फ्रेंच राज्यक्रांती आणि राष्ट्राची कल्पना
शाळेचा कप्तान विद्यार्थी निवडतात; ते पद मुख्याध्यापकांच्या घराण्यात वंशपरंपरेने जात नाही. मग शाळेत खरी सत्ता कोणाची? 1789 मध्ये फ्रान्सच्या लोकांनी हाच प्रश्न संपूर्ण देशासाठी विचारला.
राष्ट्र-राज्य म्हणजे असे राज्य ज्यात फक्त राजाला नव्हे, तर बहुतेक नागरिकांना आपली ओळख आणि इतिहास एकच आहे असे वाटते. फ्रान्समध्ये क्रांतीने सार्वभौमत्व (अंतिम सत्ता) राजाकडून नागरिकांच्या समूहाकडे नेले. ला पात्री (मातृभूमी) आणि ल सिटोयेन (नागरिक) या कल्पनांनी लोकांना शिकवले की ते एकाच समाजाचे सदस्य आहेत आणि संविधानाखाली त्यांना समान हक्क आहेत.
आकृतीत : फ्रान्समध्ये बदल टप्प्याटप्प्याने झाले: आधी क्रांती, मग नेपोलियनचे कायदे आणि शेवटी त्याचा पाडाव.
नियम 1 : सत्ता राजाकडून नागरिकांकडे जाते — क्रांतिकारकांनी असे प्रतीक आणि नियम बनवले की लोकांना आपण एकच राष्ट्र आहोत असे वाटावे: नवा ध्वज, निवडलेली सभा, समान कायदे आणि समान भाषा.
- सोपे : तीन रंगांच्या ध्वजाने (तिरंग्याने) राजाची जुनी निशाणी बदलली.
- मध्यम : एस्टेट्स जनरल सक्रिय नागरिकांनी निवडले आणि त्याचे नाव राष्ट्रीय सभा ठेवले.
- परीक्षेसाठी : अंतर्गत जकात रद्द झाली, मोजमापांची एकच पद्धत आली आणि पॅरिसची फ्रेंच भाषा राष्ट्रभाषा झाली.
नियम 2 : नेपोलियनने सुधारणा निर्यात केल्या, आणि ओझेही — नेपोलियनने आपल्या अंमलाखालील प्रदेशात कार्यक्षम आधुनिक कायदे आणले, पण वाढलेले कर, सेन्सॉरशिप आणि सक्तीची सैन्यभरती यांमुळे अनेकांना फ्रेंच मुक्तिदाते नव्हे तर राज्यकर्ते वाटू लागले.
- सोपे : 1804 च्या नागरी संहितेने जन्मावर आधारित विशेषाधिकार संपवले आणि कायद्यापुढे समानता दिली.
- मध्यम : अनेक जिंकलेल्या भागांत गुलामीसारखी शेतमजुरी, सरंजामी कर आणि संघांचे निर्बंध रद्द झाले.
- परीक्षेसाठी : कर, सेन्सॉरशिप आणि सक्तीची सैन्यभरती वाढल्यावर स्वागताचे रूपांतर रागात झाले.
राष्ट्र-राज्य हे समान ओळख असलेल्या नागरिकांनी घडवले जाते; ते अनादी काळापासून नसते.
नेपोलियनने फक्त स्वातंत्र्य आणले असे समजणे. त्याने फ्रान्समधील लोकशाही संपवली, तरी प्रशासन कार्यक्षम करणारे आधुनिक कायदे ठेवले.
आठवणीची युक्ती : एक ध्वज, एक कायदा, एक भाषा — अशा प्रकारे फ्रान्सने एक राष्ट्र असल्याची भावना घडवली.
त्याआधी काय घडले? (फ्रेंच राज्यक्रांती, 1789) 20 जून 1789 रोजी सामान्य जनतेचे प्रतिनिधी (तृतीय वर्ग) व्हर्सायमधील सभागृहात पोहोचले तेव्हा ते कुलूपबंद आणि पहाऱ्यात होते. ते जवळच्या बंदिस्त टेनिस कोर्टवर गेले आणि फ्रान्सला संविधान मिळेपर्यंत वेगळे न होण्याची शपथ घेतली. जवळजवळ सर्व प्रतिनिधींनी सही केली.
त्यानंतर काय घडले? (फ्रेंच राज्यक्रांती, 1789) काही आठवड्यांतच 4 ऑगस्ट 1789 रोजी सभेने सरंजामी विशेषाधिकार रद्द केले आणि 26 ऑगस्ट रोजी मानवाच्या व नागरिकाच्या हक्कांचा जाहीरनामा स्वीकारला. त्यातील स्वातंत्र्य व समानतेच्या कल्पना पुढे युरोपातील इतर भागांतील उदारमतवाद्यांनी उचलल्या.
फरक ओळखा
| विषय | 1789 पूर्वी | क्रांतीनंतर |
|---|---|---|
| सत्तेचा स्रोत | राजा | नागरिक |
| ध्वज | राजाची निशाणी | तिरंगा |
| कायदे व मोजमापे | प्रदेशानुसार वेगळे | सर्वांसाठी समान |
सरावासाठी प्रश्न
- 1राष्ट्र-राज्य म्हणजे काय?
- 2फ्रान्सच्या राजाच्या जुन्या निशाणीऐवजी कोणता ध्वज आला?
- 3ल सिटोयेन म्हणजे काय?
- 4जिंकलेल्या प्रदेशातील लोक फ्रेंच अंमलावर नाखूश का झाले?
- 51804 च्या नागरी संहितेने समाज कसा बदलला?
- 6व्यापाऱ्यांनी एकसमान वजनमापे व चलनाचे स्वागत का केले?
- 7नेपोलियनने फ्रान्समध्ये लोकशाही संपवली, तरी त्याने युरोपात आधुनिक कल्पना आणल्या असे म्हणतात. दोन्ही स्पष्ट करा.
- 8साखळी दाखवा: टेनिस कोर्टची शपथ, मग काय? ऑगस्ट 1789 मध्ये सभेने काय केले?
उत्तरे पाहा (आधी स्वतः सोडवा)
- 1असे राज्य ज्यात फक्त राजाला नव्हे तर नागरिकांनाही समान ओळख व इतिहास वाटतो.
- 2तिरंगा.
- 3नागरिक.
- 4कर वाढले, सेन्सॉरशिप आली, तरुणांना सक्तीने फ्रेंच सैन्यात भरती केले गेले आणि राजकीय स्वातंत्र्य मात्र मिळाले नाही.
- 5जन्मावर आधारित विशेषाधिकार संपले, कायद्यापुढे समानता मिळाली आणि मालमत्तेचा हक्क सुरक्षित झाला.
- 6माल आणि पैसा सहज फिरू शकत होता आणि हिशेब सोपे झाले.
- 7त्याने राजेशाही परत आणली आणि राजकीय स्वातंत्र्य काढले. पण त्याची नागरी संहिता, सोपे प्रशासन आणि सरंजामी करांचे उच्चाटन यांमुळे कायद्यापुढे समानता आणि कार्यक्षमता पसरली.
- 8प्रतिनिधींनी संविधान होईपर्यंत वेगळे न होण्याचा निर्धार केला; ऑगस्टमध्ये सभेने सरंजामी विशेषाधिकार रद्द केले आणि मानवाच्या व नागरिकाच्या हक्कांचा जाहीरनामा काढला.
उदारमतवादी, पुराणमतवादी आणि क्रांतिकारक (1815-1848)
वर्गाच्या सभेत एक गट सगळे जुने नियम ठेवू इच्छितो, दुसरा लिखित वर्ग-संविधान मागतो आणि तिसरा सगळेच एकदम बदलू पाहतो. नेपोलियननंतरचा युरोप याच तीन गटांत विभागला गेला.
उदारमतवाद (लॅटिन liber म्हणजे मुक्त) म्हणजे व्यक्तीचे स्वातंत्र्य, कायद्यापुढे समानता आणि संमतीवर आधारित सरकार. पुराणमतवादी राजेशाही, चर्च आणि परंपरा जपू इच्छित. 1815 मध्ये ऑस्ट्रियाचा चॅन्सेलर मेटरनिख याच्या यजमानपदाखाली भरलेल्या व्हिएन्ना परिषदेने नेपोलियनचे बदल मोडण्याचा प्रयत्न केला. उत्तरादाखल क्रांतिकारकांच्या गुप्त संघटना वाढल्या.
आकृतीत : 1815 ते 1848 दरम्यान पुराणमतवादी व्यवस्था, गुप्त संघटना आणि उदारमतवादी उठाव सतत एकमेकांशी भिडत राहिले.
नियम 1 : उदारमतवादी राष्ट्रवाद: स्वातंत्र्य, संविधान आणि मुक्त बाजार — मध्यमवर्गीय उदारमतवाद्यांना निवडलेली संसद आणि एकच आर्थिक प्रदेश हवा होता. तरीही 'समानते'तून स्त्रिया आणि मालमत्ता नसलेले पुरुष मतदानातून वगळले गेले.
- सोपे : 1834 मध्ये प्रशियाच्या पुढाकाराने झालेल्या जकात संघाने (झोल्व्हेराइन) आयात-शुल्काचे अडथळे कमी केले आणि तीसपेक्षा जास्त चलने दोनवर आणली.
- मध्यम : 1833 मध्ये हॅम्बुर्गहून न्यूरेम्बर्गला जाणाऱ्या व्यापाऱ्याला 11 जकात-नाके ओलांडावे लागत आणि प्रत्येकावर शुल्क द्यावे लागे.
- परीक्षेसाठी : उदारमतवाद्यांनी संविधान आणि संसद मागितली, पण फक्त मालमत्ताधारक पुरुषांनाच मतदानाचा हक्क होता.
नियम 2 : पुराणमतवादी प्रतिक्रिया आणि क्रांतिकारकांचा उदय — 1815 च्या तोडग्याने जुने राजे परत आणले, फ्रान्सभोवती मजबूत मध्यस्थ राज्ये उभी केली आणि सेन्सॉरशिप वापरली. उदारमतवादी-राष्ट्रवादी भूमिगत झाले; 1830 आणि 1848 मध्ये उठाव झाले.
- सोपे : मेटरनिखने 1815 मध्ये व्हिएन्ना परिषदेचे यजमानपद केले आणि त्याला जुनी व्यवस्था परत हवी होती.
- मध्यम : ज्युसेप्पे मॅझिनीने मुक्त राष्ट्रांचे स्वप्न पसरवण्यासाठी 'यंग इटली' आणि 'यंग युरोप' संघटना स्थापन केल्या.
- परीक्षेसाठी : ग्रीसचे स्वातंत्र्ययुद्ध (1821 पासून) 1832 च्या कॉन्स्टँटिनोपलच्या तहाने ग्रीसला स्वतंत्र मान्यता मिळून संपले.
सुरुवातीच्या उदारमतवादाचा अर्थ प्रामुख्याने मालमत्ताधारक पुरुषांचे स्वातंत्र्य होता, सर्वांचे नव्हे.
एकोणिसाव्या शतकातील उदारमतवाद्यांना सर्व प्रौढांना मतदान हवे होते असे समजणे. स्त्रिया आणि गरीब पुरुष वगळले गेले होते.
आठवणीची युक्ती : उदारमतवादी = कायदा व स्वातंत्र्य; पुराणमतवादी = मुकुट व परंपरा — पहिल्या अक्षरांनी दोन्ही गट वेगळे ओळखा.
फरक ओळखा
| गट | विश्वास | उदाहरण |
|---|---|---|
| उदारमतवादी | संविधान, कायद्यापुढे समानता, मुक्त बाजार | 1834 चा जकात संघ |
| पुराणमतवादी | राजेशाही, चर्च, परंपरा | 1815 ची व्हिएन्ना व्यवस्था |
| क्रांतिकारक | मुक्त राष्ट्र-राज्ये आणि प्रजासत्ताके | मॅझिनीची यंग इटली |
सरावासाठी प्रश्न
- 11815 मध्ये कोणत्या परिषदेने नेपोलियनचे बदल मोडण्याचा प्रयत्न केला?
- 2व्हिएन्ना परिषदेचे यजमान कोण होते?
- 3झोल्व्हेराइन म्हणजे काय?
- 41815 नंतर पुराणमतवाद्यांनी काही आधुनिकीकरण का स्वीकारले?
- 5एकोणिसाव्या शतकाच्या सुरुवातीला उदारमतवादी 'समानता' कोणत्या अर्थाने मर्यादित होती?
- 6ज्युसेप्पे मॅझिनीला इटलीसाठी काय हवे होते?
- 7एकाच आर्थिक प्रदेशाच्या व्यापाऱ्यांच्या इच्छेने राष्ट्रीय एकतेला कशी मदत केली?
- 81830-40 चा काळ कष्टाचा का होता आणि त्यातून उठाव कसे झाले?
उत्तरे पाहा (आधी स्वतः सोडवा)
- 1व्हिएन्ना परिषद.
- 2ऑस्ट्रियाचा चॅन्सेलर मेटरनिख.
- 31834 मध्ये स्थापन झालेला जकात संघ ज्याने जर्मन राज्यांतील आयात-शुल्काचे अडथळे हटवले.
- 4कार्यक्षम सैन्य, नोकरशाही आणि अर्थव्यवस्था राजेशाहीला बळ देऊ शकतात हे त्यांना दिसले.
- 5फक्त मालमत्ताधारक पुरुषच मतदान करू शकत; स्त्रिया आणि गरीब पुरुष वगळले होते.
- 6अनेक लहान राज्ये आणि राजवटींच्या जागी एकच संयुक्त प्रजासत्ताक.
- 7जकात-अडथळे हटवणे आणि समान चलन व मापे यांमुळे प्रदेश जोडले गेले, म्हणून आर्थिक हितसंबंधांनी राष्ट्रीय भावना बळकट केली.
- 8लोकसंख्या वाढली, नोकऱ्या कमी होत्या, लहान उत्पादकांना इंग्लंडच्या स्वस्त यंत्रनिर्मित मालाशी स्पर्धा करावी लागली आणि खराब पीकामुळे अन्नाचे भाव वाढले; या रागाचा स्फोट 1848 च्या उठावांत झाला.
जर्मनी व इटलीची निर्मिती; ब्रिटनचे वेगळेपण
शहरातील अनेक लहान क्रिकेट क्लब मिळून एक शहर-संघ बनवतात. कोणीतरी नेतृत्व करावे लागते, कोणी निधी जमवावा लागतो आणि कोणी खेळाडू निवडावे लागतात. जर्मनी आणि इटली असेच जोडले गेले, फक्त युद्ध आणि मुत्सद्देगिरीद्वारे.
एकीकरण म्हणजे अनेक लहान राज्ये जोडून एक राष्ट्र-राज्य बनवणे. जर्मनीत याचे नेतृत्व प्रशिया राज्याने आणि त्याचा मुख्यमंत्री ऑटो फॉन बिस्मार्क याने केले. इटलीत सार्डिनिया-पिडमाँट, त्याचा मंत्री कावूर आणि स्वयंसेवक नेता गॅरिबाल्डी यांनी नेतृत्व केले. ब्रिटन मात्र हळूहळू वेगळ्या प्रकारे एक राज्य बनले.
आकृतीत : दहा वर्षांच्या अंतराने दोन एकीकरणे: 1861 मध्ये इटली आणि 1871 मध्ये जर्मनी.
नियम 1 : जर्मनी: सैन्य, राज्य आणि 'रक्त आणि लोखंड' — 1848 चा उदारमतवादी प्रयत्न अयशस्वी झाल्यावर प्रशियाने सूत्रे हाती घेतली. मजबूत सैन्य आणि नोकरशाहीच्या जोरावर सुमारे सात वर्षांत तीन युद्धे लढून जर्मन राज्ये आपल्या राजाखाली आणली.
- सोपे : बिस्मार्क प्रशियाचा मुख्यमंत्री आणि मुख्य शिल्पकार होता.
- मध्यम : तीन युद्धे ऑस्ट्रिया, डेन्मार्क आणि फ्रान्सविरुद्ध झाली.
- परीक्षेसाठी : जानेवारी 1871 मध्ये प्रशियाचा राजा विल्यम पहिला व्हर्सायमध्ये जर्मन सम्राट घोषित झाला आणि नव्या राज्याने चलन, बँकिंग व कायदे एकसमान केले.
नियम 2 : इटली: कावूर, गॅरिबाल्डी आणि राजा यांनी जोडलेले तुकडे — इटलीत सात राज्ये होती आणि फक्त सार्डिनिया-पिडमाँटमध्ये इटालियन राजघराणे होते. कावूरने फ्रान्सची मदत मिळवून 1859 मध्ये ऑस्ट्रियाचा पराभव केला; मग 1860 मध्ये गॅरिबाल्डीच्या स्वयंसेवकांनी दक्षिण जिंकले.
- सोपे : एकीकरणापूर्वी इटली सात राज्यांत विभागलेली होती.
- मध्यम : कावूरने फ्रान्सशी चतुर मैत्री केली, ज्यामुळे उत्तरेतून ऑस्ट्रियाला हुसकावता आले.
- परीक्षेसाठी : गॅरिबाल्डीने जिंकलेला दक्षिण भाग राजा व्हिक्टर इमॅन्युएल दुसरा याच्याकडे सोपवला; त्याला 1861 मध्ये इटलीचा राजा घोषित केले.
जर्मनी आणि इटली केवळ जनतेच्या उठावाने नव्हे, तर राज्यसत्ता, युद्ध आणि मुत्सद्देगिरीने एक झाले.
गॅरिबाल्डी इटलीचा राजा झाला असे समजणे. त्याने दक्षिण व्हिक्टर इमॅन्युएल दुसऱ्याला दिला आणि तोच राजा झाला.
आठवणीची युक्ती : इटलीची त्रिमूर्ती: कावूर = मेंदू, गॅरिबाल्डी = तलवार, व्हिक्टर इमॅन्युएल = मुकुट — आणि जर्मनीसाठी लक्षात ठेवा बिस्मार्क = रक्त आणि लोखंड.
त्याआधी काय घडले? (जर्मन एकीकरण, 1871) 13 जुलै 1870 रोजी राजा विल्यमने फ्रेंच राजदूताशी झालेल्या चर्चेबद्दल एम्स या आरोग्य-शहरातून एक नम्र तार पाठवली. बिस्मार्कने ती इतकी लहान केली की ती फ्रान्सचा अपमान केल्यासारखी वाटू लागली. संतप्त फ्रेंच नेत्यांनी 19 जुलै रोजी युद्ध घोषित केले; नेमके असेच युद्ध बिस्मार्कला दक्षिण जर्मन राज्यांना प्रशियाच्या बाजूला आणण्यासाठी हवे होते.
त्यानंतर काय घडले? (जर्मन एकीकरण, 1871) 18 जानेवारी 1871 रोजी पॅरिसला वेढा असतानाच फ्रेंच राजवाड्यातील व्हर्सायच्या आरसेमहालात विल्यम पहिला जर्मन सम्राट म्हणून घोषित झाला. नुकत्याच पराभूत केलेल्या देशाच्याच भूमीवर नव्या साम्राज्याची घोषणा झाली.
त्याआधी काय घडले? (इटलीचे एकीकरण, 1861) 5-6 मे 1860 च्या रात्री साधे लाल सदरे घातलेले सुमारे हजार स्वयंसेवक गॅरिबाल्डीच्या नेतृत्वाखाली जेनोआजवळून दोन वाफेच्या बोटींतून निघाले; बहुतेकांकडे जुनी हत्यारे होती. 11 मे 1860 रोजी ते सिसिलीतील मार्सालात उतरले आणि दक्षिणेला एका सत्तेखाली आणणारी मोहीम सुरू झाली.
त्यानंतर काय घडले? (इटलीचे एकीकरण, 1861) 17 मार्च 1861 रोजी ट्युरिनमध्ये भरलेल्या संसदेने व्हिक्टर इमॅन्युएल दुसऱ्याला इटलीचा राजा घोषित केले. रोम नंतरच सामील झाले, म्हणजे इटालियनांना देशाचा एक भाग अजून मिळवायचा होता.
फरक ओळखा
| देश | नेतृत्व | मुख्य वर्ष व पद्धत |
|---|---|---|
| जर्मनी | बिस्मार्कच्या नेतृत्वाखाली प्रशिया | 1871: तीन युद्धे आणि मुत्सद्देगिरी |
| इटली | सार्डिनिया-पिडमाँट: कावूर, गॅरिबाल्डी, राजा | 1861: मैत्री, युद्ध, स्वयंसेवक |
| ब्रिटन | लंडनमधील संसद | 1707: संघराज्य कायदा, हळूहळू |
सरावासाठी प्रश्न
- 1जर्मन एकीकरणाच्या काळात प्रशियाचा मुख्यमंत्री कोण होता?
- 2इटलीचे राज्य कोणत्या वर्षी घोषित झाले?
- 3विल्यम पहिला कोणत्या महालात जर्मन सम्राट घोषित झाला?
- 4एकीकरणाची युद्धे प्रशियाने कोणत्या तीन देशांविरुद्ध लढली?
- 5इटलीच्या एकीकरणात कावूरची भूमिका काय होती?
- 6ब्रिटनची निर्मिती जर्मनी व इटलीपेक्षा कशी वेगळी होती?
- 7इटालियन संबंधित भाषा बोलत, तरी 1861 पूर्वी इटली एक राष्ट्र नव्हते. का?
- 8जर्मनीची साखळी सांगा: एम्सच्या तारेमुळे काय झाले आणि नंतर जानेवारी 1871 मध्ये काय?
उत्तरे पाहा (आधी स्वतः सोडवा)
- 1ऑटो फॉन बिस्मार्क.
- 21861.
- 3व्हर्सायचा आरसेमहाल.
- 4ऑस्ट्रिया, डेन्मार्क आणि फ्रान्स.
- 5सार्डिनिया-पिडमाँटचा मुख्यमंत्री म्हणून त्याने फ्रान्सशी मैत्री केली आणि 1859 मध्ये ऑस्ट्रियाचा पराभव केला.
- 6ती अचानक क्रांती किंवा एकीकरणाचे युद्ध नव्हती; 1707 च्या संघराज्य कायद्याने इंग्लंड आणि स्कॉटलंड जोडले आणि इंग्लिश संसदेकडे हळूहळू सत्ता आली.
- 7भूमी वेगवेगळ्या राज्यकर्त्यांच्या सात राज्यांत विभागली होती आणि काही भाग ऑस्ट्रियासारख्या परकीय सत्तेखाली होते, म्हणून एकच सरकार नव्हते.
- 8बदललेल्या तारेमुळे फ्रान्सने जुलै 1870 मध्ये युद्ध घोषित केले; प्रशिया जिंकली आणि जानेवारी 1871 मध्ये व्हर्सायमध्ये विल्यम पहिला जर्मन सम्राट घोषित झाला.
राष्ट्राची प्रतीके; राष्ट्रवाद आणि साम्राज्यवाद
प्रत्येक क्रिकेट संघाचा एक जर्सी, संघगीत आणि शुभंकर असतो, आणि त्यामुळे चाहत्यांना आपण एकत्र आहोत असे वाटते. एकोणिसाव्या शतकात राष्ट्रांनी ध्वज, गाणी आणि चित्रे वापरून हीच युक्ती केली.
राष्ट्र ही एक कल्पना आहे, म्हणून कलाकारांनी तिला चेहरा दिला. मरियान ही फ्रेंच राष्ट्राची तर जर्मेनिया ही जर्मन राष्ट्राची स्त्री-प्रतिमा बनली. शतकाच्या उत्तरार्धात राष्ट्रवाद अधिक संकुचित आणि आक्रमक झाला, आणि बाल्कन प्रदेशात तो बड्या सत्तांच्या स्पर्धेशी आणि साम्राज्यवादाशी (एखाद्या राज्याने इतर भूमींवर सत्ता पसरवणे) जोडला गेला.
आकृतीत : 1848 मधील मुक्त राष्ट्रांच्या कलाकाराच्या स्वप्नापासून 1914 च्या महायुद्धापर्यंत.
नियम 1 : राष्ट्रांना व्यक्ती आणि प्रतीकांच्या रूपात दाखवले गेले — राष्ट्र दिसत नाही, म्हणून कलाकारांनी स्त्री-प्रतिमा रूपक म्हणून वापरली आणि ध्वज व वस्तूंना अर्थ दिला; त्यामुळे वाचता न येणाऱ्यांनाही एकतेची भावना वाटली.
- सोपे : मरियान ही फ्रान्सची स्त्री-प्रतिमा आहे.
- मध्यम : जर्मेनिया ओकच्या पानांचा मुकुट घालते, जो शौर्याचे प्रतीक आहे.
- परीक्षेसाठी : रूपक चालते कारण राष्ट्रासारखी अमूर्त कल्पना सर्वांना ओळखता येणाऱ्या व्यक्तिरूपात येते.
नियम 2 : राष्ट्रवाद, साम्राज्यवाद आणि बाल्कन — ऑटोमन साम्राज्य दुबळे होत होते आणि बाल्कनमधील अनेक स्लाव्ह जनतेला स्वातंत्र्य हवे होते. रशिया, जर्मनी, ब्रिटन आणि ऑस्ट्रिया-हंगेरी या बड्या सत्तांना तेथे आपला प्रभाव हवा होता, आणि या स्पर्धेने 1914 मध्ये पहिल्या महायुद्धाला हातभार लावला.
- सोपे : बाल्कन हा आग्नेय युरोपमधील प्रदेश असून तेथे पूर्वी ऑटोमनांचे राज्य होते.
- मध्यम : ऑटोमन साम्राज्याच्या दुबळेपणामुळे बाल्कन जनतेला स्वातंत्र्य मागण्याची संधी मिळाली.
- परीक्षेसाठी : प्रतिस्पर्धी बड्या सत्ता आणि संतप्त राष्ट्रवाद यांमुळे 1914 पर्यंत हा प्रदेश स्फोटक बनला.
ध्वज, प्रतिमा आणि गाणी यांसारखी प्रतीके लोकांना न दिसणाऱ्या राष्ट्राची कल्पना करायला मदत करतात.
राष्ट्रवाद नेहमी लोकांना शांततेने एकत्र आणतो असे समजणे. बाल्कनमध्ये त्याने कडवी स्पर्धाही निर्माण केली.
आठवणीची युक्ती : फ्रान्ससाठी मरियान, जर्मनीसाठी जर्मेनिया, शौर्यासाठी ओकची पाने — तीन खुणा, तीन गुण.
फरक ओळखा
| प्रतीक | राष्ट्र | अर्थ |
|---|---|---|
| मरियान | फ्रान्स | स्वातंत्र्य आणि प्रजासत्ताक |
| जर्मेनिया | जर्मनी | शौर्य (ओकची पाने) |
| तिरंगा | फ्रान्स | नागरिकांची एकता |
सरावासाठी प्रश्न
- 1मरियान कोण आहे?
- 2जर्मेनियाच्या ओकच्या पानांच्या मुकुटाचा अर्थ काय?
- 3सोरियोने राष्ट्रांचे प्रसिद्ध चित्र कोणत्या वर्षी तयार केले?
- 4कलेत राष्ट्रे स्त्रियांच्या रूपात का दाखवली गेली?
- 5बाल्कन तणावाचा प्रदेश का बनला?
- 6साम्राज्यवाद म्हणजे काय?
- 71848 च्या तुलनेत शतकाच्या अखेरीस राष्ट्रवाद कसा बदलला?
- 8बाल्कनमधील राष्ट्रवादी तणाव आणि बड्या सत्तांची स्पर्धा 1914 च्या युद्धाकडे कशी घेऊन गेली ते स्पष्ट करा.
उत्तरे पाहा (आधी स्वतः सोडवा)
- 1फ्रेंच राष्ट्राचे प्रतिनिधित्व करणारी स्त्री-प्रतिमा.
- 2शौर्य.
- 31848.
- 4राष्ट्रासारख्या अमूर्त कल्पनेला ओळखता येणारा चेहरा हवा असतो आणि मरियानसारख्या प्रतिमेमुळे ती लक्षात ठेवणे सोपे झाले.
- 5ऑटोमन साम्राज्य दुबळे होते, स्लाव्ह जनतेला स्वातंत्र्य हवे होते आणि बड्या सत्ता प्रभावासाठी स्पर्धा करत होत्या.
- 6एखाद्या राज्याने इतर भूमींवर आपली सत्ता पसरवणे.
- 71848 मध्ये तो स्वातंत्र्य आणि मुक्त राष्ट्रांशी जोडलेला होता, पण नंतर तो संकुचित व आक्रमक झाला आणि सत्तांनी तो स्पर्धा व साम्राज्यवादासाठी वापरला.
- 8ऑटोमन साम्राज्य दुबळे होत असताना बाल्कन जनतेने स्वातंत्र्य मागितले, तर रशिया, जर्मनी, ब्रिटन आणि ऑस्ट्रिया-हंगेरी वेगवेगळ्या बाजूंना पाठिंबा देत होते; उद्दिष्टांच्या या टकरावामुळे स्थानिक संकट जागतिक युद्धात वाढले.
राष्ट्राची प्रतीके; राष्ट्रवाद आणि साम्राज्यवाद
ॲपमध्ये ही आकृती हाताने हलवून बघता येते.
ॲपमध्ये उघडा