प्रकरण 4: चुंबकांचा शोध

आकृतीत : दंड, नाल व कडे चुंबकांना उत्तर व दक्षिण ध्रुव असतात.

नियम 1 : आकार — प्रत्येक आकार एका कामाला योग्य.

• सोपे : दंड चुंबक शाळेतील प्रयोगांत वापरतात.
• मध्यम : नाल चुंबकाचे दोन्ही ध्रुव जवळ असतात, म्हणून तो जास्त उचलतो.
• परीक्षेसाठी : कडे व बटन चुंबक स्पीकर व पिशव्यांत असतात.

नियम 2 : उपयोग — “टक” बंद होणाऱ्या वस्तूंत चुंबक शोधा.

• सोपे : फ्रीजचे दार, कंपास पेटी व कपाटाची कडी चुंबक वापरतात.
• मध्यम : कार्डवरील चुंबकीय पट्ट्या व खेळण्यातील रेल्वेही वापरतात.
• परीक्षेसाठी : चुंबक कचऱ्यातून लोखंड निराळे करतात.

आकृतीत : लोखंडी वस्तू आकर्षित होतात; लाकूड व प्लॅस्टिक नाही.

नियम 1 : तपासून वर्गीकरण — प्रत्येक वस्तूजवळ क्रमाने चुंबक न्या.

• सोपे : लोखंडी खिळा, स्टीलची टाचणी व निकेलचे नाणे आकर्षित होतात.
• मध्यम : लाकडी पट्टी, प्लॅस्टिक फणी व काचेची गोटी नाही.
• परीक्षेसाठी : तांबे व ॲल्युमिनिअम धातू आहेत पण अचुंबकीय.

नियम 2 : प्रत्येक धातू चुंबकीय नसतो — दिसण्यावरून अंदाज करू नका; तपासा.

• सोपे : चमकदार सोन्याची अंगठी आकर्षित होत नाही.
• मध्यम : स्टीलचा चमचा स्टीलच्या प्रकारानुसार आकर्षित होऊ शकतो.
• परीक्षेसाठी : दिसणे नव्हे तर चाचणीचा निकाल ठरवतो.

आकृतीत : लोहचूर्ण दंडाच्या दोन टोकांवरील ध्रुवांशी जमते.

नियम 1 : नेहमी दोन ध्रुव — एका ध्रुवाचा चुंबक बनवता येत नाही.

• सोपे : प्रत्येक चुंबकाला उत्तर ध्रुव व दक्षिण ध्रुव असतो.
• मध्यम : दंड चुंबक दोन भागांत कापला तर प्रत्येक तुकड्याला दोन्ही ध्रुव.
• परीक्षेसाठी : ध्रुव टोकांशी सर्वात प्रबळ व मध्यभागी दुर्बळ.

नियम 2 : पृथ्वी एक चुंबक — मोकळा चुंबक नेहमी एकाच दिशेत उभा राहतो.

• सोपे : टांगलेला दंड चुंबक उत्तर–दक्षिण दिशेत थांबतो.
• मध्यम : जो टोक उत्तरेकडे वळते ते उत्तराभिमुख ध्रुव.
• परीक्षेसाठी : म्हणून जुने खलाशी दिशा शोधायला तरंगत्या चुंबकावर भरवसा ठेवत.

आकृतीत : होकायंत्राच्या सुईचे रंगीत टोक उत्तरेकडे दाखवते.

नियम 1 : होकायंत्र वापरणे — होकायंत्र सपाट ठेवा, लोखंड व चुंबकांपासून दूर.

• सोपे : सुई हलायची थांबेपर्यंत थांबा.
• मध्यम : डबी फिरवा, डायलवरील N सुईच्या उत्तर टोकाशी जुळेपर्यंत.
• परीक्षेसाठी : आता पूर्व, दक्षिण व पश्चिम डायलवर वाचता येतात.

नियम 2 : चुंबक बनवणे व जपणे — एकाच दिशेतील स्ट्रोक लोखंडाचे सूक्ष्म भाग एका रांगेत आणतात.

• सोपे : एकाच ध्रुवाने खिळा एका टोकापासून दुसऱ्यापर्यंत घासा, प्रत्येक वेळी चुंबक उचलून.
• मध्यम : सुमारे ३० वेळा घासल्यावर खिळा टाचण्या उचलतो.
• परीक्षेसाठी : चुंबक तापवणे, ठोकणे किंवा आपटणे त्याला कमजोर करते; चुंबक लोखंडी पट्टीसह जोडीने ठेवा.

आकृतीत : N व S आकर्षित होतात; N व N दूर ढकलतात.

नियम 1 : आकर्षण की प्रतिकर्षण — समोरासमोर आलेल्या दोन ध्रुवांची तुलना करा.

• सोपे : उत्तर दक्षिणासमोर : आकर्षण.
• मध्यम : उत्तर उत्तरासमोर किंवा दक्षिण दक्षिणासमोर : प्रतिकर्षण.
• परीक्षेसाठी : एक चुंबक उलटा केला की आकर्षण प्रतिकर्षणात बदलते.

नियम 2 : इतर वस्तूंतून बल — चुंबकीय बल अंतर वाढले की कमी होते.

• सोपे : कागदाखालचा चुंबक कागदावरची टाचणी हलवतो.
• मध्यम : चुंबकाचा स्पर्श नसतानाही टाचणी हलते.
• परीक्षेसाठी : प्रतिकर्षण दाखवते की वस्तू चुंबक आहे; फक्त आकर्षण नाही.