पूर्व-आधुनिक जग: व्यापार, अन्न आणि रोग
तुमच्या वाटीतील नूडल्स आणि भाजीतला बटाटा दोन्ही लांबचा प्रवास करून आले आहेत. आपल्याला 'आपल्या' वाटणाऱ्या अनेक गोष्टी व्यापारी आणि प्रवाशांनी दूरवरून आणल्या.
आधुनिक काळाआधीही समाज व्यापार, प्रवास आणि स्थलांतराने जोडलेले होते. रेशीम मार्गांनी आशिया, युरोप आणि आफ्रिकेत रेशीम, मातीची भांडी, मसाले, विचार आणि धर्म पोहोचवले. कोलंबस अमेरिकेत पोहोचल्यानंतर बटाट्यासारखे अन्न जगभर पसरले आणि देवीसारख्या रोगजंतूंनी युरोपीय विजयाला मदत केली.
आकृतीत : प्राचीन व्यापारापासून 1840 च्या दशकातील आयरिश बटाटा दुष्काळापर्यंत.
नियम 1 : व्यापार आणि विचार एकत्र प्रवास करतात — माल, पैसा, धर्म आणि कौशल्ये एकाच मार्गांवरून पोहोचली.
- सोपे : रेशीम मार्गांनी चीन, भारत, मध्य आशिया, युरोप आणि उत्तर आफ्रिकेला जोडले.
- मध्यम : बौद्ध धर्म पूर्व भारतातून या मार्गांनी पसरला.
- परीक्षेसाठी : मालदीवमधील कवड्या चलन म्हणून चीन आणि पूर्व आफ्रिकेत पोहोचल्या.
नियम 2 : विजय, रोग आणि लहान होत गेलेले जग — सोळाव्या शतकात आशिया आणि अमेरिकेचे सागरी मार्ग खुले झाले. अमेरिकेतील खाणींच्या चांदीने युरोप श्रीमंत झाला आणि देवीसारख्या रोगांनी प्रतिकारशक्ती नसलेल्या अमेरिकेतील लोकांना कमकुवत केले.
- सोपे : देवी युरोपीयांच्या आधीच पसरली आणि संपूर्ण समुदाय नष्ट केले.
- मध्यम : अमेरिकेतील मळ्यांत आफ्रिकेतून पकडलेल्या गुलामांकडून कापूस आणि साखर पिकवली गेली.
- परीक्षेसाठी : जागतिक व्यापाराचे केंद्र पश्चिमेकडे, युरोपकडे सरकले.
आपण 'आपले' म्हणतो ते अनेक पदार्थ (बटाटा, टोमॅटो, मिरची, मका) सुमारे पाचशे वर्षांपूर्वीच अमेरिकेतून आले.
अमेरिकेवरील युरोपीय विजय फक्त बंदुकांमुळे झाला असे समजणे. देवीसारखे रोग हे सर्वात प्रभावी 'शस्त्र' होते.
आठवणीची युक्ती : रेशीम, मसाले, जंतू — माल आणि विचार एका मार्गाने गेले, त्यासोबत रोगजंतूही.
त्याआधी काय घडले? (आयरिश बटाटा दुष्काळ, 1845-1849) अमेरिकेतून आलेल्या बटाट्यामुळे आयर्लंडमधील गरीब शेतकरी लहान तुकड्यांवर कुटुंबाचे पोट भरू शकले. कालांतराने अनेक जण त्यावर इतके अवलंबून झाले की तो त्यांचे जवळजवळ एकमेव अन्न बनला.
त्यानंतर काय घडले? (आयरिश बटाटा दुष्काळ, 1845-1849) 1840 च्या दशकाच्या मध्यात रोगाने बटाट्याचे पीक नष्ट केले तेव्हा गरिबांना अन्नच उरले नाही. पाठ्यपुस्तकानुसार सुमारे दहा लाख लोक उपासमारीने मरण पावले आणि त्याच्या दुप्पट लोकांनी कामाच्या शोधात आयर्लंड सोडले.
फरक ओळखा
| घटक | कोठून | परिणाम |
|---|---|---|
| रेशीम मार्ग | चीनहून युरोपपर्यंत | व्यापार आणि धर्मप्रसार |
| बटाटा | अमेरिका | युरोपातील गरिबांना चांगला आहार |
| देवी | युरोप | अमेरिकेतील लोक कमकुवत, विजयास मदत |
सरावासाठी प्रश्न
- 1रेशीम मार्ग म्हणजे काय?
- 2अमेरिकेतून युरोप-आशियात आलेले दोन पदार्थ सांगा.
- 3अमेरिकेच्या विजयाला कोणत्या रोगाने मदत केली?
- 4एल डोराडो म्हणजे काय?
- 5देवीने अमेरिकेतील लोकांचे इतके नुकसान का केले?
- 61840 च्या दशकात बटाट्याचे पीक गेल्यावर आयर्लंडच्या गरिबांना इतका फटका का बसला?
- 7सोळाव्या शतकात जग 'लहान' कसे झाले ते स्पष्ट करा.
- 8कारण आणि परिणाम सांगा: आयर्लंडमधील बटाटा रोग.
उत्तरे पाहा (आधी स्वतः सोडवा)
- 1आशिया, युरोप आणि उत्तर आफ्रिकेला जोडणारे जमीन व सागरी मार्ग.
- 2बटाटा आणि मका (तसेच टोमॅटो, मिरची).
- 3देवी.
- 4दक्षिण अमेरिकेत युरोपीयांनी शोधलेले सोन्याचे काल्पनिक शहर.
- 5दीर्घ अलगावामुळे युरोपीय रोगांविरुद्ध त्यांची प्रतिकारशक्ती नव्हती.
- 6ते अन्नासाठी जवळजवळ पूर्णपणे बटाट्यावर अवलंबून होते.
- 7युरोपीय खलाशांनी आशिया आणि अमेरिकेचे सागरी मार्ग शोधले, त्यामुळे पूर्वी फारसा संपर्क नसलेले खंड जोडले गेले.
- 8कारण: एकाच पिकावर अवलंबित्व जे रोगाने नष्ट झाले. परिणाम: मोठी उपासमार आणि मोठे स्थलांतर.
एकोणिसाव्या शतकातील जागतिक अर्थव्यवस्था
तुमचे शहर वाढले आणि जवळच्या शेतांतील अन्न पुरेसे पडेना, तर दुकाने दूरवरून रेल्वेने गहू आणू लागतात. एकोणिसाव्या शतकात ब्रिटनने हेच जागतिक पातळीवर केले.
अर्थतज्ज्ञ तीन प्रवाह सांगतात: व्यापार (माल), श्रम (स्थलांतर) आणि भांडवल (गुंतवणूक). धान्य कायदे रद्द झाल्यावर ब्रिटनने स्वस्त अन्न आयात केले, जगभर शेती आणि रेल्वे पसरल्या आणि सुमारे 5 कोटी युरोपीय अमेरिका व ऑस्ट्रेलियात स्थलांतरित झाले. रेल्वे, आगबोटी, तार आणि शीतगृहयुक्त जहाजांनी हे शक्य केले.
आकृतीत : धान्य कायद्यांपासून 1890 पर्यंत जागतिक कृषी अर्थव्यवस्थेपर्यंत.
नियम 1 : स्वस्त अन्नामुळे शेती आणि स्थलांतर बदलले — ब्रिटनमध्ये पिकवण्यापेक्षा अन्न स्वस्त आयात करता येऊ लागल्यावर देशातील शेतजमीन पडीक राहिली, कामगार शहरांत किंवा परदेशात गेले आणि इतरत्र नव्या जमिनी तयार झाल्या.
- सोपे : धान्य कायद्यांनी धान्य आयातीवर बंधने घातली होती; उद्योगपती आणि शहरी लोकांनी ते रद्द करवले.
- मध्यम : रेल्वे, बंदरे आणि वसाहतींना भांडवल लागले, बहुतेक लंडनहून.
- परीक्षेसाठी : पश्चिम पंजाबमध्ये कालव्यांनी निर्यातासाठी गहू-कापूस पिकवणाऱ्या कालवा-वसाहती निर्माण केल्या.
नियम 2 : तंत्रज्ञान आणि समाजबदल एकत्र — नवे तंत्रज्ञान आर्थिक गरजांमागे आले. शीतगृहयुक्त जहाजांनी मांस लांब नेणे शक्य केले, त्यामुळे युरोपातील गरिबांना भाकरी-बटाट्यासोबत मांस, लोणी आणि अंडी मिळू लागली.
- सोपे : 1870 पूर्वी जनावरे जिवंत पाठवली जात आणि वाटेत अनेक मरत किंवा वजन गमावत.
- मध्यम : मग जनावरे मूळ ठिकाणीच कापून गोठवलेले मांस पाठवले जाऊ लागले, भाव घटले.
- परीक्षेसाठी : 1820 ते 1914 दरम्यान जागतिक व्यापार सुमारे 25 ते 40 पट वाढला.
व्यापार, श्रम आणि भांडवल हे प्रवाह एकत्र फिरले; एकातील बदलाने इतर बदलले.
फक्त तंत्रज्ञानामुळे जागतिक अर्थव्यवस्था उभी राहिली असे समजणे. त्यासाठी वसाहतवाद, भांडवल आणि स्थलांतरही लागले.
आठवणीची युक्ती : व्यापार-श्रम-भांडवल — Trade, Labour, Capital: तीन प्रवाह.
त्याआधी काय घडले? (धान्य कायद्यांचे उच्चाटन, 1846) ब्रिटनची लोकसंख्या आणि शहरे वाढली तशी धान्याचे भाव वाढले. जमीनदार गटांनी धान्य आयातीवर बंधने घालणारे कायदे मिळवले होते, आणि चढ्या भावांमुळे नाराज उद्योगपती व शहरवासीयांनी त्यांच्याविरुद्ध मोहीम चालवली.
त्यानंतर काय घडले? (धान्य कायद्यांचे उच्चाटन, 1846) धान्य कायदे रद्द झाल्यावर (1846) अन्न देशात पिकवण्यापेक्षा स्वस्त आयात करता येऊ लागले. ब्रिटिश शेती स्पर्धा करू शकली नाही; विशाल क्षेत्र पडीक राहिले आणि हजारो स्त्री-पुरुषांचे काम गेले, ते शहरांत किंवा परदेशात गेले.
फरक ओळखा
| प्रवाह | अर्थ | उदाहरण |
|---|---|---|
| व्यापार | मालाची हालचाल | गहू, कापूस |
| श्रम | कामासाठी स्थलांतर | युरोपीय अमेरिका-ऑस्ट्रेलियात |
| भांडवल | दूरवरची गुंतवणूक | रेल्वेसाठी लंडनचा पैसा |
सरावासाठी प्रश्न
- 1आंतरराष्ट्रीय आर्थिक देवाणघेवाणीचे तीन प्रवाह सांगा.
- 2धान्य कायदे म्हणजे काय?
- 3एकोणिसाव्या शतकात सुमारे किती युरोपीय अमेरिका-ऑस्ट्रेलियात गेले?
- 4कालवा-वसाहती म्हणजे काय?
- 5जिवंत जनावरांची वाहतूक महाग का होती?
- 6शीतगृहयुक्त जहाजांनी युरोपच्या आहारात कसा बदल केला?
- 7अमेरिका-ऑस्ट्रेलियासारख्या दूरच्या प्रदेशांना स्थलांतरितांची गरज का होती?
- 8साखळी जोडा: धान्य कायदे रद्द, मग? मग? स्थलांतर.
उत्तरे पाहा (आधी स्वतः सोडवा)
- 1व्यापार, श्रम आणि भांडवल.
- 2ब्रिटिश सरकारला धान्य आयात मर्यादित करू देणारे कायदे.
- 3सुमारे 5 कोटी.
- 4नव्या कालव्यांनी सिंचित केलेले पश्चिम पंजाबचे भाग, जिथे पंजाबच्या इतर भागांतील शेतकरी वसले.
- 5ते जहाजात खूप जागा घेत आणि अनेक मरत, आजारी पडत किंवा वजन गमावत.
- 6स्वस्त मांस येऊ लागले, म्हणून गरीब आहारात मांस, लोणी आणि अंडी जोडू शकले.
- 7तिथे श्रमाची कमतरता होती आणि ब्रिटनच्या अन्नमागणीसाठी नवी शेतजमीन तयार केली जात होती.
- 8स्वस्त आयात, ब्रिटिश शेती स्पर्धा करू शकली नाही, जमीन पडीक, कामगारांचे काम गेले, म्हणून ते शहरांत किंवा परदेशात गेले.
वसाहतवाद, गुरांची प्लेगसाथ आणि करारबद्ध श्रम
गावातली एकमेव विहीर एका दुकानदाराच्या ताब्यात असेल तर सर्वांना त्याच्यासाठी काम करावे लागते. वसाहतकर्त्यांनी आफ्रिकेत असेच काहीसे केले: लोकांच्या जगण्यासाठी आवश्यक गोष्टी त्यांनी ताब्यात घेतल्या.
1885 मध्ये युरोपीय सत्ता बर्लिन येथे भेटल्या आणि आफ्रिका आपापसात वाटून घेतली. 1890 च्या दशकात गुरांचा रोग रिंडरपेस्ट याने सुमारे 90 टक्के गुरे मारली आणि वसाहतकर्त्यांना आफ्रिकनांना मजुरीसाठी काम करायला भाग पाडणे सोपे झाले. करारबद्ध श्रम म्हणजे कराराने बांधलेला कामगार; अनेक भारतीयांना कॅरिबियन, मॉरिशस आणि फिजीच्या मळ्यांत नेले गेले.
आकृतीत : आफ्रिकेच्या वाटणीपासून भारतीय करारबद्ध पद्धतीच्या अंतापर्यंत.
नियम 1 : वसाहतवादाने उपजीविका बदलली — आफ्रिकेत जमीन आणि गुरांवर लोकांची उपजीविका चाले, म्हणून फार थोडे मजुरीवर काम करत. युरोपीयांना खाणी-मळ्यांसाठी मजूर हवे होते आणि त्यांनी कर, नवे वारसा कायदे आणि वसाहती-कोंडवाडे वापरून लोकांना काम करायला भाग पाडले.
- सोपे : रिंडरपेस्ट 1880 च्या दशकाच्या अखेरीस इरिट्रियातील इटालियन सैनिकांना खाऊ घालण्यासाठी आणलेल्या बाधित गुरांसोबत आला.
- मध्यम : त्याने सुमारे 90 टक्के गुरे मारली आणि आफ्रिकन उपजीविका उद्ध्वस्त केली.
- परीक्षेसाठी : मग मळेवाले आणि खाणमालकांनी उरलेल्या गुरांवर ताबा मिळवून आफ्रिकनांना मजुरीत ओढले.
नियम 2 : करारबद्ध स्थलांतर आणि भारताचा व्यापार — पूर्व उत्तर प्रदेश, बिहार अशा भागांतील गरीब भारतीय कराराने गेले, अनेकदा एजंटांनी दिशाभूल केलेले. दरम्यान भारताची सुती कापडाची निर्यात घटली, कच्च्या मालाची वाढली आणि भारताबरोबरच्या ब्रिटनच्या व्यापार-अधिशेषाने इतरांशी असलेली तूट भरून काढण्यास मदत केली.
- सोपे : करारबद्ध कामगार कॅरिबियन, मॉरिशस, फिजी, सिलोन, मलाया आणि आसामला गेले.
- मध्यम : सुती कापड भारताच्या निर्यातीत सुमारे 1800 मध्ये 30 टक्के होते, ते 1870 पर्यंत 3 टक्क्यांखाली गेले.
- परीक्षेसाठी : कामगारांनी त्रिनिदादमधील 'होसे' आणि चटणी संगीतासारखे नवे सांस्कृतिक प्रकार घडवले.
व्यापार वाढण्याचा अर्थ अनेक वसाहतीत लोकांसाठी स्वातंत्र्य आणि उपजीविका गमावणे असाही होता.
करारबद्ध श्रम पूर्ण माहितीसह स्वेच्छेने स्वीकारले होते असे समजणे. अनेकांची एजंटांनी दिशाभूल केली किंवा जबरदस्तीही केली.
आठवणीची युक्ती : गुरे, कर, कोंडवाडा — आफ्रिकनांना काम करायला भाग पाडण्याची वसाहतकर्त्यांची तीन साधने.
त्याआधी काय घडले? (आफ्रिकेतील रिंडरपेस्ट, 1890 चे दशक) आफ्रिकेत जमीन आणि गुरे भरपूर होती आणि लोक क्वचितच मजुरीवर काम करत. खाणी-मळ्यांसाठी मजूर हवे असलेल्या युरोपीयांकडे कामगारांची कमतरता होती आणि त्यांनी जबर कर व बदललेले वारसा कायदे वापरून लोकांना मजुरीकडे ढकलले होते.
त्यानंतर काय घडले? (आफ्रिकेतील रिंडरपेस्ट, 1890 चे दशक) 1880 च्या दशकाच्या अखेरीस बाधित गुरांसोबत आलेला रिंडरपेस्ट 1892 मध्ये आफ्रिकेच्या अटलांटिक किनाऱ्यावर आणि पाच वर्षांनी केपपर्यंत पोहोचला आणि सुमारे 90 टक्के गुरे मरण पावली. गुरे दुर्मिळ झाल्यावर मळेवाले, खाणमालक आणि वसाहती सरकारांनी उरलेल्यांवर ताबा मिळवून आफ्रिकनांना मजुरीच्या बाजारात ढकलले.
फरक ओळखा
| विषय | काय घडले | परिणाम |
|---|---|---|
| बर्लिन, 1885 | सत्तांनी आफ्रिका वाटली | सरळ रेषेच्या सीमा |
| रिंडरपेस्ट | गुरांचा रोग | उपजीविका गेली, सक्तीची मजुरी |
| करारबद्ध श्रम | भारतातून करारबद्ध कामगार | कठोर जीवन, 1921 मध्ये बंद |
सरावासाठी प्रश्न
- 1युरोपीय सत्तांनी आफ्रिकेची वाटणी कोठे व केव्हा केली?
- 2रिंडरपेस्ट म्हणजे काय?
- 3करारबद्ध श्रम म्हणजे काय?
- 4भारतीय करारबद्ध कामगारांची दोन ठिकाणे सांगा.
- 5एकोणिसाव्या शतकाच्या अखेरीस थोडेच आफ्रिकन मजुरीवर का काम करत?
- 6एजंटांनी स्थलांतरितांची दिशाभूल कशी केली?
- 7रिंडरपेस्टने युरोपीय वसाहतकर्त्यांना आफ्रिका जिंकण्यास कशी मदत केली ते स्पष्ट करा.
- 8भारताच्या सुती कापड निर्यातीच्या घटीचे कारण आणि परिणाम सांगा.
उत्तरे पाहा (आधी स्वतः सोडवा)
- 1बर्लिन येथे 1885 मध्ये.
- 2गुरांमध्ये वेगाने पसरणारा रोग.
- 3ठराविक काळासाठी मालकाकडे काम करण्यास कराराने बांधलेला कामगार.
- 4त्रिनिदाद, गयाना, मॉरिशस, फिजी यांपैकी कोणतीही दोन.
- 5त्यांच्याकडे जगण्यासाठी जमीन आणि गुरे होती आणि मजुरीतून घ्यायला फारशा वस्तू नव्हत्या.
- 6त्यांनी गंतव्य, प्रवास, काम आणि परिस्थितीबद्दल खोटी माहिती दिली.
- 7त्याने बहुतेक गुरे मारली, उपजीविका नष्ट झाली; दुर्मिळ गुरांवर ताबा मिळवून वसाहतकर्त्यांनी आफ्रिकनांना मजुरीवर राबवले.
- 8कारण: ब्रिटनने शुल्क लावले आणि त्याच्या गिरण्या वाढल्या. परिणाम: भारताची निर्यात कापूस, नीळ अशा कच्च्या मालाकडे वळली.
आंतरयुद्ध संकट आणि युद्धोत्तर जग
गावातील सर्वांनी एका श्रीमंत शेजाऱ्याकडून कर्ज घेतले आणि त्याने अचानक सगळे पैसे परत मागितले, तर सर्वच अडचणीत येतात. जग असेच महामंदीत घसरले.
पहिले महायुद्ध (1914-18) हे पहिले आधुनिक औद्योगिक युद्ध होते; त्यात ब्रिटन कर्जबाजारी झाला आणि अमेरिका सावकार बनली. 1920 च्या दशकात अमेरिकेत मोठ्या प्रमाणावर उत्पादन झाले, मग सुमारे 1929 पासून महामंदीने शेतमालाचे भाव, रोजगार आणि बँका उद्ध्वस्त केल्या. दुसऱ्या महायुद्धानंतर ब्रेटन वुड्स परिषदेने (1944) IMF आणि जागतिक बँक स्थापन केली.
आकृतीत : पहिल्या महायुद्धापासून ब्रेटन वुड्स संस्थांपर्यंत.
नियम 1 : युद्धापासून महामंदीपर्यंत — युद्धाने कोण कोणाचे देणे लागतो ते बदलले. 1920 च्या दशकात हेन्री फोर्डच्या असेंब्ली लाइनसारख्या मोठ्या प्रमाणावरील उत्पादनाने अमेरिका वर आली, पण शेतमालाचे अतिउत्पादन आणि अमेरिकी कर्जे अचानक मागे घेतल्याने 1929 च्या सुमारास व्यवस्था कोसळली.
- सोपे : युद्धात सुमारे 90 लाख मरण पावले आणि सुमारे 2 कोटी जखमी झाले, बहुतेक कामकरी वयाचे पुरुष.
- मध्यम : फोर्डच्या असेंब्ली लाइनमधून दर तीन मिनिटांना कार निघे; अमेरिकेतील कार उत्पादन 20 लाख (1919) वरून 50 लाखांहून अधिक (1929) झाले.
- परीक्षेसाठी : 1933 पर्यंत अमेरिकेतील 4,000 हून अधिक बँका बंद पडल्या; 1928 ते 1934 दरम्यान भारतात गव्हाचे भाव 50 टक्क्यांनी आणि ताग्याचे 60 टक्क्यांहून अधिक घसरले.
नियम 2 : जागतिक अर्थव्यवस्थेची पुनर्बांधणी — नेत्यांनी शिकले की मोठ्या उत्पादनाला मोठा उपभोग, स्थिर रोजगार आणि सरकारी हस्तक्षेप लागतो. ब्रेटन वुड्स प्रणालीत विनिमय दर स्थिर होते आणि डॉलर सोन्याशी बांधलेला होता. पुढे विकसनशील देशांनी अधिक न्याय्य व्यवस्था मागितली आणि 1970 च्या दशकात स्थिर दर संपले.
- सोपे : IMF बाह्य अधिशेष-तुटींचे काम पाहते; जागतिक बँकेने पुनर्बांधणीसाठी वित्तपुरवठा केला.
- मध्यम : डॉलर सोन्याच्या प्रति औंस 35 डॉलर असा निश्चित होता.
- परीक्षेसाठी : विकसनशील देशांनी G-77 बनवले आणि नव्या आंतरराष्ट्रीय आर्थिक व्यवस्थेची मागणी केली.
शेतमालाची अतिरिक्त आवक आणि अमेरिकी कर्जे अचानक काढून घेणे यामुळे मंदीचे रूपांतर जागतिक महामंदीत झाले.
महामंदीचा फटका फक्त अमेरिकेला बसला असे समजणे. अर्थव्यवस्था जोडलेल्या असल्याने ती युरोप, लॅटिन अमेरिका आणि भारतात पसरली.
आठवणीची युक्ती : युद्ध, तेजी, मंदी, ब्रेटन — आंतरयुद्ध कथेच्या चार पायऱ्या.
त्याआधी काय घडले? (ब्रेटन वुड्स परिषद, जुलै 1944) अर्थतज्ज्ञ आणि राजकारण्यांनी आंतरयुद्ध वर्षांकडे मागे वळून पाहिले. मोठ्या उत्पादनाला मोठा उपभोग आणि स्थिर रोजगार लागतो आणि केवळ बाजारपेठ पूर्ण रोजगार देऊ शकत नाही, म्हणून सरकारने पुढे यायला हवे असा निष्कर्ष त्यांनी काढला. दुसऱ्या महायुद्धात किमान 6 कोटी लोक मरण पावल्याचे मानले जाते आणि पुनर्बांधणी तातडीची झाली.
त्यानंतर काय घडले? (ब्रेटन वुड्स परिषद, जुलै 1944) जुलै 1944 मध्ये न्यू हॅम्पशायरमधील ब्रेटन वुड्स येथील परिषदेने IMF आणि जागतिक बँक स्थापन केली, ज्या 1947 मध्ये कार्यरत झाल्या, तसेच स्थिर विनिमय दरांची व्यवस्था उभारली. 1950 ते 1970 दरम्यान जागतिक व्यापार वर्षाला 8 टक्क्यांहून अधिक वाढला.
फरक ओळखा
| कालखंड | मुख्य वैशिष्ट्य | परिणाम |
|---|---|---|
| 1914-18 | पहिले औद्योगिक युद्ध | ब्रिटन कर्जात, अमेरिका सावकार |
| 1920 चे दशक | मोठे उत्पादन आणि उपभोग तेजी | अमेरिकी समृद्धी, मग 1929 ची घसरण |
| 1944-47 | ब्रेटन वुड्स संस्था | औद्योगिक जगाची स्थिर वाढ |
सरावासाठी प्रश्न
- 1पहिल्या महायुद्धाला पहिले आधुनिक औद्योगिक युद्ध का म्हणतात?
- 2मोटारींसाठी असेंब्ली लाइनचा प्रणेता कोण?
- 3महामंदी कोणत्या वर्षांदरम्यान होती?
- 4'ब्रेटन वुड्स जुळे' कोणते?
- 51920 च्या दशकात शेतकऱ्यांचे उत्पन्न का घटले?
- 6भारताचे शेतकरी महामंदीत इतके का होरपळले?
- 7आंतरयुद्ध वर्षांतून ब्रेटन वुड्सच्या नियोजनकर्त्यांनी घेतलेले दोन धडे स्पष्ट करा.
- 8कारण आणि परिणाम सांगा: 1928-29 मधील अमेरिकी कर्जांची माघार.
उत्तरे पाहा (आधी स्वतः सोडवा)
- 1औद्योगिक राष्ट्रांनी मोठ्या उद्योगांनी बनवलेल्या मशीनगन, रणगाडे, विमाने आणि रासायनिक शस्त्रे वापरली.
- 2हेन्री फोर्ड.
- 3सुमारे 1929 ते 1930 च्या दशकाच्या मध्यापर्यंत.
- 4IMF आणि जागतिक बँक.
- 5अतिउत्पादनाने मालाची रेलचेल झाली आणि भाव घटले; शेतकऱ्यांनी आणखी उत्पादन केले आणि स्थिती बिघडली.
- 6शेतमालाचे भाव खूप घटले पण वसाहती सरकारने महसूल मागणी कमी केली नाही, त्यामुळे शेतकरी कर्जात गेले.
- 7पहिला: मोठ्या उत्पादनाला मोठा उपभोग लागतो, म्हणून स्थिर पूर्ण रोजगार आणि सरकारी हस्तक्षेप. दुसरा: माल, भांडवल आणि श्रमाच्या प्रवाहांवर सरकारचे नियंत्रण असावे.
- 8कारण: अडचणीच्या पहिल्या चिन्हावर अमेरिकी सावकार घाबरले. परिणाम: अमेरिकी कर्जांवर अवलंबित देशांना संकट, युरोपीय बँका कोसळल्या आणि जागतिक व्यापार घटला.
आंतरयुद्ध संकट आणि युद्धोत्तर जग
ॲपमध्ये ही आकृती हाताने हलवून बघता येते.
ॲपमध्ये उघडा