सोपे : शाकाहारी : गाय, शेळी, हरीण.
• मध्यम : मांसाहारी : सिंह, वाघ, बेडूक.
• परीक्षेसाठी : सर्वाहारी : कावळा, अस्वल, माणूस.

आकृतीत : कल्ले व पर पाण्याला; काटे व जाड खोड वाळवंटाला साजेसे.

नियम 1 : अधिवास — जमीन, पाणी व हवा हे मुख्य अधिवास.

• सोपे : भूचर जमिनीवर, जलचर पाण्यात राहतात.
• मध्यम : पक्षी हवेसाठी अनुकूल असतात.
• परीक्षेसाठी : बेडकासारखे काही पाण्यात व जमिनीवर दोन्हीकडे राहतात.

नियम 2 : अनुकूलने — प्रत्येक वैशिष्ट्याचे काम जुळवा.

• सोपे : उंट कुबडात चरबी साठवतो व पाण्याविना बराच काळ राहतो.
• मध्यम : ध्रुवीय अस्वलाचे दाट केस व चरबी ऊब देतात.
• परीक्षेसाठी : मासे कल्ल्यांनी श्वास घेतात.