भाग 2, प्रकरण 5: नागरिकत्व

मुख्य कल्पना 1 : नागरिक आणि रहिवासी — एखाद्या ठिकाणी राहणारा तो रहिवासी; पण नागरिकत्व ही औपचारिक कायदेशीर सदस्यता आहे. प्रत्येक रहिवासी नागरिक नसतो आणि नागरिक दुसऱ्या देशातही राहू शकतो. लोकशाहीत नागरिकत्व मत, भाषण स्वातंत्र्य, सुरक्षित जगणे असे हक्क देते (मर्यादांसह) आणि कायदा पाळणे, कर भरणे, इतरांचा आदर करणे अशी कर्तव्ये आणते. भारतात भाषा, धर्म, संस्कृती भिन्न असली तरी सर्व नागरिक संविधानाखाली समान आहेत. नागरिकत्व कायदा १९५५ आणि सुधारणा कायदा २०१९ नागरिकत्व मिळवणे/गमावणे याचे नियम ठरवतात.

• सोपे : रहिवासी असलेला प्रत्येकजण नागरिक नसतो.
• मध्यम : नागरिकत्व कायदा १९५५ चा आहे.
• परीक्षा-प्रकार : नागरिकत्व दोन रूपांत कसे? — कायदेशीर ओळख आणि सामाजिक जबाबदारी.

आकृतीत : हक्क आणि कर्तव्ये बरोबर चालतात; भेदभाव टाळून समावेश वाढवावा.

मुख्य कल्पना 2 : चार संकल्पना — हक्क : समानता, भाषण, धर्म, शिक्षण अशी स्वातंत्र्ये ज्यामुळे सन्मानाने जगता येते. कर्तव्ये : कायदा पाळणे, कर भरणे, स्वच्छता, इतरांना मदत. भेदभाव : ओळखीवरून अन्यायकारक वागणूक; नागरिकांनी याला विरोध करावा. समावेश : भाषा, धर्म, संस्कृती, जात, लिंग यांवरून कोणी मागे राहू नये हे पाहणे. हक्क, कर्तव्ये आणि भेदभाव संविधानात नमूद आहेत.

फरक ओळखा

मुख्य कल्पना 1 : सहा गट — संविधान सहा प्रकारचे मूलभूत हक्क देते : समता (कलम १४–१८), स्वातंत्र्य (१९–२२), शोषणाविरुद्ध (२३–२४), धर्मस्वातंत्र्य (२५–२८), सांस्कृतिक व शैक्षणिक (२९–३०), घटनात्मक उपाय (३२). ते लोकांना इतरांच्या आणि सरकारच्या अन्याय्य कृतींपासून वाचवतात. हानी करणाऱ्या कृती हक्क ठरत नाहीत.

• सोपे : कलम १४–१८ समतेचा हक्क.
• मध्यम : २१A मध्ये ६–१४ वयोगटाला शिक्षण.
• परीक्षा-प्रकार : समानता आणि इक्विटी यातील फरक? — सर्वांना सारखे देणे विरुद्ध गरजेनुसार देणे.

आकृतीत : प्रत्येक हक्काचे एक कलम असते.

मुख्य कल्पना 2 : समता — कायद्यापुढे सर्व समान; धर्म, वंश, जात, लिंग, जन्मस्थान यावरून भेदभाव नाही; नोकरी-शिक्षणात समान संधी; अस्पृश्यता समाप्त; पदव्या बंद (लष्करी/शैक्षणिक वगळता). समता म्हणजे सर्वांना सारखेच देणे; समानुभूती (इक्विटी) म्हणजे गरजेनुसार आधार देणे. ‘बेटी बचाओ, बेटी पढाओ’ हे उदाहरण.

मुख्य कल्पना 3 : स्वातंत्र्य आणि जीवनाचा हक्क — स्वातंत्र्याचा हक्क बोलण्याची, फिरण्याची, व्यवसाय निवडण्याची मुभा देतो, पण वाजवी बंधनांसह. जीवनाचा हक्क (कलम २१) म्हणजे केवळ जगणे नव्हे तर सन्मानाने जगणे; त्यात उपजीविका, शिक्षण, आरोग्य, स्वच्छ पर्यावरण येते. २१A : ६–१४ वयोगटासाठी मोफत आणि सक्तीचे शिक्षण. उत्तराखंड उच्च न्यायालयाने २०१७ मध्ये गंगा-यमुनेला कायदेशीर व्यक्तीचा दर्जा दिला; सर्वोच्च न्यायालयाने तो निर्णय रद्द केला.

फरक ओळखा

मुख्य कल्पना 1 : शोषणाविरुद्ध हक्क — कलम २३–२४ : वेठबिगारी, मानवी तस्करी, बालमजुरी यावर बंदी. साधारणपणे १४ वर्षांखालील मुलांना कामावर ठेवता येत नाही; घरच्या धोकादायक नसलेल्या व्यवसायात सुट्टीत किंवा शाळेनंतर मदत करता येते. कारखाने, खाणी, उपाहारगृहे यांत काम बंद. चाइल्डलाइन १०९८ ही देशव्यापी हेल्पलाइन आहे; २०१५ मध्ये एका नागरिकाच्या फोनवरून कपडे भरतकामाच्या कारखान्यातील सुमारे २० मुले सोडवली गेली.

• सोपे : चाइल्डलाइन १०९८ ही मुलांसाठीची हेल्पलाइन.
• मध्यम : कलम ३२ हक्कभंगाचा उपाय देते.
• परीक्षा-प्रकार : हेल्पलाइन क्रमांक कसा लक्षात ठेवाल? — १० पासून उलट मोजा : १०९८.

आकृतीत : हक्क सुरक्षित ठेवण्यासाठी न्यायालयाचा मार्ग आहे.

मुख्य कल्पना 2 : धर्म, सांस्कृतिक-शैक्षणिक हक्क — कलम २५–२८ : प्रत्येकाला धर्म निवडणे, आचरण करणे आणि प्रसार करण्याची मुभा; कोणावर सक्ती नाही. सरकारी किंवा अनुदानित शाळा कोणताही धर्म प्रसारित करू शकत नाहीत. कलम २९–३० : समाजांना आपली भाषा, लिपी, परंपरा जपण्याचा हक्क; सरकारी संस्थेत धर्म, जात, वंश, भाषेवरून प्रवेश नाकारता येत नाही; अल्पसंख्याक स्वतःच्या शाळा चालवू शकतात.

मुख्य कल्पना 3 : घटनात्मक उपायांचा हक्क — कलम ३२ : मूलभूत हक्कभंगावर नागरिक सर्वोच्च न्यायालयात जाऊ शकतो. हक्क कागदावर राहू नयेत म्हणून हे आहे. डॉ. आंबेडकरांनी या कलमाला घटनेचा आत्मा आणि हृदय म्हटले.

फरक ओळखा

मुख्य कल्पना 1 : मूलभूत कर्तव्ये — १९५० मध्ये संविधानात कर्तव्ये नव्हती; १९७६ च्या दुरुस्तीने कलम ५१A (भाग IV-A) मध्ये १० कर्तव्ये जोडली. २००२ मध्ये ११वे कर्तव्य : पालकांनी ६–१४ वयाच्या मुलांना शिक्षण द्यावे. त्यांत संविधान, राष्ट्रध्वज, राष्ट्रगीताचा आदर, स्वातंत्र्यलढ्याचे आदर्श, एकता-अखंडता, देशसंरक्षण, सलोखा आणि स्त्रीसन्मान, संस्कृतीचे जतन, पर्यावरण-प्राण्यांविषयी करुणा, वैज्ञानिक दृष्टिकोन, सार्वजनिक मालमत्तेचे रक्षण, उत्कृष्टतेचा प्रयत्न यांचा समावेश आहे.

• सोपे : मूलभूत कर्तव्ये १९७६ मध्ये जोडली.
• मध्यम : ११वे कर्तव्य २००२ मध्ये आले.
• परीक्षा-प्रकार : शिक्षणाच्या हक्काला कोणते कर्तव्य जुळते? — पालकांनी मुलांना शाळेत पाठवणे, मुलांनी शिकणे.

आकृतीत : कर्तव्ये १९७६ मध्ये आली आणि २००२ मध्ये एकाची भर पडली.

मुख्य कल्पना 2 : हक्क आणि कर्तव्ये : एका नाण्याच्या दोन बाजू — हक्क कायद्याने संरक्षित असतात; भंग झाल्यास (सरकारकडूनही) न्यायालयात जाता येते. कर्तव्ये नैतिक आणि सामाजिक जबाबदाऱ्या; न पाळल्यास नेहमी कायदेशीर कारवाई होत नाही. प्रत्येक हक्काला एक कर्तव्य असते : माझ्या अभिव्यक्तीच्या हक्कासोबत हानी न करता बोलण्याचे कर्तव्य. प्राचीन भारतात ‘धर्म’ म्हणजे कर्तव्य (व्यापक अर्थाने) आणि ‘ऋण’ (देव, पूर्वज, गुरू, मानव, निसर्गाप्रती) ही संकल्पना होती; ‘अधिकार’ म्हणजे क्षमता किंवा सक्षमता.

फरक ओळखा

मुख्य कल्पना 1 : भेदभाव : दिसणारा आणि न दिसणारा — भेदभाव अनैतिक आणि कायद्याने निषिद्ध आहे; पीडिताला मानसिक-शारीरिक आणि समाजाला हानी होते. तो सूक्ष्मही असतो, उदा. गटात न घेणे; तो सिद्ध करणे आणि शिक्षा देणे कठीण. भेदभाव करणारा संविधानाच्या गाभ्याचे उल्लंघन करतो. उदाहरणे : सावित्रीबाई फुले (१९व्या शतकाच्या मध्यात मुलींसाठी शाळा; अपमान, चिखल सहन केला; जोतिबा फुले यांच्यासोबत); आनंदीबाई जोशी (१८७४ मध्ये नऊ वर्षांची असताना लग्न; पेनसिल्व्हेनियाच्या महिला वैद्यकीय महाविद्यालयात शिक्षण; पदवीनंतर लवकर आजाराने मृत्यू).

• सोपे : सावित्रीबाई फुले यांनी मुलींसाठी शाळा काढली.
• मध्यम : आनंदीबाई जोशी डॉक्टर होण्यासाठी पेनसिल्व्हेनियाला गेल्या.
• परीक्षा-प्रकार : समावेशासाठी एक कृती? — रॅम्प, ब्रेल पुस्तके, प्रादेशिक भाषेत उपक्रम.

आकृतीत : भेदभावाचा प्रतिकार करणारे आणि समावेश वाढवणारे लोक समाज बदलतात.

मुख्य कल्पना 2 : समावेश — समावेश म्हणजे आरक्षणाच्या पलीकडे जाऊन सर्वांना स्वीकारलेले आणि पाठिंबा मिळालेला वाटावा. उदा. वेगवेगळ्या भाषा बोलणाऱ्यांना संवादाचे मार्ग, सर्व जाती-धर्मांच्या मुलांचे स्वागत, ब्रेल पुस्तके, रॅम्प आणि मदत. एका वाचन क्लबने प्रादेशिक भाषेतील पुस्तके घेतल्यावर सर्व मुले सहभागी झाली. मूलभूत हक्क आणि कर्तव्ये मिळून समावेशाला आधार देतात.

फरक ओळखा