शहरी आणि ग्रामीण भाग; लोकसंख्येची घनता
तुमच्या घरी ३० पाहुणे आले तर गर्दी वाटते. तसेच शहरात कमी जागेत जास्त लोक राहतात.
लोकसंख्येची घनता = एकूण लोकसंख्या ÷ क्षेत्रफळ (चौ.किमी); म्हणजे प्रति चौरस किलोमीटर किती लोक राहतात.
मुख्य कल्पना 1 : शहर आणि गाव — शहरी भागात लोकसंख्येचे केंद्रीकरण, विविध व्यवसाय, शासकीय संस्था, वाहतूक आणि संपर्क व्यवस्था असते आणि निवडून आलेल्या स्थानिक संस्था विकास पाहतात. ग्रामीण भागात गावे असतात, लोकसंख्या कमी, घट्ट समुदाय, जास्त शेती व्यवसाय, कमी उद्योग आणि ग्रामपंचायत प्रशासन. शहर-गावाची व्याख्या देशानुसार वेगळी : डेन्मार्कमध्ये २२०, जपानमध्ये ५०,००० आणि भारतात ५,००० लोकसंख्या ओलांडली की ठिकाण शहरी.
- सोपे : भारतात ५,००० लोकसंख्येवर ठिकाण शहरी मानले जाते.
- मध्यम : घनता चौ.किमी प्रति लोकांमध्ये मोजतात.
- परीक्षा-प्रकार : शहरात घनता जास्त का? — कमी जागेत जास्त लोक व इमारती.
आकृतीत : शहरी आणि ग्रामीण यांची व्याख्या देशानुसार बदलते.
मुख्य कल्पना 2 : घनता आणि मोठी शहरे — शहरात इमारतींचे जाळे असल्याने घनता जास्त, गावात मोकळी जमीन जास्त म्हणून कमी. २०२५ मध्ये जगातील सर्वाधिक लोकसंख्येच्या शहरांपैकी दोन भारतातील आहेत : कोलकाता आणि नवी दिल्ली.
घनता = लोकसंख्या ÷ क्षेत्रफळ.
‘शहर म्हणजे फक्त मोठी इमारती’ असे समजणे. शहरी भागात विविध व्यवसाय, संस्था आणि स्थानिक संस्था असतात.
भारत ५,०००; जपान ५०,०००; डेन्मार्क २२०. आठवणीची युक्ती : घनता = लोक ÷ जागा.
फरक ओळखा
| मुद्दा | शहरी | ग्रामीण |
|---|---|---|
| लोकसंख्या/घनता | जास्त | कमी |
| व्यवसाय | विविध | मुख्यतः शेती |
| प्रशासन | निवडून आलेल्या स्थानिक संस्था | ग्रामपंचायत |
सरावासाठी प्रश्न
- 1लोकसंख्येची घनता कशी काढतात?
- 2ग्रामीण भागाचे प्रशासन कोण करते?
- 3जपानमध्ये शहरी ठरण्यासाठी किती लोकसंख्या?
- 4भारतातील दोन सर्वाधिक लोकसंख्येची शहरे?
- 5शहरांची एक वैशिष्ट्ये सांगा.
- 6गावात घनता कमी का?
- 7शहर-गाव व्याख्या देशानुसार वेगळ्या का?
- 8दोन उपग्रह चित्रे (गाव आणि शहर) पाहून काय लक्षात येते?
उत्तरे पाहा (आधी स्वतः सोडवा)
- 1एकूण लोकसंख्या ÷ क्षेत्रफळ (चौ.किमी).
- 2ग्रामपंचायत.
- 3५०,०००.
- 4कोलकाता आणि नवी दिल्ली.
- 5विविध व्यवसाय, शासकीय संस्था, विस्तृत वाहतूक.
- 6मोकळी जमीन जास्त आणि वस्ती विरळ.
- 7प्रत्येक देश स्वतःची लोकसंख्या मर्यादा ठरवतो.
- 8गावात मोकळी हिरवी जमीन, शहरात दाट बांधकाम; शहरात घनता जास्त.
शहरे आर्थिक केंद्रे कशी बनतात? नागरीकरण
गावातून लोक रोजगारासाठी शहरात का जातात? तिथे कारखाने, कार्यालये, शिक्षण आणि अनेक प्रकारची कामे असतात.
नागरीकरण म्हणजे ग्रामीण भागातून शहरी भागात लोकसंख्येचे स्थलांतर आणि शहरी लोकसंख्येचे प्रमाण वाढणे.
मुख्य कल्पना 1 : नागरीकरण का होते? — नद्यांजवळ, व्यापारमार्गांच्या चौकात, कच्च्या मालाजवळ ठिकाणे वाढली आणि आर्थिक व प्रशासकीय केंद्रे बनली. UN च्या अंदाजानुसार २०५० पर्यंत जगातील ६८ टक्के लोक शहरांत राहतील (आज ५५ टक्के). भारतात शहरी लोकसंख्या १९५१ मध्ये १७ टक्के होती, २०२५ मध्ये सुमारे ४० टक्के. गावात शेती → लहान शहरे आणि उद्योग-सेवा → मोठी महानगरे : नोकऱ्यांची विविधता लोकांना आकर्षित करते.
- सोपे : भारतात शहरी लोकसंख्या १९५१ मध्ये १७ टक्के.
- मध्यम : जमशेदपूरचे पूर्वीचे नाव साखची.
- परीक्षा-प्रकार : बेंगळुरू आयटी केंद्र का? — आयटी कंपन्या, स्टार्टअप, शिक्षण संस्था.
आकृतीत : भारतात शहरी लोकसंख्येचे प्रमाण सतत वाढत आहे.
मुख्य कल्पना 2 : उदाहरणे — जमशेदपूर : साखची गावाजवळ लोहखनिज; आशियातील पहिला पोलाद कारखाना; १९१९ मध्ये जमशेदपूर नाव; झारखंडचे सर्वात मोठे औद्योगिक शहर. मुंबई : अरबी समुद्रावरील बंदर; १८७५ मध्ये बॉम्बे स्टॉक एक्स्चेंज; १९१० च्या दशकात चित्रपट उद्योग. बेंगळुरू : आयटी कंपन्या, स्टार्टअप आणि शिक्षण संस्थांमुळे भारताचे सिलिकॉन व्हॅली. मोरादाबाद पितळ, लुधियाना-तिरुपूर कापड, चन्नपट्टण लाकडी खेळणी, कांचीपुरम रेशीम साड्या. आग्रा, अमृतसर, वाराणसी पर्यटन आणि तीर्थयात्रांवर. दिल्लीभोवती NCR (नोएडा, गाझियाबाद); गुरुग्राम १९९० पासून आयटी-बीपीओ केंद्र.
स्थान, संसाधने आणि संधी शहरांचा विकास ठरवतात.
‘सर्व शहरे एकाच कारणाने वाढतात’ असे समजणे. प्रत्येकाचे कारण वेगळे : बंदर, उद्योग, पर्यटन, आयटी.
१७ % (१९५१) → ४० % (२०२५). आठवणीची युक्ती : सतरा वरून चाळीस.
फरक ओळखा
| शहर | कारण | ओळख |
|---|---|---|
| जमशेदपूर | लोहखनिज जवळ | पोलाद |
| मुंबई | बंदर, शेअर बाजार | आर्थिक राजधानी, चित्रपट |
| बेंगळुरू | आयटी, शिक्षण संस्था | सिलिकॉन व्हॅली |
| वाराणसी, अमृतसर | तीर्थक्षेत्रे | पर्यटन |
सरावासाठी प्रश्न
- 1नागरीकरण म्हणजे काय?
- 2२०५० पर्यंत जगातील किती टक्के लोक शहरांत राहतील?
- 3जमशेदपूरला हे नाव कधी?
- 4बॉम्बे स्टॉक एक्स्चेंज कधी सुरू?
- 5मुंबई आर्थिक केंद्र का बनली?
- 6NCR मध्ये कोणती शहरे येतात?
- 7दोन विशेष उद्योग शहरे आणि त्यांचे उत्पादन सांगा.
- 8लहान शहरांत कंपन्या कार्यालये का सुरू करतात?
उत्तरे पाहा (आधी स्वतः सोडवा)
- 1ग्रामीणहून शहरी भागात लोकसंख्येचे स्थलांतर आणि शहरी प्रमाण वाढणे.
- 2६८ टक्के (आज ५५).
- 3१९१९.
- 4१८७५.
- 5बंदर, १८७५ मध्ये BSE, व्यापार आणि प्रतिभेची गर्दी.
- 6नोएडा आणि गाझियाबाद (दिल्लीसोबत; गुरुग्रामही आयटी हब).
- 7मोरादाबाद पितळ; चन्नपट्टण लाकडी खेळणी.
- 8खर्च कमी असतो, तरी देशभर सेवा देता येते.
शहरे सांस्कृतिक केंद्रे
मुंबईचा वडा पाव खाल्ला आहे का? दोन संस्कृती एकत्र येऊन नवा पदार्थ बनतो; शहरे अशी देवाणघेवाण करतात.
सांस्कृतिक केंद्र म्हणजे वेगवेगळ्या प्रदेशांचे लोक एकत्र येऊन भाषा, खाद्य, सण आणि परंपरा वाटून घेतात असे शहर.
मुख्य कल्पना 1 : संगम — शहरांत विविध भाषा, चालीरीती, खाद्य, सण यांचा संगम होतो. वडा पाव : महाराष्ट्रीय बटाटावडा पावात (पाव आणि बटाटा पोर्तुगीजांकडून); मुंबईच्या कापड गिरण्यांतील कामगारांमध्ये लोकप्रिय. कोलकात्याला ब्रिटिश काळची इंडियन म्युझियम, व्हिक्टोरिया मेमोरियल अशी संस्था आहेत आणि दुर्गापूजा २०२१ मध्ये UNESCO च्या अमूर्त सांस्कृतिक वारसा यादीत आली.
- सोपे : कोलकात्याची दुर्गापूजा २०२१ मध्ये UNESCO वारसा यादीत.
- मध्यम : वडा पाव मुंबईतील कामगारांना प्रिय.
- परीक्षा-प्रकार : शहरे संस्कृतींचा संगम का करतात? — विविध प्रदेशांचे लोक एकत्र राहतात.
आकृतीत : सणांमध्ये, पदार्थांत आणि संग्रहालयांत संस्कृती दिसते.
मुख्य कल्पना 2 : सुविधा — शहरे सांस्कृतिक केंद्रे, ग्रंथालये, संग्रहालये, क्रीडा स्टेडियम उभारतात; ते देवाणघेवाण आणि संबंधांची जागा बनतात. उदा. नवी दिल्लीतील प्रधानमंत्री संग्रहालय.
शहरांत संस्कृतींची देवाणघेवाण होते.
‘शहर म्हणजे फक्त व्यवसाय’ असे समजणे. सांस्कृतिक जीवनही तितकेच महत्त्वाचे.
वडा + पाव = मराठी + पोर्तुगीज. आठवणीची युक्ती : दुर्गापूजा = कोलकाता = २०२१.
फरक ओळखा
| शहर | सांस्कृतिक ओळख | उदाहरण |
|---|---|---|
| मुंबई | मिश्र खाद्यसंस्कृती | वडा पाव |
| कोलकाता | सण आणि वारसा | दुर्गापूजा (UNESCO २०२१) |
| नवी दिल्ली | राष्ट्रीय संस्था | प्रधानमंत्री संग्रहालय |
सरावासाठी प्रश्न
- 1वडा पाव कोणत्या कामगारांना लोकप्रिय?
- 2पाव आणि बटाटा कोणाकडून आले?
- 3कोलकात्याची दुर्गापूजा UNESCO यादीत कधी?
- 4कोलकात्यातील दोन ब्रिटिशकालीन संस्था?
- 5शहरे कोणत्या सुविधा देतात?
- 6शहरांमुळे लोकांना काय फायदा?
- 7तुमच्या जवळच्या शहराची एक खास परंपरा सांगा.
- 8सांस्कृतिक संगम म्हणजे काय? एक उदाहरण द्या.
उत्तरे पाहा (आधी स्वतः सोडवा)
- 1मुंबईच्या कापड गिरण्यांतील कामगारांना.
- 2पोर्तुगीजांकडून.
- 3२०२१.
- 4इंडियन म्युझियम आणि व्हिक्टोरिया मेमोरियल.
- 5ग्रंथालये, संग्रहालये, स्टेडियम, सांस्कृतिक केंद्रे.
- 6नवे अनुभव, संबंध आणि जाळे तयार होते.
- 7स्वतःचे उदाहरण (उदा. गणेशोत्सव, उरुस, जत्रा).
- 8दोन परंपरांच्या मिश्रणातून नवे येणे; उदा. वडा पाव.
शहरांसमोरील आव्हाने
सकाळी रस्त्यावरची वाहतूक कोंडी, पावसात पाणी साचणे, उन्हाळ्यात पाणीटंचाई; हे रोजचे शहरी अनुभव आहेत.
झोपडपट्टी म्हणजे दाट वस्ती, खराब घरे आणि पाणी-स्वच्छतेची अपुरी सोय असलेला शहरी भाग; AQI हा हवेची गुणवत्ता सांगणारा आकडा.
मुख्य कल्पना 1 : मुख्य समस्या — लोकांचा ओघ अन्न, पाणी, ऊर्जा, घरे यांवर ताण आणतो : अरुंद रस्ते, अनियोजित वस्त्या, वाहनांची गर्दी, उष्णता बेटे (हीट आयलंड), प्रदूषण आणि कचरा. NCR मध्ये AQI वारंवार ४०० पेक्षा जास्त असतो, तर सुरक्षित मर्यादा ५०. गर्दी आणि आर्थिक विषमतेमुळे गुन्हे जास्त. झोपडपट्ट्या शहराच्या कडेला, रेल्वे रुळाजवळ वाढतात कारण परवडणारी घरे कमी; तिथले लोक भाजीविक्री, घरकाम, बांधकाम अशी कामे करून शहराला आधार देतात. प्रधानमंत्री आवास योजना परवडणारी घरे देण्याचा प्रयत्न आहे.
- सोपे : NCR मध्ये AQI ४०० पेक्षा जास्त जातो.
- मध्यम : बेंगळुरूचे तलाव १,००० वरून सुमारे २०० झाले.
- परीक्षा-प्रकार : सामूहिक कृतीचा फायदा? — तलाव स्वच्छ होऊन पाणी मिळते.
आकृतीत : गर्दीमुळे हवा, पाणी आणि घरे यांवर ताण येतो.
मुख्य कल्पना 2 : बेंगळुरूच्या तलावांचे पुनरुज्जीवन — बेंगळुरूमध्ये उन्हाळ्यात पाणीटंचाई आणि पावसाळ्यात पूर येतात, कारण भूजलाचा अतिवापर, पर्जन्यजल संकलनाचा अभाव आणि तलाव क्षेत्रातील अतिक्रमण. शहरात सुमारे १,००० तलाव होते; आता सुमारे २००. बेलंदूर आणि वरथूर तलावांवर फेस, विषारी वायू; एकदा आगही लागली. स्वयंसेवी संस्था, रहिवासी संघ आणि समुदाय गाळ काढणे, बांध दुरुस्ती, देशी झाडे लावणे, मासे सोडणे यांनी तलाव पुन्हा जिवंत करत आहेत.
सामूहिक कृतीने शहरी समस्यांवर उपाय शक्य आहेत.
‘झोपडपट्टीवाले शहराला उपयोगी नाहीत’ असे समजणे. ते अनेक सेवा देतात.
AQI ५० सुरक्षित; ४००+ गंभीर. आठवणीची युक्ती : बेंगळुरू तलाव : हजार → दोनशे.
फरक ओळखा
| समस्या | कारण | उपाय |
|---|---|---|
| प्रदूषण | वाहने, उद्योग | नियंत्रण, सार्वजनिक वाहतूक |
| पाणीटंचाई/पूर | तलाव अतिक्रमण, भूजल अतिवापर | तलाव पुनरुज्जीवन, जलसंकलन |
| झोपडपट्टी | परवडणारी घरे कमी | प्रधानमंत्री आवास योजना |
सरावासाठी प्रश्न
- 1AQI म्हणजे काय?
- 2सुरक्षित AQI मर्यादा?
- 3झोपडपट्टी कुठे वाढते?
- 4प्रधानमंत्री आवास योजनेचा उद्देश?
- 5बेंगळुरूचे तलाव किती कमी झाले?
- 6तलाव पुनरुज्जीवनाचे दोन मार्ग?
- 7शहरांत गुन्हे जास्त का?
- 8एका शहरी समस्येची कारणे आणि उपाय लिहा.
उत्तरे पाहा (आधी स्वतः सोडवा)
- 1हवेच्या गुणवत्तेचा निर्देशांक; जास्त = जास्त प्रदूषण.
- 2५०.
- 3शहराच्या कडेला, रेल्वे रुळाजवळ, औद्योगिक भागात.
- 4आर्थिक दुर्बल घटकांना परवडणारी घरे.
- 5सुमारे १,००० वरून सुमारे २००.
- 6गाळ काढणे, देशी झाडे लावणे (इ.).
- 7गर्दी आणि आर्थिक विषमता.
- 8उदा. पाणीटंचाई : अतिवापर, अतिक्रमण; उपाय जलसंकलन, तलाव पुनरुज्जीवन.
शहर नियोजन : जयपूर आणि सिंगापूर
शाळेचा आराखडा आधी आखला जातो म्हणून वर्ग, मैदान, ग्रंथालय सोयीचे असते. शहरांनाही आराखडा लागतो.
नगररचनाकार म्हणजे शहर-गावांमधील जमिनीचा वापर आणि पायाभूत सुविधा यांचे नियोजन आणि रचना करणारी व्यक्ती.
मुख्य कल्पना 1 : जयपूर : ‘गुलाबी शहर’ — १७२७ मध्ये महाराजा सवाई जयसिंग दुसरा यांनी विद्याधर भट्टाचार्य यांना नवे शहर आखण्यासाठी नेमले. वास्तुशास्त्र आणि शिल्पशास्त्राच्या ज्ञानावर आधारित ग्रीड आराखडा : आयताकृती चौकड्या, पूर्व-पश्चिम आणि उत्तर-दक्षिण दिशा, रुंद रस्ते, बागा, ९ सार्वजनिक चौक. सुरक्षेसाठी २० फूट उंच भिंत आणि ७ दरवाजे. मुख्य रस्त्यांच्या इमारती गुलाबी वाळूखडकाच्या म्हणून ‘गुलाबी शहर’. सूर्यप्रकाश, हवा आणि जलाशय-कालव्यांद्वारे पाणी; बाजारात सावलीचे ओटे.
- सोपे : जयपूरला १७२७ मध्ये आखले.
- मध्यम : सिंगापूरचा मास्टर प्लॅन दर ५ वर्षांनी अद्ययावत.
- परीक्षा-प्रकार : ‘गुलाबी शहर’ नाव का? — गुलाबी वाळूखडकाच्या इमारती.
आकृतीत : चांगले नियोजन शहराला दीर्घकाळ उपयुक्त ठेवते.
मुख्य कल्पना 2 : सिंगापूर आणि भारतातील प्रकल्प — सिंगापूर या लहान बेटदेशात प्रति चौ.किमी ८,००० पेक्षा जास्त लोक. ४० वर्षांपर्यंतचा ‘कन्सेप्ट प्लॅन’ आणि दर ५ वर्षांनी अद्ययावत होणारा ‘मास्टर प्लॅन’; घरे-कार्यालये-उद्याने जवळ (मिश्र वापर); रेल्वे, बस, सायकल मार्गांचे जाळे; छप्पर आणि उभ्या बागा; ‘गार्डन सिटी’. अहमदाबादचा साबरमती रिव्हरफ्रंट (पदपथ, उद्याने, अटल पूल) आणि गंगटोकचा महात्मा गांधी मार्ग (फक्त पादचाऱ्यांसाठी) ही भारतातील उदाहरणे.
नियोजन करताना लोकसंख्या, रोजगार, वाहतूक, सुरक्षा आणि हिरवळ यांचा विचार करावा लागतो.
‘जयपूर नियोजित नाही’ असे समजणे. तो १७२७ च्या आराखड्यावर आजही चालतो.
जयपूर १७२७, ९ चौक, ७ दरवाजे. आठवणीची युक्ती : नऊ चौक, सात दरवाजे.
फरक ओळखा
| मुद्दा | जयपूर | सिंगापूर |
|---|---|---|
| रचना | ग्रीड, चौकड्या | मिश्र वापर, गार्डन सिटी |
| नियोजन | १७२७ चा आराखडा | ४० वर्षांचा आणि ५ वर्षांचा आराखडा |
| वाहतूक/पर्यावरण | रुंद रस्ते, सावली | MRT, सायकल मार्ग, उभ्या बागा |
सरावासाठी प्रश्न
- 1जयपूरचे मुख्य नगररचनाकार कोण?
- 2जयपूर कोणी वसवले?
- 3जयपूरला ‘गुलाबी शहर’ का म्हणतात?
- 4जयपूरमध्ये चौक आणि दरवाजे किती?
- 5सिंगापूरचा कन्सेप्ट प्लॅन किती वर्षांसाठी?
- 6सिंगापूरला ‘गार्डन सिटी’ का म्हणतात?
- 7भारतातील दोन पुनर्विकास प्रकल्पांची नावे?
- 8चांगल्या नियोजनात कोणते प्रश्न विचारावे लागतात?
उत्तरे पाहा (आधी स्वतः सोडवा)
- 1विद्याधर भट्टाचार्य.
- 2महाराजा सवाई जयसिंग दुसरा.
- 3गुलाबी वाळूखडकाच्या इमारतींमुळे.
- 4९ चौक आणि ७ दरवाजे.
- 5४० वर्षांपर्यंत.
- 6छतांवर आणि उभ्या बागा, उद्याने आणि हरित मार्ग.
- 7साबरमती रिव्हरफ्रंट आणि गंगटोकचा महात्मा गांधी मार्ग.
- 8किती लोक राहतात, कोणत्या नोकऱ्या, वाहतूक कशी, घरे, उद्याने आणि सुविधा कुठे, सुरक्षितता काय.