विज्ञान म्हणजे काय व जिज्ञासा
आकाश निळे का, बी वाढायचे कसे ओळखते, पतंग का उडतो? हे विचारणे म्हणजेच विज्ञानाची सुरुवात.
विज्ञान म्हणजे अंदाजाऐवजी काळजीपूर्वक निरीक्षण व चाचण्यांनी गोष्टी कशा व का घडतात ते शोधणे. त्याची सुरुवात जिज्ञासेतून, म्हणजे जाणून घेण्याच्या इच्छेतून. चांगले प्रश्न का, कसे, आणि जर असे झाले तर, यांनी सुरू होतात.
आकृतीत : जिज्ञासा आपल्याला का, कसे, जर असे झाले तर विचारायला लावते.
नियम 1 : विज्ञानाकडे नेणारे प्रश्न — ज्यांची चाचणी घेता येते असे प्रश्न उत्तम.
- सोपे : "बर्फ उन्हात लवकर का वितळतो?" याची चाचणी करता येते.
- मध्यम : निरीक्षण म्हणजे इंद्रिये काळजीपूर्वक वापरणे.
- परीक्षेसाठी : प्रश्न लिहून ठेवल्याने जिज्ञासा जिवंत राहते.
नियम 2 : विज्ञान व अंदाज — पुरावा मताला हरवतो.
- सोपे : शास्त्रज्ञ कल्पना चाचणीने तपासतात.
- मध्यम : चुकीचा अंदाजही उपयोगी : त्यातून शिकतो.
- परीक्षेसाठी : नवा पुरावा आला की जुन्या समजुती बदलतात.
"मला प्रश्न पडला का" हे चाचणी घेता येईल अशा प्रश्नात बदला.
विज्ञान फक्त प्रयोगशाळेतील शास्त्रज्ञांसाठी असे समजणे.
"जिज्ञासा, निरीक्षण, चाचणी."
सरावासाठी प्रश्न
- 1पाठ्यपुस्तकानुसार जीवनाला आधार देणारा एकमेव ज्ञात ग्रह कोणता?
- 2विज्ञान या शब्दाचे सर्वोत्तम वर्णन कोणते?
- 3पाठ्यपुस्तकाचे नाव 'Curiosity' (जिज्ञासा) आहे, कारण विज्ञान शिकण्यासाठी सर्वात महत्त्वाचा गुण —
- 4वैज्ञानिक पद्धतीची अगदी पहिली पायरी कोणती?
- 5वैज्ञानिकासारखे काम करणारी व्यक्ती कोणाला म्हणता येईल?
- 6विज्ञान कोणत्या प्रश्नाचे उत्तर शोधण्यास मदत करू शकते?
- 7आसिया आजूबाजूच्या गोष्टींबद्दल सतत 'कसे' आणि 'का' विचारते. ती दाखवते —
- 8आश्चर्य वाटून प्रश्न पडल्यानंतरची पुढची पायरी —
उत्तरे पाहा (आधी स्वतः सोडवा)
- 1पृथ्वी
- 2जग समजून घेण्यासाठी विचार करणे, निरीक्षण करणे आणि कृती करणे ही पद्धत
- 3जिज्ञासू असणे
- 4काहीतरी रंजक किंवा गोंधळात टाकणारे निरीक्षण करणे
- 5वैज्ञानिक पद्धत वापरणाऱ्या कोणालाही
- 6फूल दिवसाच्या ठरावीक वेळी का उमलते?
- 7जिज्ञासा
- 8संभाव्य उत्तराचा अंदाज बांधणे
वैज्ञानिक पद्धतीच्या पायऱ्या
माळी एक रोप पिवळे पाहतो, का ते विचारतो, प्रकाश कमी असेल असा अंदाज करतो, ते हलवतो व परिणाम पाहतो.
शास्त्रज्ञ पायऱ्या पाळतात : निरीक्षण, प्रश्न, गृहीतक (चाचणी करता येणारा अंदाज), प्रयोग, नोंदी, आणि निष्कर्ष, मग इतरांना सांगणे. निकाल आश्चर्यकारक असेल तर पायऱ्या पुन्हा करतात.
आकृतीत : निरीक्षण, प्रश्न, अंदाज, चाचणी, नोंद, निष्कर्ष : मग पुन्हा प्रश्न.
नियम 1 : पायऱ्यांचा क्रम — नोंदीची पायरी चुकवू नका.
- सोपे : गृहीतक : "हिरवे राहायला रोपांना प्रकाश हवा".
- मध्यम : प्रयोग : एक रोप प्रकाशात, एक अंधारात ठेवा.
- परीक्षेसाठी : निष्कर्ष तुमच्या निरीक्षणाशी जुळला पाहिजे.
नियम 2 : नोंद व निष्कर्ष — जे दिसते ते लिहा, अपेक्षित नाही.
- सोपे : तारीख व निरीक्षण असलेला तक्ता वापरा.
- मध्यम : खात्रीसाठी चाचणी पुन्हा करा.
- परीक्षेसाठी : अंदाज चुकला तर नवा करा.
गृहीतक असे लिहा : "आपण हे केले तर ते होईल".
अंदाजाशी जुळावे म्हणून निकाल बदलणे.
"निरीक्षण, प्रश्न, अंदाज, चाचणी, नोंद, निष्कर्ष."
सरावासाठी प्रश्न
- 1सूर्य, चंद्र आणि तारे यांच्याशी संबंधित पुस्तकातील विषय —
- 2पेन लिहिणे बंद करते. 'हे का बंद झाले?' असा विचार करणे ही —
- 3काहीतरी रंजक गोष्ट पाहिल्यानंतर लगेच येणारी पायरी कोणती?
- 4वैज्ञानिक पद्धतीच्या यादीतील शेवटची पायरी कोणती?
- 5एका दुकानदाराला काही दिवशी पाव लवकर कडक होतो असे दिसते. कारण विचारणे म्हणजे —
- 6गरम आणि थंड किती आहे ते जाणून घ्यायला पुस्तक सांगते. हे महत्त्वाचे का?
- 7कोणती परिस्थिती विज्ञानाची वृत्ती दाखवते?
- 8वीजतंत्री (इलेक्ट्रिशियन) बल्ब बिघडला की स्विच बिघडला ते तपासतो. तो मुख्यतः —
उत्तरे पाहा (आधी स्वतः सोडवा)
- 1पृथ्वीबाहेरच्या गोष्टी
- 2वैज्ञानिक विचारपद्धतीची सुरुवात आहे
- 3आश्चर्य वाटून त्याबद्दल प्रश्न विचारणे
- 4निकालांचे विश्लेषण करून प्रश्नाचे उत्तर मिळाले का ते पाहणे
- 5वैज्ञानिकासारखे निरीक्षण करून आश्चर्य वाटणे
- 6उदाहरणार्थ ताप किंवा पाण्याची उष्णता तपासण्यासाठी
- 7दूध उतू का गेले त्याचे कारण शोधणे
- 8चाचण्या करून समस्येचे कारण शोधतो
दैनंदिन जीवनात शास्त्रज्ञासारखा विचार
कोणता साबण उत्तम ते शोधायला सजग विद्यार्थी तोच डाग प्रत्येकाने धुतो, तेच पाणी, तीच वेळ.
न्याय्य चाचणीत आपण एकच गोष्ट बदलतो व बाकी सर्व तसेच ठेवतो, म्हणजे निकालाचे कारण कळते. बदलणारी गोष्ट म्हणजे चल. शास्त्रज्ञ योग्य एककांत मोजतात, चाचण्या पुन्हा करतात व निकालाबाबत प्रामाणिक राहतात.
आकृतीत : तेच कापड व ओलावा; फक्त ऊन किंवा सावली बदलली.
नियम 1 : न्याय्य चाचणी — एका वेळी एक बदल.
- सोपे : ऊन तपासण्यासाठी तेच कापड व तेवढेच पाणी ठेवा.
- मध्यम : फक्त जागा बदला : ऊन किंवा सावली.
- परीक्षेसाठी : समान वेळेनंतर तुलना करा.
नियम 2 : शास्त्रज्ञाच्या सवयी — काळजीपूर्वक, प्रामाणिक व मोकळ्या मनाचे.
- सोपे : "जास्त/कमी" म्हणण्याऐवजी मोजा.
- मध्यम : निकालाची खात्री करण्यासाठी चाचणी पुन्हा करा.
- परीक्षेसाठी : मन बदलायला तयार रहा.
चाचणी सुरू करण्याआधी काय तसेच ठेवणार ते लिहा.
दोन गोष्टी एकदम बदलून एकाला कारण म्हणणे.
"एक बदला, बाकी तसेच."
सरावासाठी प्रश्न
- 1वेगवेगळ्या प्रकरणांतील कल्पनांबद्दल पुस्तक काय सांगते?
- 2सर्वांत महत्त्वाचे शोध अनेकदा कुठून आले असे पुस्तक म्हणते?
- 3आपल्याला विज्ञान कुठे आढळते?
- 4स्वयंपाकघरातील विज्ञानाचे उदाहरण कोणते?
- 5चाचणीपूर्वी आपण मनात आणलेल्या संभाव्य उत्तराला काय म्हणतात?
- 6वैज्ञानिक म्हणजे अशी माणसे जी —
- 7बी रुजून रोप होते. हे प्रस्तावनेतील कोणत्या कल्पनेशी जुळते?
- 8पाठ्यपुस्तक विज्ञानाची तुलना एका मोठ्या जिगसॉ कोड्याशी करते, कारण —
उत्तरे पाहा (आधी स्वतः सोडवा)
- 1त्या सर्व एकमेकांशी जोडलेल्या आहेत
- 2अनपेक्षित ठिकाणांहून
- 3सर्वत्र — स्वयंपाकघरापासून अवकाशापर्यंत
- 4दूध खूप वेळ तापवल्यावर उतू का जाते याचा विचार करणे
- 5अंदाज
- 6समस्या सोडवण्यासाठी किंवा नवे शोधण्यासाठी वैज्ञानिक पद्धत वापरतात
- 7पृथ्वीवरील जीवनाची विविधता आणि वाढ
- 8प्रत्येक नवा शोध एक तुकडा जोडतो आणि शोधण्यासारखे नेहमी काही उरते
विज्ञान सर्वत्र व परस्पर जोडलेले
भात शिजवण्यात उष्णता (भौतिकी), दाण्यातील बदल (रसायन) व वनस्पतीपासून बनलेले अन्न (जीवशास्त्र) असते.
विज्ञान स्वयंपाकघर, शेत, आकाश व आपल्या शरीरात आहे. त्याच्या मुख्य शाखा : भौतिकशास्त्र (द्रव्य व ऊर्जा), रसायनशास्त्र (पदार्थ), जीवशास्त्र (सजीव), भूविज्ञान व खगोलशास्त्र (अवकाश). शाखा परस्पर जोडलेल्या; अनेक समस्यांना एकापेक्षा जास्त लागतात.
आकृतीत : विज्ञानाच्या शाखा जोडलेल्या व विचार करण्याची पद्धत एकच.
नियम 1 : शाखा — प्रश्नाला शाखा जुळवा.
- सोपे : झोका कसा हलतो? भौतिकशास्त्र.
- मध्यम : लोखंडाला गंज का लागतो? रसायनशास्त्र.
- परीक्षेसाठी : बी कसे वाढते? जीवशास्त्र.
नियम 2 : दैनंदिन जीवनात विज्ञान — आजूबाजूला पाहा व विज्ञान ओळखा.
- सोपे : मोबाइलमध्ये भौतिकी व रसायन.
- मध्यम : औषधात जीवशास्त्र व रसायन एकत्र.
- परीक्षेसाठी : हवामान अंदाजात भूविज्ञान व भौतिकी.
कोणतीही वस्तू घ्या व ती बनवण्यात वापरलेली विज्ञाने सांगा.
विज्ञानाच्या शाखा एकमेकींपासून वेगळ्या असतात असे समजणे.
"भौतिकी, रसायन, जीव, भू, अवकाश : सर्व जोडलेले."
सरावासाठी प्रश्न
- 1'माझे पेन का लिहीत नाही?' हा प्रश्न कोणत्या पायरीत येतो?
- 2प्रश्न विचारणे आणि चाचणी यांच्यामधली पायरी कोणती?
- 3'जिज्ञासा' या शब्दाचा अर्थ —
- 4विज्ञान शिकण्याची सर्वोत्तम पहिली सवय कोणती?
- 5पाठ्यपुस्तकातील उदाहरणांत स्वयंपाकी, सायकल दुरुस्ती करणारा आणि वीजतंत्री यांच्यात काय साम्य आहे?
- 6पाणी गोठून बर्फ आणि उकळून वाफ होते. हे का सांगितले आहे?
- 7पूजा म्हणते विज्ञान फक्त मोठ्या वैज्ञानिकांसाठी असते. चांगला दृष्टिकोन कोणता?
- 8विज्ञानातील प्रत्येक नवे उत्तर अनेकदा —
उत्तरे पाहा (आधी स्वतः सोडवा)
- 1प्रश्न विचारणे
- 2अंदाज बांधणे
- 3काहीतरी जाणून घेण्याची किंवा शिकण्याची तीव्र इच्छा
- 4सभोवतालचे बारकाईने निरीक्षण करणे आणि प्रश्न विचारणे
- 5तिघेही प्रश्न विचारतात आणि कारणे शोधतात
- 6थंड/गरम केल्यावर पाणी कसे बदलते ते दाखवण्यासाठी
- 7निरीक्षण करणारी, प्रश्न विचारणारी आणि उत्तरे शोधणारी कोणतीही व्यक्ती वैज्ञानिक विचार करू शकते
- 8शोधण्यासाठी आणखी प्रश्न निर्माण करते
सांघिक काम व शोधाचा आनंद
एकत्र बाग लावून निरीक्षण करणारा वर्ग एकट्या विद्यार्थ्यापेक्षा जास्त शिकतो.
बहुतेक शोध सांघिक कामातून लागतात : शास्त्रज्ञ कल्पना वाटतात, एकमेकांचे काम तपासतात व इतरांना श्रेय देतात. चुका शोधाचा भाग असून काहीतरी शिकवतात. शोध आनंददायी, पण नेहमी सुरक्षा नियम पाळा व उष्णता, धारदार साधने किंवा रसायने वापरण्याआधी मोठ्यांना विचारा.
आकृतीत : विचारा, करून पाहा, वाटा व शिका; सुरक्षा प्रथम.
नियम 1 : एकत्र काम — कामे व कल्पना वाटा.
- सोपे : प्रत्येकाची भूमिका : नोंद, मोजमाप, अहवाल.
- मध्यम : मतभेद असला तरी इतरांचे ऐका.
- परीक्षेसाठी : ज्याची कल्पना त्याला श्रेय द्या.
नियम 2 : सुरक्षित शोध — सुरक्षा नियम तुमचे व इतरांचे रक्षण करतात.
- सोपे : अनोळखी रसायने कधी चाखू-हुंगू नका.
- मध्यम : लांब केस बांधा; टेबल स्वच्छ ठेवा.
- परीक्षेसाठी : अपघात झाल्यास लगेच मोठ्यांना सांगा.
कृती करण्याआधी पायऱ्या व सुरक्षा सूचना वाचा.
चूक लपवणे, तिच्यातून न शिकणे.
"सांघिक, श्रेय, सुरक्षा, आनंद."
सरावासाठी प्रश्न
- 1पेनबद्दलचे दोन अंदाज चुकल्यावर पुढे काय करणे उत्तम?
- 2'गवताचे पान किंवा विस्तीर्ण जंगल' हा प्रश्न कोणत्या विषयाशी जुळतो?
- 3विज्ञानाविषयी कोणते विधान बरोबर आहे?
- 4एक मूल सुरवंटाचे फुलपाखरू कसे होते याचे आश्चर्य करते. हे दाखवते —
- 5वैज्ञानिक पद्धत म्हणजे —
- 6आपण सर्व काही प्रमाणात वैज्ञानिक पद्धत वापरतो, कारण आपण सर्वजण —
- 7पदार्थांबद्दलचा प्रश्न कोणता?
- 8विज्ञान कुठे आढळते याचे उत्तर देणारी जोडी कोणती?
उत्तरे पाहा (आधी स्वतः सोडवा)
- 1नवा अंदाज करून तो तपासणे
- 2सजीव जग
- 3विचार, निरीक्षण आणि चाचणीतून उत्तरे शोधण्याची ही पद्धत आहे
- 4निसर्गाबद्दलची जिज्ञासा
- 5पायरी-पायरीने चालणारी प्रक्रिया
- 6रोजच्या जीवनात प्रश्न विचारून उत्तरे शोधण्याचा प्रयत्न करतो
- 7प्लॅस्टिकची पट्टी आणि धातूची किल्ली वेगळ्या पदार्थांपासून बनलेल्या आहेत का?
- 8खोल समुद्र आणि अवकाश