भाग 2, प्रकरण 8: सांस्कृतिक प्रवाह : १३वे ते १७वे शतक

भक्ती आणि सूफी दोन्ही परंपरा प्रेम, भक्ती आणि ऐक्य शिकवत आणि संगीतातून लोकांना जोडत.

भारतीय कला नव्या प्रवाहांना स्वीकारते आणि स्वतःचे वैशिष्ट्य टिकवते; तानसेन आणि लघुचित्रे ही उदाहरणे.

स्त्रियांची स्थिती सर्वत्र एकसारखी बदलली नाही; प्रदेश आणि परिस्थितीनुसार ती वेगळी होती.

त्याआधी काय घडले? ७ व्या शतकात चीनचे भिक्षू ह्वेनसांग नालंदाच्या महाविहारात शिकायला आले आणि तिथे काय पाहिले ते नोंदवले. नालंदा त्या काळात दूरदूरच्या विद्यार्थ्यांना आकर्षित करणारे मोठे शिक्षणकेंद्र होते.

त्यानंतर काय घडले? सुमारे १२३५ मध्ये तिबेटी भिक्षू धर्मस्वामी भारतात आले. त्यांना नालंदा खराब झालेले आणि बहुतेक ओसाड दिसले, फक्त काही विहार वापरात होते. तरीही ९० वर्षांचे प्रमुख गुरू राहुल श्रीभद्र सुमारे ७० विद्यार्थ्यांना शिकवत होते, आणि धर्मस्वामींनी त्यांच्याकडे शिक्षण घेतले.

मोठी विद्यापीठे नष्ट झाली तरी शिक्षण लहान, स्थानिक केंद्रांतून पुढे चालले.

त्याआधी काय घडले? शाहजहानचा मोठा मुलगा दारा शिकोह याला हिंदू-मुस्लिम आध्यात्मिक परंपरांमध्ये रस होता. उपनिषदांचे भाषांतर करण्यासाठी त्याने काशीसारख्या ठिकाणांहून पंडित बोलावले.

त्यानंतर काय घडले? १६५९ मध्ये औरंगजेबाशी झालेल्या सत्तासंघर्षात दारा शिकोहचा पराभव झाला आणि त्याला ठार मारण्यात आले. पण त्याचे भाषांतर टिकले आणि पुढे लॅटिनमधून युरोपात पोहोचले.

भाषा एकमेकांकडून घेतात; भाषांतरातून विचार दूरवर प्रवास करतात.

दैनंदिन वस्तूंत संस्कृतींचा संगम दिसतो.