गांधी, सत्याग्रह आणि रौलेट कायदा
एखादा वर्गमित्र अन्यायकारक नियम न ओरडता, कोणाला न मारता शांतपणे आणि ठामपणे नाकारतो, अशी कल्पना करा. शाळेतील अनेकांना त्याबद्दल आदर वाटू लागतो. गांधींनी भारताच्या राजकारणात आणलेली सत्याग्रहाची कल्पना हीच होती.
सत्याग्रह म्हणजे सत्य, अहिंसा आणि अन्याय करणाऱ्याच्या विवेकाला आवाहन यांद्वारे अन्यायाशी लढण्याची पद्धत. गांधी 1915 मध्ये भारतात परतले आणि त्यांनी चंपारण, खेडा आणि अहमदाबादच्या गिरणी कामगारांसोबत तिचा प्रयोग केला. 1919 मध्ये रौलेट कायद्याने खटल्याशिवाय अटकेची मुभा दिली, आणि गांधींनी देशव्यापी हरताळ (संप आणि शोक पाळण्याचा दिवस) पुकारला.
आकृतीत : गांधींच्या स्थानिक सत्याग्रहांमुळे 1919 चे देशव्यापी आंदोलन उभे राहिले.
नियम 1 : सत्याग्रहाची सुरुवात स्थानिक लढ्यांतून — गांधींनी संपूर्ण देशाचे नेतृत्व करण्यापूर्वी काही ठिकाणी शेतकरी आणि कामगारांना साथ दिली, त्यातून सामान्य लोकांना कसे संघटित करता येते हे त्यांना कळले.
- सोपे : बिहारमधील चंपारणमध्ये त्यांनी जुलमी मळा-पद्धतीविरुद्ध शेतकऱ्यांना प्रेरणा दिली.
- मध्यम : गुजरातमधील खेड्यात पीकबुडी आणि प्लेगमुळे शेतकरी महसूल भरू शकत नव्हते आणि गांधींनी त्यांना साथ दिली.
- परीक्षेसाठी : अहमदाबादमध्ये त्यांनी सुती गिरणी कामगारांमध्ये सत्याग्रह संघटित केला.
नियम 2 : रौलेट कायदा आणि 1919 चा हरताळ — भारतीय विरोध असूनही मार्च 1919 मध्ये मंजूर झालेल्या या कायद्याने सरकारला खटल्याशिवाय तुरुंगात टाकण्याची मुभा दिली. गांधींनी 6 एप्रिल रोजी हरताळ पुकारला; निदर्शने पसरली आणि सरकारने गोळीबार व लष्करी कायद्याने उत्तर दिले.
- सोपे : रौलेट कायद्याने लोकांना खटल्याशिवाय अटकेत ठेवण्याची परवानगी दिली.
- मध्यम : 6 एप्रिल 1919 रोजी देशव्यापी हरताळाची हाक दिली गेली.
- परीक्षेसाठी : 13 एप्रिल 1919 रोजी अमृतसरच्या जालियनवाला बागेत जमलेल्या मोठ्या जमावावर जनरल डायरच्या सैनिकांनी गोळीबार केला.
सत्याग्रह म्हणजे सत्यावर आधारित ठाम, शांततापूर्ण प्रतिकार; ती निष्क्रिय दुर्बलता नव्हे.
रौलेट कायदा (मार्च 1919, निदर्शनांचे कारण) आणि जालियनवाला बाग (13 एप्रिल 1919, त्यानंतरचा गोळीबार) यांची गल्लत करणे.
आठवणीची युक्ती : आधी कायदा, मग बाग — मार्चमध्ये कायदा, एप्रिलमध्ये बाग.
त्याआधी काय घडले? (जालियनवाला बाग, 13 एप्रिल 1919) एप्रिल 1919 मध्ये अमृतसरचे दोन लोकप्रिय नेते डॉ. सत्यपाल आणि डॉ. सैफुद्दीन किचलू यांना रौलेट कायद्याला विरोध केल्याबद्दल अटक झाली. बैसाखीच्या दिवशी, 13 एप्रिल रोजी, भिंतींनी वेढलेल्या जालियनवाला बागेत हजारो लोक जमले; काही सणासाठी तर अनेक निषेधासाठी, आणि सभांवर बंदी आहे हे अनेकांना माहीतही नव्हते.
त्यानंतर काय घडले? (जालियनवाला बाग, 13 एप्रिल 1919) मे 1919 च्या अखेरीस कवी रवींद्रनाथ टागोर यांनी व्हाइसरॉय लॉर्ड चेम्सफर्ड यांना पत्र लिहून 1915 मध्ये मिळालेला 'नाइटहूड' किताब परत केला आणि ते पत्र वृत्तपत्रांना दिले. ऑक्टोबरमध्ये सरकारने पंजाबमधील गडबडींच्या चौकशीसाठी हंटर समिती नेमली.
फरक ओळखा
| ठिकाण | कोणाला साथ | समस्या |
|---|---|---|
| चंपारण (बिहार) | शेतकरी | जुलमी मळा-पद्धत |
| खेडा (गुजरात) | शेतकरी | पीकबुडी व प्लेगनंतर महसुलाची मागणी |
| अहमदाबाद | सुती गिरणी कामगार | गिरणीतील कामगारांच्या मागण्या |
सरावासाठी प्रश्न
- 1सत्याग्रह म्हणजे काय?
- 2गांधी भारतात कोणत्या वर्षी परतले?
- 3रौलेट कायद्याने काय करण्याची परवानगी दिली?
- 41919 पूर्वी गांधींनी शेतकऱ्यांना साथ दिलेली दोन ठिकाणे सांगा.
- 5रौलेट कायद्याविरुद्ध गांधींनी हरताळ का निवडला?
- 613 एप्रिल 1919 रोजी जालियनवाला बागेत इतके लोक का होते?
- 7रौलेट कायद्याने भारताला स्थानिक निदर्शनांकडून राष्ट्रीय चळवळीकडे कसे नेले ते स्पष्ट करा.
- 8साखळी सांगा: रौलेट कायदा, मग? जालियनवाला बागेनंतर टागोरांनी काय केले?
उत्तरे पाहा (आधी स्वतः सोडवा)
- 1सत्य, अहिंसा आणि विवेकाला आवाहन यांतून अन्यायाशी लढणे.
- 21915.
- 3लोकांना खटल्याशिवाय अटकेत ठेवणे.
- 4चंपारण आणि खेडा.
- 5देशभरातील लोक अन्यायकारक कायद्याच्या विरोधात आहेत हे शांततेने दाखवण्याचा तो मार्ग होता.
- 6बैसाखी होती आणि अनेक जण सणासाठी व शांततापूर्ण निषेधासाठी आले होते; सभाबंदीची अनेकांना कल्पना नव्हती.
- 7कायद्याचा सर्वांवर परिणाम होणार होता, म्हणून गांधींच्या हरताळाच्या हाकेने प्रथमच अनेक प्रदेश आणि वर्गांतील लोक एकत्र आले.
- 8कायद्याविरुद्ध निदर्शने, मग जालियनवाला बागेतील गोळीबार, आणि नंतर टागोरांनी व्हाइसरॉयला पत्र लिहून नाइटहूड परत केला.
खिलाफत आणि असहकार (1919-1922)
वर्गातील सर्वांनी अन्यायी मॉनिटरची यादी पाळण्यास नकार दिला तर मॉनिटरची सत्ता संपते, कारण ती त्यांच्या सहकार्यावर टिकलेली होती. ब्रिटिश सत्ताही भारतीयांच्या सहकार्यावर उभी आहे असे गांधींना वाटत होते.
असहकार म्हणजे सरकारला मदत करण्यास नकार देणे: किताब सोडणे, सरकारी शाळा, न्यायालये आणि परिषदा सोडणे आणि परदेशी कापडाचा बहिष्कार करणे. गांधींनी हिंदू-मुस्लिम एकतेसाठी याला खिलाफत आंदोलनाशी जोडले, जे भारतीय मुस्लिमांनी खलिफाच्या पदाच्या रक्षणासाठी उभे केले होते. चळवळ जानेवारी 1921 मध्ये सुरू झाली.
आकृतीत : असहकार चळवळ 1920 पासून 1922 च्या सुरुवातीपर्यंत चालली.
नियम 1 : कार्यक्रम: नकार, बहिष्कार आणि स्वदेशी उभारणी — चळवळ शहरांतून ग्रामीण भागात पसरली. शहरांत वकिलांनी वकिली सोडली, विद्यार्थ्यांनी शाळा सोडल्या आणि परदेशी कापड जाळले गेले; परदेशी कापडाची आयात खूप घटली.
- सोपे : किताब परत केले गेले आणि 1920 च्या निवडणुकीत परिषदांवर बहिष्कार घातला गेला.
- मध्यम : हाताने कातलेले कापड, खादी, चळवळीचे प्रतीक झाले.
- परीक्षेसाठी : 1921 ते 1922 दरम्यान परदेशी कापडाची आयात सुमारे निम्मी झाली.
नियम 2 : वेगवेगळे गट, वेगवेगळ्या आशा — शेतकरी, आदिवासी आणि मळ्यातील कामगार आपापल्या स्वराज्याच्या कल्पनेसह सहभागी झाले. अनेकदा ते गांधींच्या योजनेच्या पलीकडे गेले आणि काँग्रेसच्या मार्गापासून दूर झाले.
- सोपे : अवधमध्ये संन्यासी बाबा रामचंद्र यांच्या नेतृत्वाखाली शेतकऱ्यांनी तालुकदारांच्या जास्त खंडणी आणि बेगारीविरुद्ध आंदोलन केले.
- मध्यम : आंध्रच्या गुडेम टेकड्यांत अल्लुरी सीताराम राजू यांनी वनकायद्यांपासून मुक्ती हवी असलेल्या आदिवासी लढवय्यांचे नेतृत्व केले.
- परीक्षेसाठी : आसाममध्ये चहामळ्यातील कामगारांनी मळे सोडले; गांधीराज आपल्याला जमीन देईल असे त्यांना वाटले, जरी 1859 चा अंतर्गत स्थलांतर कायदा त्यांना बांधून ठेवत होता.
असहकार ही नकाराची चळवळ होती: किताब, न्यायालये, शाळा, परिषदा आणि परदेशी कापड.
प्रत्येक गटाने गांधींचे तंतोतंत पालन केले असे समजणे. शेतकरी, आदिवासी आणि कामगार यांनी स्वराज्याचा आपापला अर्थ लावला.
आठवणीची युक्ती : सोडा, बहिष्कार करा, कात्या — पदे आणि शाळा सोडा, परदेशी वस्तूंचा बहिष्कार करा, खादी कात्या.
त्याआधी काय घडले? (असहकार स्थगित, फेब्रुवारी 1922) 4 फेब्रुवारी 1922 रोजी गोरखपूर जिल्ह्यातील चौरी चौरा येथे असहकार स्वयंसेवकांच्या मिरवणुकीवर पोलिसांनी गोळीबार केला. संतप्त जमावाने पोलीस ठाण्याला आग लावली आणि 22 पोलीस मरण पावले. ही बातमी दुसऱ्या दिवशी गांधींपर्यंत पोहोचली.
त्यानंतर काय घडले? (असहकार स्थगित, फेब्रुवारी 1922) 12 फेब्रुवारी 1922 रोजी काँग्रेस कार्यकारिणीने चळवळ स्थगित केली, कारण ती हिंसक होत आहे असे गांधींना वाटले. 10 मार्च रोजी गांधींना अटक झाली आणि सहा वर्षांची शिक्षा झाली, पण आजारपणामुळे 1924 च्या सुरुवातीला ते लवकर सुटले.
फरक ओळखा
| गट | नेता / ठिकाण | त्यांना काय हवे होते |
|---|---|---|
| अवधचे शेतकरी | बाबा रामचंद्र | कमी खंड, बेगार बंद |
| गुडेम टेकड्यांतील आदिवासी | अल्लुरी सीताराम राजू | वनकायद्यांपासून मुक्ती |
| आसामचे मळा-कामगार | चहामळे सोडले | फिरण्याचे स्वातंत्र्य आणि स्वतःची जमीन |
सरावासाठी प्रश्न
- 1असहकार-खिलाफत चळवळ कोणत्या महिन्यात व वर्षी सुरू झाली?
- 2असहकार करणाऱ्यांनी बहिष्कार घातलेली एक गोष्ट सांगा.
- 3अवधच्या शेतकऱ्यांचे नेतृत्व कोणी केले?
- 4गांधींनी खिलाफतीचा प्रश्न असहकाराशी का जोडला?
- 5अल्लुरी सीताराम राजूंच्या अनुयायांना काय हवे होते?
- 6आसाममधील मळा-कामगारांनी चहामळे का सोडले?
- 7चळवळ इतकी बळकट असूनही 1922 मध्ये गांधींनी ती स्थगित का केली?
- 8चौरी चौरासाठी कारण आणि परिणाम लिहा.
उत्तरे पाहा (आधी स्वतः सोडवा)
- 1जानेवारी 1921.
- 2परदेशी कापड (तसेच सरकारी शाळा, न्यायालये, परिषदा).
- 3बाबा रामचंद्र.
- 4हिंदू आणि मुस्लिमांना एका राष्ट्रीय चळवळीत एकत्र आणण्यासाठी.
- 5जंगलाच्या वापराला मर्यादा घालणाऱ्या वनकायद्यांपासून मुक्ती.
- 6गांधींचे स्वराज्य आपल्याला स्वातंत्र्य आणि आपल्या गावात जमीन देईल असे त्यांना वाटले.
- 7चौरी चौरानंतर चळवळ हिंसक होत आहे असे त्यांना वाटले आणि लोकांना आधी अहिंसेचे प्रशिक्षण द्यायचे होते.
- 8कारण: पोलिसांनी मिरवणुकीवर गोळीबार केला आणि जमावाने पोलीस ठाणे जाळले (22 पोलीस मरण पावले). परिणाम: गांधींनी 12 फेब्रुवारीला चळवळ स्थगित केली आणि मार्च 1922 मध्ये त्यांना अटक झाली.
कायदेभंग चळवळ आणि मिठाचा सत्याग्रह
मीठ प्रत्येक स्वयंपाकघरात असते, श्रीमंत असो वा गरीब. सर्वांना लागणाऱ्या वस्तूवरचा कर सर्वांना झळ पोहोचवतो. म्हणूनच गांधींच्या हातातील मूठभर मीठ हे असे प्रतीक झाले जे भारतभर लोकांना लगेच समजले.
कायदेभंग म्हणजे अन्यायकारक कायदे शांततेने मोडणे आणि शिक्षा स्वीकारणे. 1928 च्या सायमन कमिशनात एकही भारतीय सदस्य नव्हता आणि त्याचे स्वागत 'सायमन, परत जा' अशा घोषणांनी झाले. डिसेंबर 1929 मध्ये लाहोर काँग्रेसने पूर्ण स्वराज्याची (संपूर्ण स्वातंत्र्य) मागणी केली. मार्च 1930 मध्ये गांधींनी सरकारच्या मिठावरील कर आणि मक्तेदारीविरुद्ध मिठाचा सत्याग्रह सुरू केला.
आकृतीत : सायमन कमिशनपासून गांधी-आयर्विन करारापर्यंत मागणी संपूर्ण स्वातंत्र्यापर्यंत पोहोचली.
नियम 1 : 1930 पर्यंतची पार्श्वभूमी — आर्थिक मंदी, वाढता असंतोष आणि संपूर्ण गोऱ्यांचे सायमन कमिशन यांमुळे काँग्रेसने वसाहती-दर्जापेक्षा अधिक मागितले; जवाहरलाल नेहरूंच्या अध्यक्षतेखालील लाहोर अधिवेशनाने पूर्ण स्वराज्य स्वीकारले.
- सोपे : सायमन कमिशन 1928 मध्ये आले आणि सर्व सदस्य ब्रिटिश होते.
- मध्यम : डिसेंबर 1929 च्या लाहोर अधिवेशनाने पूर्ण स्वराज्य मागितले.
- परीक्षेसाठी : 26 जानेवारी 1930 हा दिवस देशभर स्वातंत्र्य दिन म्हणून साजरा झाला.
नियम 2 : मिठाचा सत्याग्रह आणि त्याचे परिणाम — गांधी 78 स्वयंसेवकांसह साबरमतीहून दांडीपर्यंत सुमारे 240 मैल चालले आणि 6 एप्रिल 1930 रोजी मिठाचा कायदा मोडला. मग लोकांनी मीठ बनवले, परदेशी कापड आणि दारूवर बहिष्कार घातला आणि कर भरण्यास नकार दिला. मार्च 1931 च्या गांधी-आयर्विन कराराने चळवळ काही काळ थांबली.
- सोपे : यात्रा 12 मार्च 1930 रोजी सुरू झाली आणि 6 एप्रिलला दांडी येथे संपली.
- मध्यम : शेतकऱ्यांनी महसूल देण्यास नकार दिला, गावचे अधिकारी राजीनामा देऊ लागले आणि अनेक ठिकाणी वनकायदे मोडले गेले.
- परीक्षेसाठी : 1931 मध्ये गांधींनी आयर्विनशी करार केला आणि ते लंडनमधील दुसऱ्या गोलमेज परिषदेला गेले.
गांधींनी मीठ निवडले कारण ते सर्व जण वापरतात आणि मिठावरील कराचा सर्वांना त्रास होत होता.
मिठाचा सत्याग्रह 1931 मध्ये सुरू झाला असे समजणे. तो 12 मार्च ते 6 एप्रिल 1930 होता; 1931 हे गांधी-आयर्विन कराराचे वर्ष आहे.
आठवणीची युक्ती : 28, 29, 30, 31 एका ओळीत — सायमन 1928, लाहोर 1929, दांडी 1930, करार 1931.
त्याआधी काय घडले? (मिठाचा सत्याग्रह, 1930) 2 मार्च 1930 रोजी गांधींनी व्हाइसरॉय आयर्विनना पत्र पाठवून दहा दिवसांत मिठाचे कायदे मोडायला सुरुवात करणार असल्याचे कळवले. हे पत्र त्यांच्या आश्रमातील एक तरुण इंग्रज रेजिनाल्ड रेनॉल्ड्स याने व्हाइसरॉयपर्यंत नेले, कारण वाद इंग्रज लोकांशी नसून राज्यव्यवस्थेशी आहे हे दाखवायचे होते. 12 मार्च रोजी यात्रा सुरू झाली.
त्यानंतर काय घडले? (मिठाचा सत्याग्रह, 1930) 5 मे 1930 रोजी गांधींना अटक झाली. 21 मे रोजी कवयित्री सरोजिनी नायडू यांनी सुमारे 2,500 सत्याग्रहींचे नेतृत्व करत धरासणा मिठागराकडे कूच केले; पोलिसांनी त्यांना मारहाण केली आणि अमेरिकन पत्रकार वेब मिलर यांनी पाहिलेल्या प्रसंगाचा वृत्तांत जगभरच्या वृत्तपत्रांत पोहोचला.
फरक ओळखा
| वर्ष | घटना | अर्थ |
|---|---|---|
| 1928 | सायमन कमिशन | एकही भारतीय सदस्य नाही, म्हणून बहिष्कार |
| 1929 | लाहोर काँग्रेस | पूर्ण स्वराज्याची मागणी |
| 1930 | मिठाचा सत्याग्रह | दांडी येथे मिठाचा कायदा मोडला |
सरावासाठी प्रश्न
- 1सायमन कमिशनवर बहिष्कार का घातला गेला?
- 2कोणत्या काँग्रेस अधिवेशनाने पूर्ण स्वराज्य मागितले?
- 3मिठाचा सत्याग्रह कोठे संपला?
- 4गांधींनी मीठ प्रतीक म्हणून का निवडले?
- 5कायदेभंग चळवळ असहकारापेक्षा कशी वेगळी होती?
- 61931 च्या गांधी-आयर्विन कराराने काय केले?
- 71929 मध्ये काँग्रेसने आधीच्या मागण्यांऐवजी पूर्ण स्वराज्य का मागितले?
- 8कारण-परिणाम जोडा: 2 मार्च 1930 चे गांधींचे पत्र, मग? धरासणा येथे काय झाले?
उत्तरे पाहा (आधी स्वतः सोडवा)
- 1त्यात एकही भारतीय सदस्य नव्हता.
- 2लाहोर अधिवेशन (डिसेंबर 1929).
- 3दांडी येथे.
- 4मीठ सर्व जण वापरतात, म्हणून कर आणि मक्तेदारीचा श्रीमंत-गरीब सर्वांवर परिणाम होत होता.
- 5लोक आता केवळ सहकार्य नाकारत नव्हते तर मिठाच्या कायद्यासारखे वसाहती कायदे मोडत होते.
- 6चळवळ थांबली आणि गांधी दुसऱ्या गोलमेज परिषदेला जाण्यास तयार झाले.
- 7संपूर्ण गोऱ्यांचे सायमन कमिशन, आर्थिक कष्ट आणि वाढता असंतोष यांमुळे अर्धवट सुधारणा अपुऱ्या वाटू लागल्या.
- 8पत्रानंतर 12 मार्चपासून मिठाचा सत्याग्रह सुरू झाला; गांधींच्या अटकेनंतर 21 मे रोजी सरोजिनी नायडूंनी सत्याग्रहींचे धरासण्याकडे नेतृत्व केले आणि पोलिसांनी मारहाण केली, ज्याचा वृत्तांत जगाला कळला.
कोण सामील झाले, कोण दूर राहिले आणि राष्ट्राची कल्पना
शाळेचा कार्यक्रम अनेक गटांच्या मदतीने यशस्वी होतो, पण प्रत्येक गटाची मागणी वेगळी असते: ज्येष्ठांना मंच हवा, लहानांना खेळ आणि शिक्षकांना शांतता. राष्ट्रीय चळवळही अशीच असते: सर्वांना 'स्वराज्य' हवे होते, पण प्रत्येकाचा अर्थ वेगळा होता.
कायदेभंग चळवळीत श्रीमंत शेतकरी, व्यापारी गट, कामगार आणि स्त्रिया वेगवेगळ्या कारणांनी सामील झाले, तर अनेक दलित आणि मुस्लिम दूर राहिले किंवा अस्वस्थ होते. नेत्यांनी भारतमाता, वंदे मातरम् हे गीत आणि स्वराज्य ध्वज अशा प्रतीकांचाही वापर करून लोकांना एका राष्ट्राचे असल्याची भावना दिली.
आकृतीत : व्यापारी, दलित आणि मुस्लिम नेत्यांनी आपापल्या पद्धतीने चळवळीला आकार दिला.
नियम 1 : प्रत्येक गटाच्या स्वतःच्या आशा होत्या — पाटीदारांसारख्या श्रीमंत शेतकऱ्यांना महसूल कमी होण्याची आशा होती; व्यापारी गटांना आयातीपासून संरक्षण हवे होते; कामगार आणि स्त्रिया सहभागी झाल्या पण सर्वच पूर्णपणे सामील झाले नाहीत.
- सोपे : भारतीय औद्योगिक व वाणिज्य काँग्रेस (1920) आणि FICCI (1927) व्यापारी गटांनी स्थापन केल्या.
- मध्यम : कोसळत्या भावांनी त्रस्त श्रीमंत शेतकऱ्यांनी चळवळीला पाठिंबा दिला पण महसूल कमी न झाल्याने ते दूर झाले.
- परीक्षेसाठी : अनेक स्त्रिया मोर्चे आणि निदर्शनांत सामील झाल्या, तरी काँग्रेसने त्यांना नेतृत्वाची पदे देण्यास वेळ घेतला.
नियम 2 : चळवळीच्या मर्यादा आणि पुणे करार — दलितांना स्वतःचे राजकीय हक्क हवे होते आणि अनेक मुस्लिमांना वाटले की काँग्रेस हिंदू बहुसंख्याकांसाठी बोलते. आंबेडकरांच्या स्वतंत्र मतदारसंघाच्या मागणीमुळे गांधींशी संघर्ष झाला आणि शेवटी 1932 च्या पुणे कराराने तो मिटला.
- सोपे : डॉ. आंबेडकरांनी 1930 मध्ये 'डिप्रेस्ड क्लासेस असोसिएशन' स्थापन केली.
- मध्यम : खिलाफत चळवळ ओसरल्यावर हिंदू-मुस्लिम संबंध कमकुवत झाले आणि अनेक मुस्लिम कायदेभंगापासून दूर राहिले.
- परीक्षेसाठी : भारतमाता, वंदे मातरम् गीत आणि 1921 चा चरखा असलेला स्वराज्य ध्वज यांनी राष्ट्राला चेहरा दिला, पण सर्वांना सामावून घेतल्याचे वाटले नाही.
राष्ट्रीय चळवळ अनेक गटांना एकत्र आणते, पण प्रत्येकाचा 'स्वराज्या'चा अर्थ वेगळा असू शकतो.
संपूर्ण देश कायदेभंगात एकाच प्रकारे सामील झाला असे समजणे. दलित, अनेक मुस्लिम आणि काही कामगार दूर राहिले किंवा उशिरा सामील झाले.
आठवणीची युक्ती : कोण, का, कोणते? — प्रत्येक गटासाठी विचारा: कोण सामील झाले, का, आणि त्यांची कोणती मागणी होती.
त्याआधी काय घडले? (पुणे करार, 1932) ऑगस्ट 1932 मध्ये ब्रिटिश सरकारच्या जातीय निवाड्याने दलित वर्गांसह अनेक समाजांना स्वतंत्र मतदारसंघ दिले. पुण्याच्या येरवडा तुरुंगात असलेल्या गांधींनी दलित वर्गांसाठीच्या या व्यवस्थेला विरोध केला आणि 20 सप्टेंबर रोजी आमरण उपोषण सुरू केले.
त्यानंतर काय घडले? (पुणे करार, 1932) 24 सप्टेंबर 1932 रोजी येरवडा तुरुंगात डॉ. आंबेडकर आणि गांधींच्या बाजूच्या नेत्यांमध्ये करार झाला. त्यात स्वतंत्र मतदारसंघांऐवजी संयुक्त मतदारसंघात राखीव जागा ठरल्या, आणि निवाड्यापेक्षा जास्त राखीव जागा मिळाल्या; 26 सप्टेंबर रोजी गांधींनी उपोषण सोडले.
फरक ओळखा
| गट | सहभाग किंवा अलिप्तता का | उदाहरण |
|---|---|---|
| श्रीमंत शेतकरी | महसूल कमी हवा होता | गुजरातचे पाटीदार |
| व्यापारी गट | आयातीपासून संरक्षण हवे होते | FICCI (1927) |
| दलित | स्वतःचे राजकीय हक्क हवे होते | आंबेडकर आणि पुणे करार |
सरावासाठी प्रश्न
- 11930 मध्ये 'डिप्रेस्ड क्लासेस असोसिएशन' कोणी स्थापन केली?
- 2FICCI चा अर्थ काय?
- 3वंदे मातरम् हे गीत कोणी लिहिले?
- 4व्यापारी गटांनी कायदेभंगाला पाठिंबा का दिला?
- 5अनेक दलित नेते काँग्रेसच्या चळवळीपासून दूर का राहिले?
- 6भारतमातेसारख्या प्रतीकांनी राष्ट्रीय चळवळीला कशी मदत केली?
- 7'स्वराज्य' सर्व गटांना एकाच अर्थाचे का नव्हते ते स्पष्ट करा.
- 8पुणे कराराचे कारण आणि परिणाम सांगा.
उत्तरे पाहा (आधी स्वतः सोडवा)
- 1डॉ. बी. आर. आंबेडकर.
- 2भारतीय वाणिज्य व उद्योग मंडळांचा महासंघ.
- 3बंकिमचंद्र चट्टोपाध्याय.
- 4त्यांना परदेशी आयातीपासून संरक्षण आणि व्यापाराचे स्वातंत्र्य हवे होते.
- 5काँग्रेसने त्यांच्या प्रश्नांकडे पुरेसे लक्ष दिले नाही असे त्यांना वाटले आणि त्यांना स्वतःचे राजकीय संरक्षण हवे होते.
- 6त्यांनी लोकांना प्रेम करण्यासाठी आणि ओळख जोडण्यासाठी काहीतरी दिले, जसे युरोपातील मरियान आणि जर्मेनिया.
- 7शेतकऱ्यांना कमी खंड, आदिवासींना वनहक्क, व्यापाऱ्यांना व्यापार-स्वातंत्र्य आणि दलितांना आपले हक्क हवे होते, म्हणून प्रत्येक गटाने स्वराज्यात आपल्या आशा पाहिल्या.
- 8कारण: जातीय निवाड्यातील दलित वर्गांसाठीचे स्वतंत्र मतदारसंघ आणि गांधींचे उपोषण. परिणाम: संयुक्त मतदारसंघात राखीव जागा आणि गांधींनी उपोषण सोडले.
कोण सामील झाले, कोण दूर राहिले आणि राष्ट्राची कल्पना
ॲपमध्ये ही आकृती हाताने हलवून बघता येते.
ॲपमध्ये उघडा