चौकोनाच्या कोनांची बेरीज आणि मूलभूत गोष्टी
आयताकृती फोटो-फ्रेमचा एक कोपरा ढकलला तर आकार बदलतो. पण तीन कोन माहीत असतील तर चौथा कोन ठरलेलाच असतो: चारही कोन मिळून नेहमी एक पूर्ण फेरा, 360°.
चौकोनाला 4 बाजू, 4 शिरोबिंदू, 4 कोन आणि 2 कर्ण असतात. त्याच्या चारही अंतर्गत कोनांची बेरीज 360° असते, कारण कर्णाने त्याचे दोन त्रिकोण होतात (2 × 180°). बाह्य कोनांची (प्रत्येक शिरोबिंदूवर एक) बेरीजही 360° असते.
आकृतीत : प्रत्येकी 180° चे दोन त्रिकोण मिळून चौकोनाचे चारही कोन भरतात.
नियम 1 : हरवलेला कोन शोधा — माहीत असलेले तीन कोन मिळवा आणि 360° मधून वजा करा.
चौकोनाच्या कोनांची बेरीज आणि मूलभूत गोष्टी
ॲपमध्ये ही आकृती हाताने हलवून बघता येते.
ॲपमध्ये उघडा- सोपे: 85° + 95° + 110° = 290°, म्हणून चौथा कोन 360° − 290° = 70°.
- मध्यम: 100° + 80° + 75° = 255°, म्हणून चौथा कोन 105°.
- परीक्षेतील प्रकार: कोन x, x + 20°, x + 40°, x + 60°: 4x + 120° = 360°, म्हणून x = 60° (कोन 60°, 80°, 100°, 120°).
नियम 2 : गुणोत्तरातील कोन — गुणोत्तराचे भाग मिळवा, एका भागाचा कोन काढा (360° ÷ एकूण) आणि गुणा.
- सोपे: गुणोत्तर 1 : 2 : 3 : 4: 360° ÷ 10 = 36°, म्हणून सर्वात मोठा कोन 4 × 36° = 144°.
- मध्यम: गुणोत्तर 2 : 3 : 3 : 4: 360° ÷ 12 = 30°, म्हणून सर्वात लहान कोन 2 × 30° = 60°.
- परीक्षेतील प्रकार: गुणोत्तर 3 : 4 : 5 : 6: 360° ÷ 18 = 20°, म्हणून कोन 60°, 80°, 100°, 120°.
नियम 3 : अंतर्गत आणि बाह्य कोन — शिरोबिंदूवर अंतर्गत कोन + बाह्य कोन = 180° (सरळ रेषा).
- सोपे: अंतर्गत 115° असेल तर बाह्य 180° − 115° = 65°.
- मध्यम: तीन बाह्य कोन 80°, 100°, 70°: चौथा 360° − 250° = 110°.
- परीक्षेतील प्रकार: एक कोन 105° आणि इतर तीन समान: प्रत्येकी (360° − 105°) ÷ 3 = 85°.
एखादा कोन 180° पेक्षा मोठा (प्रतिवर्ती कोन) असेल तर चौकोन अंतर्वक्र असतो आणि एक कोपरा आत वळतो. तरीही कोनांची बेरीज 360° असते.
चौकोनासाठी 180° (त्रिकोणाची बेरीज) वापरणे. बरोबर: 360°.
त्रिकोण 180°; प्रत्येक जास्त बाजूने एक आणखी त्रिकोण, म्हणून चौकोन = 2 त्रिकोण = 360°. आठवणीची युक्ती : "त्रिकोण 180, चौकोन 360".
फरक ओळखा
| मुद्दा | त्रिकोण | चौकोन |
|---|---|---|
| बाजू | 3 | 4 |
| कोनांची बेरीज | 180° | 360° |
| कर्ण | 0 | 2 |
सरावासाठी प्रश्न
- 1चौकोनाचे तीन कोन 90°, 110°, 70° आहेत. चौथा काढा.
- 2कोन 1 : 1 : 2 : 2 गुणोत्तरात आहेत. सर्वात मोठा कोन काढा.
- 3अंतर्गत कोन 125° आहे. बाह्य कोन काढा.
- 4कोन x, x + 30°, x + 60°, x + 90° आहेत. सर्वात मोठा कोन काढा.
- 5तीन बाह्य कोन 80°, 100°, 70° आहेत. चौथा बाह्य कोन काढा.
- 6तीन कोन 95°, 85°, 100° आहेत. चौथा काढा.
- 7कोन 4 : 5 : 6 : 9 गुणोत्तरात आहेत. कोणता कोन काटकोन आहे? त्याची किंमत सांगा.
- 8दोन कोन 80° आणि 100° आहेत. इतर दोन समान आहेत. प्रत्येक काढा.
उत्तरे पाहा (आधी स्वतः सोडवा)
- 190°
- 2120°
- 355°
- 4135°
- 5110°
- 680°
- 76 भागांचा कोन: 6 × 15° = 90°
- 8प्रत्येकी 90°
आयत आणि चौरस
वहीचे पान, खिडकीची काच आणि कॅरम बोर्ड आयताकृती; बुद्धिबळाचा पट, फरशी आणि पोस्टाचे तिकीट बहुतेक चौरस. कोपरे काटकोन आणि समोरच्या कडा सारख्या.
आयताचे चारही कोन काटकोन, समोरच्या बाजू समान आणि कर्ण समान असून एकमेकांना दुभागतात. चौरस म्हणजे सर्व बाजू समान असलेला आयत; त्याचे कर्ण लंबही असतात. परिमिती = 2 × (l + w), क्षेत्रफळ = l × w.
आयत आणि चौरस
ॲपमध्ये ही आकृती हाताने हलवून बघता येते.
ॲपमध्ये उघडानियम 1 : परिमिती आणि क्षेत्रफळ — परिमिती म्हणजे कडेची लांबी; क्षेत्रफळ म्हणजे आतील जागा.
- सोपे: 12 cm × 5 cm: परिमिती 2 × 17 = 34 cm, क्षेत्रफळ 60 cm².
- मध्यम: परिमिती 46 cm आणि लांबी 15 cm: अर्धी परिमिती 23, म्हणून रुंदी = 23 − 15 = 8 cm.
- परीक्षेतील प्रकार: 30 मी × 20 मी उद्यानाला प्रति मीटर ₹15 कुंपण: 100 × 15 = ₹1500.
नियम 2 : आयताचे कर्ण — दोन्ही कर्ण समान आणि एकमेकांना दुभागणारे. कर्णाने काटकोन त्रिकोण होतो: d² = l² + w².
- सोपे: एक कर्ण 18 cm, म्हणून दुसराही 18 cm.
- मध्यम: 15 cm × 8 cm: d = √(225 + 64) = √289 = 17 cm.
- परीक्षेतील प्रकार: ∠OAB = 35° आणि OA = OB, म्हणून ∠AOB = 180° − 35° − 35° = 110°.
नियम 3 : चौरस — सर्व बाजू समान: परिमिती = 4 × बाजू, क्षेत्रफळ = बाजू × बाजू. कर्ण समान आणि लंब.
- सोपे: परिमिती 36 cm: बाजू 9 cm, क्षेत्रफळ 81 cm².
- मध्यम: कर्णाचा अर्धा भाग 7 cm, म्हणून कर्ण 14 cm.
- परीक्षेतील प्रकार: परिमिती 48 cm: बाजू 12 cm, क्षेत्रफळ 144 cm².
आयताला 2 आणि चौरसाला 4 सममिती रेषा असतात. प्रत्येक चौरस हा आयत असतो, पण प्रत्येक आयत चौरस नसतो.
आयताचे कर्ण लंब असतात असे समजणे. ते फक्त चौरस असेल तरच लंब असतात.
आयताचा कर्ण काढायला प्रसिद्ध त्रिकुट 3-4-5, 5-12-13, 8-15-17, 9-40-41 वापरा. आठवणीची युक्ती : "तीन-चार-पाच, पाच-बारा-तेरा".
फरक ओळखा
| मुद्दा | आयत | चौरस |
|---|---|---|
| बाजू | समोरच्या बाजू समान | चारही समान |
| कर्ण | समान, एकमेकांना दुभागतात | समान, लंब, दुभागणारे |
| सममिती रेषा | 2 | 4 |
सरावासाठी प्रश्न
- 1आयत 9 cm × 7 cm आहे. क्षेत्रफळ काढा.
- 2चौरसाची बाजू 8 cm आहे. परिमिती काढा.
- 3आयताचा एक कर्ण 20 cm आहे. दुसरा किती?
- 420 cm × 15 cm आयताचा कर्ण काढा.
- 5आयताची परिमिती 40 cm आणि लांबी 12 cm आहे. रुंदी काढा.
- 6चौरसाचे क्षेत्रफळ 49 cm² आहे. परिमिती काढा.
- 79 cm × 40 cm आयताचा कर्ण काढा.
- 840 मी × 25 मी शेताला प्रति मीटर ₹20 दराने कुंपण घातले. खर्च काढा.
उत्तरे पाहा (आधी स्वतः सोडवा)
- 163 cm²
- 232 cm
- 320 cm
- 425 cm
- 58 cm
- 628 cm
- 741 cm
- 82 × 65 = 130 मी; 130 × 20 = ₹2600
समांतरभुज चौकोन
सरकत्या फोल्डिंग गेटमध्ये (किंवा पँटोग्राफमध्ये) गेट उघडले-बंद केले तरी समोरासमोरच्या पट्ट्या समांतर राहतात. त्याचा आकार समांतरभुज चौकोन: कोन बदलतात, पण समोरच्या बाजू समान आणि समांतर राहतात.
समांतरभुज चौकोनाच्या समोरच्या बाजूंच्या दोन्ही जोड्या समांतर असतात. त्यामुळे: समोरच्या बाजू समान, समोरचे कोन समान, लगतच्या कोनांची बेरीज 180°, कर्ण एकमेकांना दुभागतात आणि कर्णाने दोन एकरूप त्रिकोण होतात. क्षेत्रफळ = पाया × उंची.
समांतरभुज चौकोन
ॲपमध्ये ही आकृती हाताने हलवून बघता येते.
ॲपमध्ये उघडानियम 1 : कोन — समोरचे कोन समान; लगतचे कोन पूरक (बेरीज 180°).
- सोपे: एक कोन 65°: समोरचा 65° आणि लगतचा प्रत्येकी 115°.
- मध्यम: लगतचे कोन 2 : 3 गुणोत्तरात: 180° ÷ 5 = 36°, म्हणून 72° आणि 108°.
- परीक्षेतील प्रकार: ∠A = 2x + 10° आणि ∠C = 3x − 20° (समोरचे): x = 30°, म्हणून ∠A = 70°.
नियम 2 : बाजू आणि कर्ण — समोरच्या बाजू समान. कर्ण एकमेकांना दुभागतात (पण समान असतीलच असे नाही).
- सोपे: AB = 7 cm, BC = 5 cm: परिमिती = 2 × 12 = 24 cm.
- मध्यम: AO = 6 cm, म्हणून पूर्ण कर्ण AC = 12 cm.
- परीक्षेतील प्रकार: समोरच्या बाजू x + 3 आणि 2x − 4: x = 7, म्हणून प्रत्येकी 10.
नियम 3 : क्षेत्रफळ — क्षेत्रफळ = पाया × उंची; उंची म्हणजे दोन समांतर बाजूंमधील सरळ (लंब) अंतर.
- सोपे: पाया 14 cm, उंची 9 cm: 14 × 9 = 126 cm².
- मध्यम: क्षेत्रफळ 90 cm², पाया 15 cm: उंची = 90 ÷ 15 = 6 cm.
- परीक्षेतील प्रकार: पाया 40 मी आणि उंची 25 मी असलेल्या शेताचे सपाटीकरण प्रति मी² ₹12: 1000 × 12 = ₹12,000.
आयत, समभुज चौकोन आणि चौरस हे समांतरभुज चौकोनाचे विशेष प्रकार. एक कोन काटकोन असलेला समांतरभुज चौकोन म्हणजे आयत.
तिरकी बाजू उंची म्हणून वापरणे. उंची नेहमी पायाला लंब असली पाहिजे.
क्षेत्रफळात सरळ उंची वापरतात, तिरकी बाजू नाही. आठवणीची युक्ती : "उंची सरळ उभी".
फरक ओळखा
| मुद्दा | समांतरभुज चौकोन | आयत |
|---|---|---|
| कोन | समोरचे समान, लगतचे बेरीज 180° | 90° |
| कर्ण | एकमेकांना दुभागतात | समान आणि दुभागणारे |
| क्षेत्रफळ | पाया × उंची | l × w |
सरावासाठी प्रश्न
- 1समांतरभुज चौकोनाचा एक कोन 80° आहे. समोरचा कोन किती?
- 280° चा लगतचा कोन काढा.
- 3दोन बाजू 6 cm आणि 4 cm आहेत. परिमिती काढा.
- 4पाया 12 cm, उंची 5 cm. क्षेत्रफळ काढा.
- 5कर्ण O मध्ये छेदतात आणि BO = 4.5 cm. BD काढा.
- 6लगतचे कोन 4 : 5 गुणोत्तरात आहेत. लहान कोन काढा.
- 7∠B = 3x + 5° आणि ∠D = 5x − 25°. ∠B काढा.
- 8परिमिती 56 cm आणि लगतच्या बाजू 3 : 4 गुणोत्तरात. दोन्ही बाजू काढा.
उत्तरे पाहा (आधी स्वतः सोडवा)
- 180°
- 2100°
- 320 cm
- 460 cm²
- 59 cm
- 680°
- 750°
- 812 cm आणि 16 cm (28 ÷ 7 = 4)
समभुज चौकोन आणि पतंग
हिऱ्याच्या आकाराची फरशी म्हणजे समभुज चौकोन आणि आकाशात उडणारा कागदी पतंग म्हणजे पतंग आकार. दोघांचे कर्ण काटकोनात छेदतात.
समभुज चौकोनाच्या चारही बाजू समान; तो असा समांतरभुज चौकोन ज्याचे कर्ण लंबदुभाजक असून कोन दुभागतात. पतंगाच्या लगतच्या समान बाजूंच्या दोन जोड्या आणि कर्ण लंब असतात. दोघांसाठी क्षेत्रफळ = ½ × (कर्णांचा गुणाकार).
समभुज चौकोन आणि पतंग
ॲपमध्ये ही आकृती हाताने हलवून बघता येते.
ॲपमध्ये उघडानियम 1 : समभुज चौकोनाची बाजू आणि परिमिती — परिमिती = 4 × बाजू. कर्ण दिले असतील तर अर्धे कर्ण आणि बाजू काटकोन त्रिकोण करतात.
- सोपे: बाजू 9 cm: परिमिती 36 cm.
- मध्यम: परिमिती 52 cm: बाजू 52 ÷ 4 = 13 cm.
- परीक्षेतील प्रकार: कर्ण 10 cm आणि 24 cm: बाजू = √(5² + 12²) = 13 cm.
नियम 2 : समभुज चौकोनाचे क्षेत्रफळ आणि कोन — क्षेत्रफळ = ½ × d₁ × d₂. कर्ण कोन दुभागतात.
- सोपे: कर्ण 16 आणि 12: क्षेत्रफळ = ½ × 16 × 12 = 96 cm².
- मध्यम: क्षेत्रफळ 84 cm², d₁ = 12 cm: ½ × 12 × d₂ = 84, म्हणून d₂ = 14 cm.
- परीक्षेतील प्रकार: ∠A = 80°: कर्ण AC त्याचे 40° आणि 40° असे भाग करतो; लगतचा कोन 100°.
नियम 3 : पतंग — परिमिती = 2 × (a + b). क्षेत्रफळ = ½ × d₁ × d₂. असमान बाजूंमधील कोन समान.
आकृतीत : पतंग: a, a आणि b, b या लगतच्या समान बाजू; कर्ण 90° मध्ये छेदतात.
- सोपे: बाजू 5, 5, 8, 8: परिमिती = 26 cm.
- मध्यम: कर्ण 10 आणि 18: क्षेत्रफळ = ½ × 10 × 18 = 90 cm².
- परीक्षेतील प्रकार: ∠A = 70°, ∠C = 110°, ∠B = ∠D: 2∠B = 180°, म्हणून ∠B = ∠D = 90°.
समभुज चौकोनाला 2 सममिती रेषा (त्याचे कर्ण); सामान्य पतंगाला 1. चौरस हा समभुज चौकोन आणि आयत दोन्ही असतो.
समभुज चौकोनाचे कर्ण समान म्हणणे (ते चौरसात असते), किंवा समभुज चौकोनासाठी क्षेत्रफळ = बाजू × बाजू वापरणे.
अर्धे कर्ण आणि बाजू काटकोन त्रिकोण करतात: बाजू² = (d₁/2)² + (d₂/2)². आठवणीची युक्ती : "अर्धे, अर्धे, मग पायथागोरस".
फरक ओळखा
| मुद्दा | समभुज चौकोन | पतंग |
|---|---|---|
| समान बाजू | चारही | लगतच्या बाजूंच्या दोन जोड्या |
| समोरच्या बाजू समांतर? | होय | नाही (सामान्यतः) |
| कर्ण | लंब, एकमेकांना दुभागतात | लंब, फक्त एक दुभागला जातो |
| सममिती रेषा | 2 | 1 |
सरावासाठी प्रश्न
- 1समभुज चौकोनाची बाजू 7 cm आहे. परिमिती काढा.
- 2समभुज चौकोनाचे कर्ण 8 cm आणि 6 cm आहेत. क्षेत्रफळ काढा.
- 3पतंगाच्या बाजू 4, 4, 9, 9 cm आहेत. परिमिती काढा.
- 4समभुज चौकोनाचे कर्ण 6 cm आणि 8 cm आहेत. बाजू काढा.
- 5समभुज चौकोनाचा एक कोन 110° आहे. लगतचा कोन काढा.
- 6पतंगाचे कर्ण 12 cm आणि 7 cm आहेत. क्षेत्रफळ काढा.
- 7समभुज चौकोनाची बाजू 10 cm आणि एक कर्ण 12 cm. दुसरा कर्ण काढा.
- 8पतंग ABCD मध्ये ∠A = 100° आणि ∠B = ∠D = 60°. ∠C काढा.
उत्तरे पाहा (आधी स्वतः सोडवा)
- 128 cm
- 224 cm²
- 326 cm
- 45 cm
- 570°
- 642 cm²
- 716 cm (अर्धा = 8, कारण 6² + 8² = 10²)
- 8140°
समलंब चौकोन आणि चौकोनांचे वर्गीकरण
पाण्याच्या ग्लासाची किंवा बादलीची बाजूची आकृती समलंब चौकोन: वर आणि खाली समांतर, पण तिरक्या बाजू समांतर नाहीत. अनेक रस्ते-फलक आणि पुलाचे तुळई यांचाही हाच आकार.
समलंब चौकोनाला अगदी एक जोडी समांतर बाजू (पाया) असतात. समद्विभुज समलंब चौकोनात तिरक्या बाजू समान, पायाशेजारचे कोन समान आणि कर्ण समान. क्षेत्रफळ = ½ × (समांतर बाजूंची बेरीज) × उंची. एकाच तिरक्या बाजूवरील कोनांची बेरीज 180°.
समलंब चौकोन आणि चौकोनांचे वर्गीकरण
ॲपमध्ये ही आकृती हाताने हलवून बघता येते.
ॲपमध्ये उघडानियम 1 : समलंब चौकोनाचे कोन — AB ∥ CD असेल तर एकाच तिरक्या बाजूवरील कोन (∠A आणि ∠D, ∠B आणि ∠C) यांची बेरीज 180°.
- सोपे: ∠A = 75°, म्हणून ∠D = 180° − 75° = 105°.
- मध्यम: समद्विभुज, ∠A = 70°: ∠B = 70°, ∠C = ∠D = 110°.
- परीक्षेतील प्रकार: काटकोन समलंब चौकोन, ∠A = 90°: ∠D = 90° आणि ∠B + ∠C = 180°.
नियम 2 : क्षेत्रफळ आणि मध्य रेषाखंड — क्षेत्रफळ = ½ × (a + b) × h. तिरक्या बाजूंचे मध्यबिंदू जोडणारा रेषाखंड पायांना समांतर आणि लांबी (a + b) ÷ 2.
- सोपे: पाये 10 आणि 14, उंची 6: ½ × 24 × 6 = 72 cm².
- मध्यम: क्षेत्रफळ 90 cm², पाये 8 आणि 12: 10h = 90, म्हणून h = 9 cm.
- परीक्षेतील प्रकार: पाये 9 आणि 15: मध्य रेषाखंड (9 + 15) ÷ 2 = 12 cm.
नियम 3 : सुगाव्यांवरून वर्गीकरण — विचारा: कोणत्या बाजू समांतर? कर्ण कसे वागतात? काटकोन आहेत का?
- सोपे: समान कर्ण जे एकमेकांना दुभागतात, पण लंब नाहीत: आयत.
- मध्यम: लंब कर्ण जे एकमेकांना दुभागतात, पण समान नाहीत: समभुज चौकोन.
- परीक्षेतील प्रकार: समान, लंब आणि एकमेकांना दुभागणारे कर्ण: चौरस.
वंशवृक्ष: चौरस हा आयत, समभुज चौकोन आणि समांतरभुज चौकोन असतो; आयत किंवा समभुज चौकोन हा समांतरभुज चौकोन असतो; पतंग आणि समलंब चौकोन वेगळी कुटुंबे.
प्रत्येक समभुज चौकोन चौरस असतो, किंवा प्रत्येक समलंब चौकोनाला समांतर बाजूंच्या दोन जोड्या असतात असे समजणे. बरोबर: चौरस हा विशेष समभुज चौकोन; समलंब चौकोनाला फक्त एक जोडी.
तीन प्रश्न क्रमाने विचारा: समांतर बाजू? कर्ण? कोन? आठवणीची युक्ती : "समांतर, कर्ण, कोन".
फरक ओळखा
| मुद्दा | समलंब चौकोन | समांतरभुज चौकोन |
|---|---|---|
| समांतर बाजूंच्या जोड्या | 1 | 2 |
| समोरच्या बाजू समान? | असतीलच असे नाही | नेहमी |
| कर्ण एकमेकांना दुभागतात? | नाही (सामान्यतः) | होय |
सरावासाठी प्रश्न
- 1समलंब चौकोनाला समांतर बाजूंच्या किती जोड्या असतात?
- 2समलंब चौकोन ABCD मध्ये AB ∥ CD आणि ∠A = 60°. ∠D काढा.
- 3कोणत्या चौकोनाला अगदी 4 सममिती रेषा असतात?
- 4पाये 7 cm आणि 9 cm, उंची 5 cm. क्षेत्रफळ काढा.
- 5समद्विभुज समलंब चौकोनाचे पाये 10 cm आणि 4 cm, तिरक्या बाजू प्रत्येकी 5 cm. परिमिती काढा.
- 6समान कर्ण एकमेकांना दुभागतात पण लंब नाहीत. चौकोनाचे नाव सांगा.
- 7समलंब चौकोनाचे क्षेत्रफळ 120 cm², उंची 8 cm आणि एक पाया 11 cm. दुसरा पाया काढा.
- 8समोरच्या बाजू समांतर, सर्व बाजू समान आणि कोणताही कोन 90° नाही. चौकोनाचे नाव सांगा.
उत्तरे पाहा (आधी स्वतः सोडवा)
- 11
- 2120°
- 3चौरस
- 440 cm²
- 524 cm
- 6आयत
- 719 cm (11 + b = 30)
- 8समभुज चौकोन