भाग 2, प्रकरण 6: लोकसंख्या

मुख्य कल्पना 1 : आकार, रचना आणि कल — लोकसंख्येत वय, लिंग, शिक्षण, व्यवसाय, धर्म असे भेद असतात आणि जन्म, मृत्यू आणि स्थलांतरामुळे ते बदलतात. लोकसंख्येची रचना म्हणजे ती कशी बनली आहे हे वय, लिंग इत्यादींवरून. कार्यक्षम वय गट १५ ते ६४ वर्षे मानला जातो.

• सोपे : जनगणना साधारणपणे दर १० वर्षांनी होते.
• मध्यम : कार्यक्षम वय १५–६४ वर्षे.
• परीक्षा-प्रकार : मुले जास्त असतील तर काय हवे? — जास्त शाळा.

आकृतीत : आकार, रचना आणि कल हे तिन्ही लोकसंख्येचे चित्र देतात.

मुख्य कल्पना 2 : उपयोग आणि जनगणना — सरकार शाळा, रुग्णालये, रस्ते, घरे, पाणी, ऊर्जा, कचरा व्यवस्थापन यांचे नियोजन करण्यासाठी माहिती वापरते. लहान मुले जास्त असतील तर शाळा, वृद्ध जास्त असतील तर आरोग्यसेवा आणि तरुण कार्यक्षम लोक जास्त असतील तर रोजगार हवा. व्यवसायही ग्राहक ओळखण्यासाठी ही माहिती वापरतात. भारतात जनगणना साधारणपणे दर १० वर्षांनी होते.

फरक ओळखा

मुख्य कल्पना 1 : जगाची लोकसंख्या — १९५० मध्ये २.५ अब्ज, २०२५ मध्ये ८.२ अब्ज आणि २०५० पर्यंत ९.७ अब्ज अपेक्षित. संयुक्त राष्ट्रांच्या अंदाजानुसार २०८० च्या मध्यापर्यंत १०.३ अब्जावर शिखर गाठून लोकसंख्या कमी होईल. १९५० नंतर वाढ वेगवान झाली कारण प्रतिजैविके, लसी, ओआरएस, पाणी-स्वच्छता सुविधा सुधारल्या आणि बालमृत्यू कमी झाले. चीन, जपान, इटलीत लोकसंख्या घटत आहे; नायजेरिया, इथिओपियासारख्या देशांत झपाट्याने वाढते.

• सोपे : २०२५ मध्ये जगाची लोकसंख्या ८.२ अब्ज.
• मध्यम : २०२३ मध्ये भारत सर्वाधिक लोकसंख्येचा देश बनला.
• परीक्षा-प्रकार : १९५० नंतर वाढ का वेगवान? — आरोग्य सेवा, लसी, स्वच्छता सुधारल्या.

आकृतीत : लोकसंख्या वाढत जाऊन शिखर गाठेल आणि मग घटेल.

मुख्य कल्पना 2 : भारत — २०२३ मध्ये भारताने चीनला मागे टाकून जगातील सर्वाधिक लोकसंख्येचा देश बनला; जगाच्या सुमारे १७ टक्के लोक भारतीय आहेत. सध्या वाढत असली तरी भारताची लोकसंख्या पुढील दशकांत घटू लागेल.

फरक ओळखा

मुख्य कल्पना 1 : चार घटक — लोकसंख्या जन्म, मृत्यू आणि स्थलांतर यांवर ठरते. प्रजनन दर २.१ हा ‘प्रतिस्थापन पातळी’ मानला जातो; त्यापेक्षा जास्त असेल तर लोकसंख्या वाढते, कमी असेल तर घटू शकते. मृत्युदर कमी असणे म्हणजे चांगली आरोग्यसेवा आणि पोषण. भारतात बालमृत्यू १९५० मध्ये १,००० मागे २७१ होता तो २०२३ मध्ये २८; जन्माच्या वेळचे आयुर्मान स्वातंत्र्याच्या वेळी सुमारे ३० वर्षे, २०२४ मध्ये ७० वर्षे. स्थलांतर नोकऱ्या, शिक्षण, आपत्ती यामुळे होते; दिल्ली, मुंबई, बेंगळुरूमध्ये वाढ.

• सोपे : २.१ हा प्रतिस्थापन प्रजनन दर आहे.
• मध्यम : भारतात आयुर्मान ३० वरून ७० वर्षे झाले.
• परीक्षा-प्रकार : स्त्रीशिक्षणाचा प्रजनन दरावर परिणाम? — दर कमी होतो, कारण लग्न उशिरा आणि कमी मुले.

आकृतीत : जन्म आणि स्थलांतर लोकसंख्या वाढवतात; मृत्यू कमी करतात.

मुख्य कल्पना 2 : चीन आणि भारताचे प्रयत्न — चीनने १९७९ मध्ये ‘एक मूल धोरण’ आणले; प्रजनन दर १९६३ मध्ये ७.५ होता, २०२५ मध्ये १. चीनची लोकसंख्या २०२२ मध्ये १.४३ अब्जावर शिखर गाठून घटू लागली; वृद्धांचे प्रमाण २०२३ मध्ये १४ टक्के आणि २०५० मध्ये २६ टक्के अपेक्षित. धोरण २०१५ मध्ये संपले. भारतात १९५२ पासून ‘हम दो हमारे दो’ मोहीम; प्रजनन दर १९५० मध्ये ५.७, २०२५ मध्ये १.९. शिक्षण (विशेषतः मुलींचे), नोकरी, शहरीकरण यामुळे दर घटला.

फरक ओळखा

मुख्य कल्पना 1 : टप्पा १ आणि २ — टप्पा १ : जन्म आणि मृत्यू दोन्ही जास्त; लोकसंख्या वाढ संथ. भारतात १९०१–१९२१ मध्ये असे होते (कमी आरोग्य, कमी साक्षरता). टप्पा २ : आरोग्यसेवेमुळे मृत्युदर घटतो पण जन्मदर जास्तच; लोकसंख्या झपाट्याने वाढते. भारतात १९५१ नंतर.

• सोपे : भारत १९५१ नंतर टप्पा २ मध्ये.
• मध्यम : टप्पा ३ मध्ये जन्मदर घटतो.
• परीक्षा-प्रकार : टप्पा २ मध्ये लोकसंख्या वेगाने का वाढते? — मृत्युदर घटतो पण जन्मदर जास्तच.

आकृतीत : प्रत्येक टप्प्यात जन्म-मृत्युदराचा संयोग वेगळा आहे.

मुख्य कल्पना 2 : टप्पा ३ — टप्पा ३ : मृत्युदर कमी आणि जन्मदर घटू लागतो (शहरीकरण, उत्पन्न, शिक्षण, महिलांचा कामात सहभाग). जन्म खूप घटले तर लोकसंख्या घटते, जसे इटली, जपान, दक्षिण कोरिया. भारतात १९८० च्या मध्यानंतर प्रजनन दर घटू लागला आणि आता प्रतिस्थापन पातळीच्या खाली आहे.

फरक ओळखा

मुख्य कल्पना 1 : लिंग गुणोत्तर आणि राज्ये — लिंग गुणोत्तर म्हणजे दर १,००० पुरुषांमागे स्त्रिया. भारतात २००१ मध्ये ९३३, २०११ मध्ये ९४३. केरळ, पुदुचेरी, तमिळनाडूत १,००० च्या आसपास किंवा जास्त. उत्तर प्रदेश हे सर्वाधिक लोकसंख्येचे राज्य (सुमारे १६ टक्के); त्यानंतर महाराष्ट्र आणि बिहार (प्रत्येकी सुमारे ९ टक्के).

• सोपे : भारताचे सरासरी वय २८ वर्षे.
• मध्यम : पिरॅमिडचा पाया रुंद म्हणजे अनेक मुले.
• परीक्षा-प्रकार : जनसांख्यिकीय लाभांश कधीपर्यंत? — मर्यादित; २०५० नंतर घटेल.

आकृतीत : पिरॅमिडचा आकार देशाच्या वयरचनेची गोष्ट सांगतो.

मुख्य कल्पना 2 : लोकसंख्या पिरॅमिड — पिरॅमिड वय आणि लिंगानुसार लोकसंख्या दाखवतो. पाया रुंद = अनेक मुले (तरुण वाढती लोकसंख्या, भारत/नायजेरिया); मधला भाग रुंद = स्थिर लोकसंख्या; वरचा भाग रुंद = वृद्ध (जपान). १९५० मध्ये भारताचा पिरॅमिड अरुंद त्रिकोणासारखा होता आणि आयुर्मान ३०–३५ वर्षे. आता तो घंटेसारखा आहे : पाया अरुंद, मधला कार्यक्षम भाग रुंद.

मुख्य कल्पना 3 : जनसांख्यिकीय लाभांश आणि वृद्धत्व — भारतात सुमारे २७ टक्के लोक १५ वर्षांखालील आणि सुमारे ६५ टक्के कार्यक्षम वयाचे (१५–५९). सरासरी (मध्यम) वय : भारत २८, जपान ५०, इटली ४८, जर्मनी ४७, चीन ४०, अमेरिका ३९. तरुण काम करतात, कर भरतात, सरकार शाळा, रुग्णालये बांधते; ही संधी मर्यादित आहे कारण २०५० नंतर तरुणांची संख्या घटेल आणि भारत वृद्ध होऊ लागेल. केरळ, तमिळनाडूत वृद्धत्व दिसू लागले आहे. जपानने निवृत्तीचे वय वाढवले आणि तंत्रज्ञान, रोबोट वापरले. विकसनशील देशांसाठी शिक्षण, कौशल्य आणि आरोग्यात गुंतवणूक आणि बालसंगोपनाची सोय महत्त्वाची.

फरक ओळखा