अवयव आणि गुणक
20 आंबे वेगवेगळ्या प्रकारे खोक्यांत भरता येतात : 5 चे 4 खोके, 10 चे 2 खोके किंवा 20 चा 1 खोका. समान ढीग करणाऱ्या 1, 2, 4, 5, 10, 20 या संख्या म्हणजे 20 चे अवयव.
एखादी संख्या दुसऱ्या संख्येला पूर्ण भागत असेल तर ती तिचा अवयव आणि मोठी संख्या तिचा गुणक. 3 × 4 = 12, म्हणून 3 आणि 4 हे 12 चे अवयव आणि 12 हा 3 व 4 चा गुणक. संख्येची रचना (ओळी × स्तंभ) केल्यावर तिचे अवयव दिसतात.
सूत्र : अवयव × अवयव = गुणक. 1 आणि संख्या स्वतः नेहमी अवयव. प्रत्येक संख्या स्वतःचा गुणक.
आकृतीत : 12 ची रचना 3 × 4, 2 × 6 किंवा 1 × 12 अशी होते. म्हणून अवयव 1, 2, 3, 4, 6 आणि 12.
नियम 1 : अवयव शोधा — 1, 2, 3 … क्रमाने तपासा आणि पूर्ण भागणारे ठेवा. जोड्या पुन्हा येऊ लागल्या की थांबा.
अवयव आणि गुणक
ॲपमध्ये ही आकृती हाताने हलवून बघता येते.
ॲपमध्ये उघडा- सोपे : 18 : 1 × 18, 2 × 9, 3 × 6, म्हणून 1, 2, 3, 6, 9, 18.
- मध्यम : 20 : 1, 2, 4, 5, 10, 20.
- परीक्षेसाठी : 30 : 1, 2, 3, 5, 6, 10, 15, 30.
नियम 2 : गुणक शोधा — संख्येला 1, 2, 3, 4 … ने गुणा. यादी कधीच संपत नाही आणि प्रत्येक संख्या मूळ संख्येइतकी किंवा तिच्यापेक्षा मोठी.
- सोपे : 7 चे गुणक : 7, 14, 21, 28, 35 …
- मध्यम : 9 चे गुणक : 9, 18, 27, 36, 45 …
- परीक्षेसाठी : 54 हा 6 चा गुणक आहे का? 6 × 9 = 54, होय.
अवयव संख्येपेक्षा लहान किंवा तितकेच; थोडेच असतात. गुणक मोठे किंवा तितकेच; अगणित असतात.
जोड्या विसरणे, उदा. 18 साठी 9 आणि 18 विसरणे, किंवा 0 ला अवयव म्हणणे.
अवयव जोड्यांत लिहा : 1 × n, 2 × …, 3 × … आठवणीची युक्ती : "अवयव थोडे आणि लहान, गुणक पुष्कळ आणि मोठे."
फरक ओळखा
| संख्या | अवयव |
|---|---|
| 12 | 1, 2, 3, 4, 6, 12 |
| 18 | 1, 2, 3, 6, 9, 18 |
| 20 | 1, 2, 4, 5, 10, 20 |
| 30 | 1, 2, 3, 5, 6, 10, 15, 30 |
सरावासाठी प्रश्न
- 116 चे अवयव लिहा.
- 221 चे अवयव लिहा.
- 38 चे पहिले पाच गुणक लिहा.
- 445 हा 9 चा गुणक आहे का?
- 528 ला किती अवयव आहेत?
- 615 साठी दोन वेगळ्या रचना काढा आणि अवयव सांगा.
- 760 पेक्षा मोठा 7 चा सर्वांत लहान गुणक?
- 850 पेक्षा लहान अशी संख्या शोधा जिला नेमके 3 अवयव आहेत? (सूचना : मूळ संख्येचा वर्ग.)
उत्तरे पाहा (आधी स्वतः सोडवा)
- 11, 2, 4, 8, 16
- 21, 3, 7, 21
- 38, 16, 24, 32, 40
- 4होय, 9 × 5 = 45
- 56 (1, 2, 4, 7, 14, 28)
- 63 × 5 आणि 1 × 15; अवयव 1, 3, 5, 15
- 763
- 84 (1, 2, 4), 9, 25 किंवा 49
सामाईक गुणक
ससा प्रत्येक वेळी 4 आणि बेडूक 3 उडी मारतो. दोघे 0 पासून सुरू. ते पहिल्यांदा एकत्र 12 वर उतरतात; पुन्हा 24, 36 वर भेटतात.
दोन किंवा अधिक संख्यांचा गुणक असलेली संख्या म्हणजे त्यांचा सामाईक गुणक. 0 नंतरचा सर्वांत लहान सामाईक गुणक पहिला; बाकी सर्व त्याचे गुणक.
सूत्र : a आणि b चे सामाईक गुणक : दोन्ही यादींतील संख्या. पहिला a × b पेक्षा मोठा नसतो.
आकृतीत : ससा 4, 8, 12 आणि बेडूक 3, 6, 9, 12 : दोघे 12 वर. 4 आणि 6 चे सामाईक गुणक 12, 24, 36 …
नियम 1 : यादी करा आणि जुळवा — दोन्ही संख्यांचे गुणक लिहा आणि दोन्हीत येणाऱ्या संख्या निवडा.
सामाईक गुणक
ॲपमध्ये ही आकृती हाताने हलवून बघता येते.
ॲपमध्ये उघडा- सोपे : 2 चे : 2, 4, 6, 8, 10, 12; 5 चे : 5, 10, 15 : पहिला सामाईक 10.
- मध्यम : 6 आणि 8 : 24 हा पहिला सामाईक गुणक (6 × 4 = 8 × 3).
- परीक्षेसाठी : 3 आणि 9 : पहिला सामाईक गुणक 9 स्वतः.
नियम 2 : एकत्र भेटणे — पुनःपुन्हा होणाऱ्या गोष्टी (उड्या, घंटा, शिकारीचे दिवस) सामाईक गुणकांवर पुन्हा भेटतात.
- सोपे : दर 6 आणि 8 मिनिटांनी वाजणाऱ्या घंटा 24 मिनिटांनी एकत्र वाजतात.
- मध्यम : वाघ दर 3 दिवसांनी, बिबट्या दर 5 : दिवस 15, 30 … एकत्र.
- परीक्षेसाठी : दर 4 आणि 10 मिनिटांच्या बस दर 20 मिनिटांनी एकत्र सुटतात.
सामाईक गुणक अगणित असतात; ते सर्व पहिल्याचे गुणक असतात.
a × b ला नेहमी पहिला सामाईक गुणक मानणे (4 आणि 6 साठी तसे नाही), किंवा यादी 0 पासून सुरू करणे.
मोठी संख्या लहानीचा गुणक असेल तर तेच उत्तर. आठवणीची युक्ती : "दोन्ही यादींत तीच संख्या : तिथे भेट."
फरक ओळखा
| जोडी | पहिला सामाईक गुणक |
|---|---|
| 3, 4 | 12 |
| 4, 6 | 12 |
| 6, 8 | 24 |
| 3, 9 | 9 |
सरावासाठी प्रश्न
- 12 आणि 5 चा पहिला सामाईक गुणक?
- 23 आणि 4 चा पहिला सामाईक गुणक?
- 32 आणि 3 चे तीन सामाईक गुणक लिहा.
- 46 आणि 9 चा पहिला सामाईक गुणक?
- 5एक घंटा दर 4 मिनिटांनी आणि दुसरा दर 6 मिनिटांनी वाजतो. 0 ला दोन्ही एकत्र. पुढे केव्हा?
- 6हरीण 5 आणि बकरी 4 उडी मारतात, 0 पासून. ते पहिल्यांदा कुठे एकत्र उतरतात?
- 7दोन मित्र दर 3ऱ्या आणि दर 7व्या दिवशी व्यायाम करतात, एकत्र सुरुवात. 50 पर्यंत कोणत्या दिवशी एकत्र?
- 836 हा 4 आणि 6 चा सामाईक गुणक आहे का? तो पहिला आहे का?
उत्तरे पाहा (आधी स्वतः सोडवा)
- 110
- 212
- 36, 12, 18
- 418
- 512 मिनिटांनी
- 620
- 7दिवस 21 आणि 42
- 8होय, पण पहिला नाही; पहिला 12
सामाईक अवयव
मोगली 2 पावले उडी मारून 24 आणि 36 दोन्ही ठिकाणी पोहोचू शकतो. तो 3, 4, 6 किंवा 12 ने उड्याही मारू शकतो. या उड्या दोन्ही संख्यांना भागतात : हे सामाईक अवयव.
दोन किंवा अधिक संख्यांचा सामाईक अवयव प्रत्येकीला पूर्ण भागतो. 1 हा प्रत्येक जोडीचा सामाईक अवयव. सामाईक अवयवांतला सर्वांत मोठा तो महत्तम सामाईक अवयव.
सूत्र : सामाईक अवयव = दोन्ही यादींत येणारे अवयव. दोन लागोपाठ संख्यांचा फक्त 1 सामाईक अवयव.
आकृतीत : 24 आणि 36 चे अवयव 1, 2, 3, 4, 6, 12 सामाईक. 3 च्या उड्या 9, 21, 39 वर उतरतात : 3 हा यांचा सामाईक अवयव.
नियम 1 : यादी करून तुलना — दोन्ही संख्यांचे सर्व अवयव लिहा आणि दोन्ही यादींत येणारे गोल करा.
- सोपे : 18 आणि 27 : 1, 2, 3, 6, 9, 18 आणि 1, 3, 9, 27; सामाईक 1, 3, 9.
- मध्यम : 10 आणि 25 : सामाईक 1 आणि 5.
- परीक्षेसाठी : 7 आणि 11 : फक्त 1.
नियम 2 : जलद तपासणी — एखादी संख्या k तपासायला दोन्ही संख्यांना k ने भागा : दोन्हींना पूर्ण भाग गेला तर k सामाईक अवयव.
- सोपे : 5 हा 30 आणि 45 चा सामाईक अवयव का? होय.
- मध्यम : 7 हा 36 आणि 60 चा सामाईक अवयव का? नाही.
- परीक्षेसाठी : 4 हा 18 आणि 30 चा सामाईक अवयव का? नाही : 4 ने 18 ला भाग जात नाही.
महत्तम सामाईक अवयव दोन संख्यांपैकी लहानापेक्षा मोठा कधीच नसतो.
अवयवांऐवजी गुणक लिहिणे, किंवा 1 नेहमी सामाईक अवयव असतो हे विसरणे.
आधी लहान संख्येचे अवयव काढा, मग प्रत्येक मोठ्या संख्येवर तपासा. आठवणीची युक्ती : "सामाईक अवयव : दोघांना भागतो."
फरक ओळखा
| जोडी | सामाईक अवयव |
|---|---|
| 12, 18 | 1, 2, 3, 6 |
| 20, 30 | 1, 2, 5, 10 |
| 14, 21 | 1, 7 |
| 7, 11 | 1 |
सरावासाठी प्रश्न
- 112 आणि 18 चे सामाईक अवयव?
- 220 आणि 30 चे सामाईक अवयव?
- 33 हा 27 आणि 40 चा सामाईक अवयव का?
- 413 आणि 14 चे सामाईक अवयव?
- 516 आणि 24 चा महत्तम सामाईक अवयव?
- 6बेडूक 0 पासून समान उड्या मारून 28 आणि 42 दोन्हींवर पोहोचतो. शक्य तीन उड्यांचे माप द्या.
- 75 च्या उडीने 25 आणि 60 दोन्ही गाठता येतात का? 10 ने?
- 824 साधे आणि 36 चॉकलेट केक सारख्या खोक्यांत भरले, काहीही उरत नाही आणि प्रत्येक खोक्यात एकच प्रकार. एका खोक्यात जास्तीत जास्त किती केक?
उत्तरे पाहा (आधी स्वतः सोडवा)
- 11, 2, 3, 6
- 21, 2, 5, 10
- 3नाही : 3 ने 40 ला भाग जात नाही
- 4फक्त 1
- 58
- 61, 2, 7, 14 पैकी कोणतेही
- 75 : होय; 10 : नाही (25 हा 10 चा गुणक नाही)
- 812 (महत्तम सामाईक अवयव)
2, 5 आणि 10 ने भाज्यता
दुकानात ₹40 ची वस्तू ₹10 च्या 4 नोटांनी, ₹5 च्या 8 नोटांनी किंवा ₹2 च्या 20 नाण्यांनी देता येते. शेवटचा अंक पाहिला की कोणत्या नोटांनी बरोबर देता येईल ते कळते.
एखादी संख्या दुसरीने भाज्य असते जर बाकी उरत नसेल. शेवटच्या अंकाने जलद तपासणी : 2 ने भाज्य जर 0, 2, 4, 6, 8 वर संपते; 5 ने जर 0 किंवा 5 वर; 10 ने जर 0 वर.
सूत्र : 0 वर संपते → 2, 5, 10 ने भाज्य. 5 वर संपते → यापैकी फक्त 5 ने. 2, 4, 6, 8 वर → फक्त 2 ने.
आकृतीत : शेवटचा अंक सर्व सांगतो : 2 साठी 0, 2, 4, 6, 8; 5 साठी 0, 5; 10 साठी फक्त 0. 80 0 वर संपते, म्हणून तिन्हींनी भाज्य.
नियम 1 : शेवटच्या अंकानुसार वर्गीकरण — फक्त एकक अंक पाहा. 0 → तिन्ही; 5 → फक्त 5; 0 सोडून सम अंक → फक्त 2.
- सोपे : 60, 130, 480 : 2, 5, 10 ने भाज्य.
- मध्यम : 35, 85, 145 : फक्त 5 ने भाज्य.
- परीक्षेसाठी : 62, 84, 98 : फक्त 2 ने भाज्य.
नियम 2 : नियम का चालतो — दहापट, शंभरापट … सर्व 10 चे गुणक, म्हणून 2, 5, 10 ने भाज्यता फक्त एकक अंक ठरवतो.
- सोपे : 74 = 70 + 4 : 70 हा 10 चा गुणक, 4 सम : 74 ला 2 ने भाग जातो.
- मध्यम : 85 = 80 + 5 : 5 ने भाज्य, 10 ने नाही.
- परीक्षेसाठी : 100, 110, 120 … सर्व 10 चे गुणक.
10 ने भाज्य संख्या 2 आणि 5 दोघांनीही भाज्य (10 = 2 × 5).
5 वर संपणारी प्रत्येक संख्या 10 ने भाज्य मानणे, किंवा विषम संख्या 2 ने.
शेवटचा अंक सोडून बाकी झाका. आठवणीची युक्ती : "2, 5, 10 साठी शेवटचा अंक ठरवतो."
फरक ओळखा
| भाजक | शेवटचा अंक |
|---|---|
| 2 | 0, 2, 4, 6, 8 |
| 5 | 0, 5 |
| 10 | 0 |
सरावासाठी प्रश्न
- 1345 ला 5 ने भाग जातो का?
- 2678 ला 2 ने भाग जातो का? 5 ने?
- 3450 ला 10 ने भाग जातो का?
- 490, 22, 75, 40, 55, 38 यांचे वर्गीकरण : फक्त 2 / फक्त 5 / 2, 5 आणि 10.
- 52, 5 आणि 10 ने भाज्य अशी 3 अंकी संख्या लिहा.
- 63 अंकी सर्वांत लहान संख्या जिला 5 ने भाग जातो?
- 7एक संख्या 5 ने भाज्य पण 10 ने नाही आणि 60 ते 80 मध्ये. कोणती?
- 835 + 45 ही बेरीज 10 ने भाज्य का? 35 × 2?
उत्तरे पाहा (आधी स्वतः सोडवा)
- 1होय (5 वर संपते)
- 22 ने : होय; 5 ने : नाही
- 3होय (0 वर संपते)
- 4फक्त 2 : 22, 38; फक्त 5 : 75, 55; सर्व : 90, 40
- 5उदा. 230 (0 वर संपणारी कोणतीही)
- 6100
- 765 किंवा 75
- 880 : होय; 70 : होय
मूळ आणि संयुक्त संख्या
13 मिठाया फक्त 13 ची 1 ओळ किंवा 1 ची 13 ओळी अशाच मांडता येतात : सुबक आयत नाही. 12 मिठाया 2 × 6, 3 × 4 असेही मांडता येतात. यावरून मूळ संख्या ओळखतात.
मूळ संख्येला नेमके दोन अवयव असतात : 1 आणि स्वतः (13, 37). दोनांपेक्षा जास्त अवयव असलेली संख्या संयुक्त (12, 21). 1 ला एकच अवयव, म्हणून ती मूळही नाही आणि संयुक्तही नाही.
सूत्र : मूळ : 2 अवयव. संयुक्त : 2 पेक्षा जास्त. 1 : एक अवयव. 2 ही एकमेव सम मूळ संख्या.
आकृतीत : 30 पर्यंतच्या मूळ संख्या : 2, 3, 5, 7, 11, 13, 17, 19, 23, 29 (हिरव्या). 1 कोणतीच नाही; बाकी संयुक्त.
नियम 1 : संख्या तपासा — 2, 3, 5, 7 … ने भागून पाहा. एखाद्याने पूर्ण भाग गेला (आणि तो संख्येपेक्षा लहान असेल) तर संख्या संयुक्त.
मूळ आणि संयुक्त संख्या
ॲपमध्ये ही आकृती हाताने हलवून बघता येते.
ॲपमध्ये उघडा- सोपे : 21 = 3 × 7, संयुक्त.
- मध्यम : 29 : 2, 3, 5 ने भाग जात नाही : मूळ.
- परीक्षेसाठी : 51 = 3 × 17, संयुक्त (मूळ वाटते पण नाही).
नियम 2 : विशेष संख्या — 1 मूळही नाही आणि संयुक्तही नाही. 2 ही सर्वांत लहान मूळ संख्या आणि एकमेव सम मूळ. बाकी सर्व मूळ संख्या विषम.
- सोपे : 30 ते 50 मधील मूळ संख्या : 31, 37, 41, 43, 47.
- मध्यम : 2 पेक्षा मोठ्या सम संख्या संयुक्त : 4, 6, 8 …
- परीक्षेसाठी : 5 पेक्षा मोठ्या, 5 वर संपणाऱ्या संख्या संयुक्त : 15, 25, 35 …
1 पेक्षा मोठी प्रत्येक संख्या मूळ किंवा संयुक्त असते.
1 ला मूळ म्हणणे, 9 ला मूळ म्हणणे (ती 3 × 3 आहे), किंवा 2 ला संयुक्त मानणे.
फक्त 2, 3, 5, 7 ने भाज्यता तपासा; 100 पर्यंत इतके पुरे. आठवणीची युक्ती : "मूळ : फक्त 1 आणि मी."
फरक ओळखा
| प्रकार | अवयव | उदाहरण |
|---|---|---|
| मूळ | 2 | 13 |
| संयुक्त | > 2 | 21 |
| दोन्ही नाही | 1 | 1 |
सरावासाठी प्रश्न
- 117 मूळ संख्या आहे का?
- 227 मूळ आहे का? अवयव सांगा.
- 320 पेक्षा लहान सर्व मूळ संख्या लिहा.
- 4एकमेव सम मूळ संख्या कोणती?
- 51 मूळ का नाही?
- 640 ते 44 मधील मूळ संख्या शोधा.
- 724 ला दोन संख्यांच्या गुणाकारात 3 वेगळ्या प्रकारे लिहा.
- 8दोन मूळ संख्यांची बेरीज 20. त्या शोधा.
उत्तरे पाहा (आधी स्वतः सोडवा)
- 1होय, अवयव 1 आणि 17
- 2नाही; 1, 3, 9, 27
- 32, 3, 5, 7, 11, 13, 17, 19
- 42
- 5त्याला फक्त एक अवयव
- 641 आणि 43
- 71 × 24, 2 × 12, 3 × 8, 4 × 6
- 83 + 17 किंवा 7 + 13
उड्या आणि नमुन्यांची उदाहरणे
प्राणी पायवाटेवर शर्यत करतात : प्रत्येक समान उड्या मारतो. अन्नापर्यंत कोण पोहोचतो? ते कुठे भेटतात? ही कोडी अवयव आणि गुणक एकत्र वापरतात.
k च्या उड्या मारणारा 0 पासून k च्या गुणकांवर नेमका उतरतो. जागा n गाठता येते जर k हा n चा अवयव असेल; उड्यांची संख्या n ÷ k. दोन उडणारे सामाईक गुणकांवर भेटतात.
सूत्र : आवश्यक उड्या = n ÷ k. k हा n चा अवयव असेल तर n गाठता येते. उड्यांच्या मापांच्या सामाईक गुणकांवर भेट.
आकृतीत : 3 च्या उड्या 3, 6, 9, 12 … स्पर्श करतात : 9, 21, 39 गाठता येतात; 25 नाही.
नियम 1 : अन्नापर्यंत कोण पोहोचतो? — n वरील अन्न त्याच उडीवाला गाठतो ज्याची उडी n ला भागते. मोठी उडी = कमी उड्या.
उड्या आणि नमुन्यांची उदाहरणे
ॲपमध्ये ही आकृती हाताने हलवून बघता येते.
ॲपमध्ये उघडा- सोपे : 36 वर अन्न : 4 च्या (9 उड्या) आणि 6 च्या (6 उड्या) दोघे पोहोचतात; 6 आधी.
- मध्यम : 30 वर अन्न : 4 च्या उड्या 30 वर उतरत नाहीत, तो प्राणी चुकतो.
- परीक्षेसाठी : 42 वर अन्न : 7 (6 उड्या), 6 (7 उड्या), 3, 2, 14, 21 सुद्धा चालतात.
नियम 2 : टाळा किंवा भेटा — n वरील मित्राला भेटायचे पण m वरील टाळायचे, तर n चा असा अवयव निवडा जो m चा नाही.
- सोपे : 30 वर भेट, 25 टाळा : 3 ची उडी चालते (10 उड्या); 5 ने 25 वर उतरेल.
- मध्यम : 21 आणि 35 वर भेट : 7 हा सामाईक अवयव (3 आणि 5 उड्या).
- परीक्षेसाठी : 24 आणि 36 वर फक्त 1, 2, 3, 4, 6 किंवा 12 च्या उड्यांनी.
नेहमी भागून तपासा : n ÷ k ला बाकी शून्य यायला हवी.
उड्या 0 ऐवजी 1 पासून मोजणे, किंवा टाळायच्या मित्रावर उतरणारी उडी निवडणे.
लक्ष्य संख्येला उडीच्या मापाने भागा. आठवणीची युक्ती : "उडी लक्ष्याला भागली : पोहोचला."
फरक ओळखा
| प्रश्न | साधन |
|---|---|
| k ने n गाठतो का? | k हा n चा अवयव |
| दोघे केव्हा भेटतात? | सामाईक गुणक |
| दोन्ही लक्ष्यांसाठी एक उडी? | सामाईक अवयव |
सरावासाठी प्रश्न
- 17 च्या किती उड्यांनी 56 गाठता येतो?
- 26 च्या उड्यांनी 45 गाठता येतो का?
- 3अन्न 48 वर. 4 आणि 6 च्या उड्या दोन्ही पोहोचतात का? कोण जलद?
- 412 आणि 18 दोन्ही गाठणारी उड्यांची मापे (1 सोडून)?
- 5झारा 5 आणि यश 3 उडी मारतात, 0 पासून. ते पहिल्यांदा कुठे एकत्र उतरतात?
- 6मित्र 8, 12, 15 आणि 20 वर राहतात. 4 च्या उड्यांनी कोणाला भेटता येईल?
- 728 वर भेट, 21 टाळा. चालणारी उडी सांगा.
- 8बेडूक 9 च्या आणि भेक 6 च्या उड्या मारतो, दोघे 0 पासून. ते कोणत्या संख्यांवर एकाच दगडावर उतरतात? पहिल्या तीन सांगा.
उत्तरे पाहा (आधी स्वतः सोडवा)
- 18
- 2नाही, 45 हा 6 चा गुणक नाही
- 3होय; 6 ला 8 उड्या, 4 ला 12
- 42, 3, 6
- 515
- 68, 12, 20
- 72 किंवा 4 (7 आणि 1 ने 21 वर उतरेल)
- 818, 36, 54