कारखान्यांपूर्वी आणि कारखान्यांच्या आगमनात
तुमच्या गल्लीत नवे दुकान उघडले आणि दुसऱ्या दिवशी सर्व जुनी दुकाने बंद झाली असे वाटत असेल तर ते चुकीचे आहे. जुन्या-नव्या पद्धती बराच काळ बरोबरीने चालतात. औद्योगिकीकरण असेच होते.
आद्य-औद्योगिकीकरण म्हणजे कारखान्यांपूर्वीचा युरोपातील उद्योगाचा सुरुवातीचा टप्पा, ज्यात व्यापारी ग्रामीण शेतकरी-कारागिरांना पैसे देऊन जागतिक बाजारासाठी घरी माल बनवून घेत. इंग्लंडमध्ये पहिले कारखाने 1730 च्या दशकात आले आणि रिचर्ड आर्कराईटच्या सूतगिरणीमुळे कापूस हा पहिल्या टप्प्यातील अग्रणी उद्योग झाला. तरीही बदल हळू होता: 1800 च्या सुमारास संपूर्ण इंग्लंडमध्ये फक्त 321 वाफेची इंजिने चालत होती.
आकृतीत : पहिल्या कारखान्यांपासून 1787 च्या कापूस आयात तेजीपर्यंत.
नियम 1 : व्यापारी काम ग्रामीण भागात घेऊन गेले — शहरातील गिल्ड उत्पादनावर ताबा ठेवून नव्या लोकांना प्रवेश नाकारत, म्हणून व्यापाऱ्यांनी शेतकरी कुटुंबांना आगाऊ रक्कम दिली; सामायिक जमिनी बंदिस्त होत असल्याने त्यांना अतिरिक्त उत्पन्न हवे होते.
- सोपे : गिल्ड कारागिरांना प्रशिक्षण देत, भावांवर नियंत्रण ठेवत आणि व्यवसायातील प्रवेश मर्यादित करत.
- मध्यम : झोपडीवासी आणि गरीब शेतकऱ्यांनी सामायिक जमिनी गमावल्या आणि त्यांना व्यापाऱ्यांकडून काम हवे होते.
- परीक्षेसाठी : जगाच्या बाजारात जाण्यापूर्वी कापडाचा शेवटचा टप्पा लंडनमध्ये होई.
नियम 2 : कारखाने आले, पण बदल हळू होता — सूतगिरणीने सर्व प्रक्रिया एका छताखाली आणि एका व्यवस्थापनाखाली आणल्या. पण नवे तंत्रज्ञान महाग होते, बिघडे आणि हळूहळू पसरले; एकोणिसाव्या शतकाच्या मध्यातही बहुतेक कामगार पारंपरिक कारागीर आणि मजूरच होते.
- सोपे : ब्रिटनची कच्च्या कापसाची आयात 25 लाख पौंड (1760) वरून 2.2 कोटी पौंड (1787) झाली.
- मध्यम : 1840 च्या दशकापर्यंत कापूस अग्रणी होता; मग रेल्वेसह लोखंड व पोलाद अग्रणी झाले.
- परीक्षेसाठी : एकोणिसाव्या शतकाच्या अखेरीसही 20 टक्क्यांहून कमी कामगार तंत्रज्ञानदृष्ट्या प्रगत क्षेत्रात होते.
औद्योगिकीकरण केवळ कारखान्यांनी सुरू झाले नाही आणि कारखान्यांनी जुन्या पद्धती लगेच बदलल्या नाहीत.
एकोणिसाव्या शतकाच्या मध्यातील सामान्य कामगार यंत्र चालवणारा होता असे समजणे. तो पारंपरिक कारागीर आणि मजूर होता.
आठवणीची युक्ती : प्रोटो = पहिला — आद्य उद्योग आधी, घरांत, कारखान्यांपूर्वी.
त्याआधी काय घडले? (जेम्स वॅटचे वाफेचे इंजिन) न्यूकोमेनने आधीच वाफेचे इंजिन बनवले होते. जेम्स वॅटने त्यात सुधारणा करून 1781 मध्ये नवे इंजिन पेटंट केले आणि त्याचा उद्योगपती मित्र मॅथ्यू बोल्टन याने नवे मॉडेल तयार केले.
त्यानंतर काय घडले? (जेम्स वॅटचे वाफेचे इंजिन) बोल्टनला अनेक वर्षे खरेदीदार मिळाले नाहीत. एकोणिसाव्या शतकाच्या सुरुवातीला संपूर्ण इंग्लंडमध्ये फक्त 321 वाफेची इंजिने होती: 80 कापूस उद्योगात, 9 लोकर उद्योगात आणि उरलेली खाणी, कालवे व लोखंडकामात.
फरक ओळखा
| टप्पा | काम कोठे होई | नियंत्रण कोणाचे |
|---|---|---|
| गिल्ड पद्धती | शहरी कार्यशाळा | गिल्ड |
| आद्य उद्योग | गावातील घरे | व्यापारी |
| कारखाना | एका छताखालील गिरणी | मालक आणि व्यवस्थापक |
सरावासाठी प्रश्न
- 1आद्य-औद्योगिकीकरण म्हणजे काय?
- 2इंग्लंडमध्ये पहिले कारखाने कधी आले?
- 3सूतगिरणी कोणी निर्माण केली?
- 4व्यापाऱ्यांना शहरांत उत्पादन का वाढवता आले नाही?
- 5शेतकरी कुटुंबांनी व्यापाऱ्यांचे काम का स्वीकारले?
- 6गावातील उत्पादनापेक्षा गिरणीचे कोणते फायदे होते?
- 7उद्योगपतींनी वाफेचे नवे इंजिन इतक्या हळू का स्वीकारले?
- 8कारण-परिणाम सांगा: 1780 च्या दशकातील बोल्टनचे इंजिन.
उत्तरे पाहा (आधी स्वतः सोडवा)
- 1कारखान्यांपूर्वी जागतिक बाजारासाठी ग्रामीण घरांत, व्यापाऱ्यांच्या नियंत्रणाखाली झालेले मोठे उत्पादन.
- 21730 च्या दशकात.
- 3रिचर्ड आर्कराईट.
- 4बलाढ्य गिल्डनी उत्पादनावर ताबा ठेवला आणि नव्यांना प्रवेश नाकारला.
- 5सामायिक जमिनी बंदिस्त झाल्या आणि लहान तुकड्यांतून पुरेसे उत्पन्न मिळत नव्हते.
- 6जवळून देखरेख, गुणवत्तेवर नियंत्रण आणि श्रमाचे नियमन.
- 7ते महाग होते, यंत्रे बिघडत आणि दुरुस्ती महाग होती, आणि ते सांगितल्याइतके प्रभावी नव्हते.
- 8कारण: उद्योगपती महाग तंत्रज्ञानाबाबत सावध होते. परिणाम: अनेक वर्षे खरेदीदार नव्हते आणि 1800 पर्यंत इंग्लंडमध्ये फक्त 321 इंजिने.
हातकाम, यंत्रे आणि कामगार
दुकानात दहा स्वस्त मदतनीस असतील तर मालक महागडे यंत्र घेणार नाही. व्हिक्टोरियन ब्रिटनमध्ये श्रम स्वस्त होते, म्हणून मालक अनेकदा मानवी हातांना पसंती देत.
ब्रिटनमध्ये श्रमांची कमतरता नव्हती, त्यामुळे मजुरी कमी राहिली आणि कामगारांची जागा घेणारी महागडी यंत्रे उद्योगपतींना नको होती. मागणी अनेकदा हंगामी आणि सूक्ष्म, वैविध्यपूर्ण वस्तूंची असे, ज्या फक्त हाताच्या कौशल्यानेच बनत. जेम्स हार्ग्रीव्हजने 1764 मध्ये बनवलेल्या स्पिनिंग जेनीमुळे एका चाकाने अनेक तकळ्या फिरत, म्हणून काम जाण्याच्या भीतीने कामगारांनी तिच्यावर हल्ले केले.
आकृतीत : जेनीपासून 1840 नंतरच्या बांधकाम तेजीपर्यंत.
नियम 1 : हातकामाला अनेकदा पसंती का — जिथे श्रम भरपूर आणि स्वस्त होते आणि मागणी हंगाम किंवा आवडीनुसार बदले, तिथे हातकाम यंत्रापेक्षा स्वस्त आणि लवचिक ठरले.
- सोपे : गॅस कारखाने, मद्यगृहे, छापखाने आणि गोद्या ठराविक हंगामातच व्यस्त, म्हणून हंगामी हातमजूर ठेवले जात.
- मध्यम : ब्रिटनमध्ये हातोड्यांचे 500 आणि कुऱ्हाडींचे 45 प्रकार बनत, ज्यासाठी मानवी कौशल्य हवे.
- परीक्षेसाठी : उच्च वर्ग हातनिर्मित वस्तू सुसंस्कृत मानत; यंत्रनिर्मित वस्तू वसाहतींना जात.
नियम 2 : कामगारांचे जीवन — खूप लोक कमी नोकऱ्यांमागे धावत. काम मिळणे ओळखीपाळखीवर अवलंबून होते, हंगाम संपला की बेकारी येई आणि कामगारांना यंत्रांची भीती वाटे.
- सोपे : नोकरी शोधणारे अनेकदा पुलाखाली किंवा रात्र-निवारा आणि कॅज्युअल वॉर्डमध्ये झोपत.
- मध्यम : 1830 च्या दशकासारख्या मंदीत विविध प्रदेशांत बेकारी 35 ते 75 टक्क्यांपर्यंत पोहोचली.
- परीक्षेसाठी : 1840 नंतर रस्ते, रेल्वे, बोगदे आणि गटारांनी रोजगार दिला; 1840 च्या दशकात वाहतूक कामगार दुप्पट झाले.
स्वस्त श्रमामुळे मालक यंत्रांबाबत सावध; महागड्या यंत्रांमुळे कामगारांना नोकरी जाण्याची भीती.
यंत्रांनी नेहमी हातकामाची जागा लगेच घेतली असे समजणे. ब्रिटनमध्ये अनेक वस्तूंसाठी हातकौशल्याला मागणी राहिली.
आठवणीची युक्ती : स्वस्त हात, महागडी यंत्रे — हात स्वस्त असतील तर यंत्रे थांबतात.
त्याआधी काय घडले? (कामगार आणि स्पिनिंग जेनी) लोकर उद्योगातील अनेक स्त्रिया हातकताईवर जगत. 1764 मध्ये जेम्स हार्ग्रीव्हजने स्पिनिंग जेनी बनवली; एकच चाक फिरवून कामगार एकाच वेळी अनेक धागे कातू शकत असे, त्यामुळे श्रमाची मागणी घटत असे.
त्यानंतर काय घडले? (कामगार आणि स्पिनिंग जेनी) लोकर उद्योगात जेनी आणली तेव्हा हातकताईवर जगणाऱ्या स्त्रियांनी नव्या यंत्रांवर हल्ले सुरू केले. 1790 मध्ये एका दंडाधिकाऱ्याने अशा घटनेचा अहवाल दिला आणि हा संघर्ष दीर्घकाळ चालला.
फरक ओळखा
| कारण | उदाहरण | परिणाम |
|---|---|---|
| भरपूर श्रम | गावांतून आलेले स्थलांतरित | कमी मजुरी, कमी यंत्रे |
| हंगामी मागणी | गॅस कारखाने, छापखाने | हंगामी हातमजूर |
| उच्चवर्गीय आवड | हातनिर्मित वस्तू | हातकौशल्याला मागणी |
सरावासाठी प्रश्न
- 1स्पिनिंग जेनी म्हणजे काय?
- 2स्पिनिंग जेनी कोणी व कधी बनवली?
- 3दोन हंगामी उद्योग सांगा.
- 4ब्रिटिश उद्योगपती यंत्रे घेण्यासाठी का धावले नाहीत?
- 5उच्च वर्गाने हातनिर्मित कापडाला किंमत का दिली?
- 6व्हिक्टोरियन शहरांत कामगारांना नोकऱ्या कशा मिळत?
- 7हातकताई करणाऱ्या स्त्रियांनी जेनीवर हल्ला का केला?
- 8कारण-परिणाम सांगा: 1840 नंतरचे बांधकाम.
उत्तरे पाहा (आधी स्वतः सोडवा)
- 1एक चाक अनेक तकळ्या एकाच वेळी फिरवणारे यंत्र.
- 2जेम्स हार्ग्रीव्ज, 1764 मध्ये.
- 3गॅस कारखाने आणि मद्यगृहे (तसेच छापखाने, गोद्या).
- 4श्रम भरपूर आणि स्वस्त होते, त्यामुळे मोठ्या भांडवलाची यंत्रे अनावश्यक वाटली.
- 5ते स्वतंत्रपणे बनलेले, उत्तम फिनिशचे आणि सुसंस्कृतपणाचे प्रतीक होते.
- 6मुख्यतः कारखान्यांतील मित्र-नातेवाईकांमार्फत; इतरांना आठवडे वाट पाहावी लागे.
- 7यंत्रामुळे हातकामाची मागणी घटेल आणि उपजीविका जाईल अशी त्यांना भीती होती.
- 8कारण: शहरांत रेल्वे, रस्ते, बोगदे आणि गटारांचा विस्तार. परिणाम: अधिक रोजगार; वाहतूक कामगार 1840 च्या दशकात आणि पुढच्या 30 वर्षांत पुन्हा दुप्पट झाले.
भारतीय विणकर: उत्कृष्ट कापडापासून मँचेस्टरच्या आयातीपर्यंत
एखाद्या मोठ्या दुकानाने शहरातील एकमेव पुरवठादाराला फक्त स्वतःसाठी काम करायला लावले तर तो इतरत्र विकण्याचे स्वातंत्र्य गमावतो. ईस्ट इंडिया कंपनीने विणकरांसोबत हेच केले.
यंत्र उद्योगापूर्वी भारतीय उत्कृष्ट रेशीम आणि सुती कापडाचे जागतिक बाजारावर वर्चस्व होते, जे सुरत सारख्या बंदरांमधून चाले. कंपनीला राजकीय सत्ता मिळाल्यावर तिने गुमास्ता (पगारी पर्यवेक्षक) आणि आगाऊ रकमेमार्फत विणकरांवर ताबा मिळवला. मग ब्रिटिश कारखान्यांचे कापड, मँचेस्टरचा माल, भारतात ओतला गेला आणि भारताच्या निर्यातीतील तयार कापड 33 टक्क्यांवरून (1811-12) 3 टक्क्यांवर (1850-51) आले.
आकृतीत : भारतीय कापड निर्यातीची घसरण.
नियम 1 : विणकरांवरील नियंत्रण — राजकीय सत्ता मिळताच कंपनीने स्पर्धक व्यापाऱ्यांना हटवले, विणकरांवर गुमास्ते बसवले आणि आगाऊ रकमेने त्यांना बांधले; त्यामुळे विणकरांचा घासाघीस करण्याचा हक्क गेला.
- सोपे : सुरतचा व्यापार 1600 च्या दशकाच्या अखेरीस 1.6 कोटी रुपयांवरून 1740 च्या दशकात 30 लाखांवर आला.
- मध्यम : गुमास्ते बाहेरचे होते आणि उशीर झाल्यास विणकरांना शिक्षा करत.
- परीक्षेसाठी : विणकरांनी गावे सोडली, बंड केले किंवा शेतमजुरी पत्करली.
नियम 2 : मँचेस्टर भारतात येतो — ब्रिटनने मँचेस्टरचे रक्षण करण्यासाठी आयात कापडावर शुल्क लावले आणि ब्रिटिश कापड भारतात ओतले. भारतीय विणकरांनी निर्यात आणि स्थानिक दोन्ही बाजार गमावले, आणि 1860 च्या दशकात कच्चा कापूसही दुर्मिळ व महाग झाला.
- सोपे : 1850 पर्यंत तयार सुती कापड भारताच्या आयातीत 31 टक्क्यांहून अधिक आणि 1870 च्या दशकात 50 टक्क्यांहून अधिक होते.
- मध्यम : यंत्रनिर्मित कापड स्वस्त होते, म्हणून विणकर स्पर्धा करू शकले नाहीत.
- परीक्षेसाठी : अमेरिकन यादवीमुळे कापूस पुरवठा थांबल्यावर ब्रिटन भारताकडे वळला आणि कच्च्या कापसाचे भाव चढले.
वसाहती नियंत्रण आणि स्वस्त यंत्रकापड यांनी भारतीय विणकरांना दोन्ही बाजूंनी चिरडले.
कंपनीची सत्ता येताच भारतीय कापड निर्यात घटली असे समजणे. ती मुख्यतः एकोणिसाव्या शतकाच्या सुरुवातीपासून घटली.
आठवणीची युक्ती : गुमास्ता, माल, भरमार — आधी एजंटचे नियंत्रण, मग मँचेस्टरच्या मालाची भरमार.
त्याआधी काय घडले? (कंपनी आणि विणकर) बंगाल आणि कर्नाटकात राजकीय सत्ता मिळण्यापूर्वी (1760-1770 चे दशक) कंपनीला नियमित पुरवठा मिळवणे कठीण जाई. फ्रेंच, डच, पोर्तुगीज आणि स्थानिक व्यापारी कापडासाठी स्पर्धा करत, त्यामुळे विणकर आणि पुरवठादार घासाघीस करून सर्वोत्तम खरेदीदाराला विकू शकत.
त्यानंतर काय घडले? (कंपनी आणि विणकर) सत्तेनंतर कंपनीने मक्तेदारी जाहीर केली, गुमास्ते नेमले आणि आगाऊ रकमा देऊन विणकरांना फक्त तिलाच कापड द्यायला बांधले. भाव कोसळले, उशीर झाल्यास विणकरांना मारहाण व फटके दिले गेले आणि अनेकांनी गावे सोडली, बंड केले किंवा विणकाम सोडून शेतमजुरी पत्करली.
फरक ओळखा
| कालखंड | विणकरांची स्थिती | कारण |
|---|---|---|
| 1760 पूर्वी | घासाघीस करून विकू शकत | अनेक स्पर्धक खरेदीदार |
| 1760 नंतर | कंपनीशी बांधलेले | गुमास्ते आणि आगाऊ रकमा |
| 1800 नंतर | बाजार आक्रसले | मँचेस्टर आयात, शुल्क |
सरावासाठी प्रश्न
- 1कापड व्यापाराची दोन जुनी भारतीय बंदरे सांगा.
- 2गुमास्ता कोण होता?
- 3सुरत व हुगळी घटल्यावर कोणती दोन बंदरे वाढली?
- 4आगाऊ रकम घेणाऱ्या विणकरांचे काय झाले?
- 5ब्रिटिश उद्योगपतींना सुती कापडावर आयात शुल्क का हवे होते?
- 61860 च्या दशकात भारतीय विणकरांना कच्च्या कापसाची टंचाई का भासली?
- 7भारतीय विणकरांना एकाच वेळी दोन समस्या कशा भेडसावल्या ते स्पष्ट करा.
- 8कारण-परिणाम सांगा: 1760 नंतरची कंपनीची मक्तेदारी.
उत्तरे पाहा (आधी स्वतः सोडवा)
- 1सुरत आणि हुगळी (तसेच मसुलीपट्टणम).
- 2कंपनीचा पगारी नोकर जो विणकरांवर देखरेख करी आणि कापड तपासी.
- 3मुंबई आणि कलकत्ता.
- 4त्यांना कापड फक्त गुमास्त्याला द्यावे लागे, इतर व्यापाऱ्याला नाही.
- 5बाहेरच्या स्पर्धेशिवाय मँचेस्टरचा माल ब्रिटनमध्ये विकता यावा म्हणून.
- 6गृहयुद्धामुळे अमेरिकी पुरवठा थांबला, ब्रिटनने भारतीय कापूस घेतला आणि भाव चढले.
- 7त्यांची निर्यात बाजारपेठ कोसळली आणि स्थानिक बाजार स्वस्त मँचेस्टर मालाने भरून आक्रसला.
- 8कारण: राजकीय सत्तेमुळे कंपनी पुरवठ्यावर ताबा मिळवू शकली. परिणाम: विणकरांची घासाघीस शक्ती गेली, कमी भाव मिळाला आणि अनेकांनी विणकाम सोडले.
भारतीय कारखाने, उद्योजक आणि लघुउद्योग
मोठा परदेशी पुरवठादार माल पाठवणे थांबवतो तेव्हा स्थानिक दुकानदारांना अचानक सर्व ग्राहक मिळतात. पहिल्या महायुद्धाने भारतीय गिरण्यांसाठी हेच केले.
मुंबईतील पहिली सूतगिरणी 1854 मध्ये आणि बंगालमधील तागाच्या गिरण्या 1855 मध्ये आल्या. द्वारकानाथ टागोर, दिनशॉ पेटिट, जे.एन. टाटा आणि सेठ हुकुमचंद यांसारख्या उद्योजकांनी अनेकदा चीन व्यापारातून पैसा मिळवला होता. बराच उद्योग युरोपीय व्यवस्थापन संस्थांच्या (मॅनेजिंग एजन्सी) ताब्यात होता आणि जॉबर कामगार भरती करत. पहिल्या महायुद्धात उद्योग वेगाने वाढला, तरीही लघुउत्पादनाचे वर्चस्व टिकून राहिले.
आकृतीत : पहिल्या भारतीय गिरण्यांपासून हातमाग पुनरुज्जीवनापर्यंत.
नियम 1 : उद्योग कोणी उभारले आणि कोणी काम केले — चीन व्यापार किंवा सावकारीतून कमावलेल्या भारतीय व्यापाऱ्यांनी गिरण्या उभारल्या, पण वसाहती नियमांनी त्यांच्यावर मर्यादा आल्या आणि युरोपीय एजन्सींचे वर्चस्व राहिले. कामगार बहुतेक जवळच्या जिल्ह्यांतील शेतकरी होते, जॉबरमार्फत भरती झालेले.
- सोपे : भारतीय व्यापाऱ्यांना युरोपशी तयार मालाचा व्यापार करण्यास मनाई होती आणि त्यांना जहाजवाहतुकीतून बाहेर ढकलले गेले.
- मध्यम : 1911 मध्ये मुंबईतील सुती गिरणी कामगारांपैकी 50 टक्क्यांहून अधिक जवळच्या रत्नागिरी जिल्ह्यातून आले.
- परीक्षेसाठी : जॉबर नोकऱ्या मिळवून देत पण पैसे व भेटवस्तू मागत आणि कामगारांच्या जीवनावर ताबा ठेवत.
नियम 2 : युद्ध, स्वदेशी आणि लघुउद्योग — स्वदेशी बहिष्कार आणि शुल्काच्या दबावाने भारतीय गिरण्यांना मदत झाली; पहिल्या महायुद्धाने मँचेस्टरची आयात घटवली आणि त्यांना स्थानिक बाजार दिला. तरीही नोंदणीकृत कारखान्यांत फारच थोडे काम करत आणि फ्लाय शटलमुळे हातमाग वाढले.
- सोपे : भारतातील तयार सुती कापडाचे उत्पादन 1900 ते 1912 दरम्यान दुप्पट झाले.
- मध्यम : नोंदणीकृत कारखान्यांत 1911 मध्ये फक्त 5 टक्के आणि 1931 मध्ये 10 टक्के औद्योगिक कामगार होते.
- परीक्षेसाठी : 1900 ते 1940 दरम्यान हातमाग कापडाचे उत्पादन जवळजवळ तिप्पट झाले.
कारखान्यांच्या युगातही बहुतेक औद्योगिक कामगार लहान कार्यशाळा आणि हातमागांवर काम करत.
भारतात कारखान्यांनी हातमाग संपवले असे समजणे. विसाव्या शतकात हातमागाचे उत्पादन प्रत्यक्षात वाढले.
आठवणीची युक्ती : युद्धाने भारतीय गिरण्यांना बाजार दिला — मँचेस्टर कमी, भारतीय गिरण्या जास्त.
त्याआधी काय घडले? (पहिले महायुद्ध आणि भारतीय उद्योग) पहिल्या महायुद्धापर्यंत भारतातील औद्योगिक वाढ मंद होती आणि भारतीय बाजारपेठेत मँचेस्टरच्या कापडाचे वर्चस्व होते. भारतीय गिरण्या प्रामुख्याने जाडे सूत बनवत, आणि स्वदेशी चळवळ व शुल्काच्या मागण्यांनी त्यांना मदत होऊ लागली होती.
त्यानंतर काय घडले? (पहिले महायुद्ध आणि भारतीय उद्योग) ब्रिटिश गिरण्या युद्ध उत्पादनात गुंतल्याने भारतातील मँचेस्टरची आयात घटली आणि भारतीय गिरण्यांना अचानक मोठा स्थानिक बाजार मिळाला. त्यांनी तागाची पोती, लष्करी कापड, तंबू, बूट आणि खोगीर पुरवले, अनेक पाळ्यांत काम केले आणि उत्पादन तेजीत आले. युद्धानंतर मँचेस्टरला आपले जुने स्थान पुन्हा मिळाले नाही.
फरक ओळखा
| व्यक्ती / गट | संपत्तीचा स्रोत | उद्योग |
|---|---|---|
| द्वारकानाथ टागोर | चीन व्यापार | 1830-40 च्या दशकात संयुक्त भांडवली कंपन्या |
| पारशी (पेटिट, टाटा) | चीन व्यापार, कापूस वाहतूक | सूतगिरण्या, पोलाद (1912) |
| युरोपीय व्यवस्थापन संस्था | युरोपीय भांडवल व नियंत्रण | चहा, कॉफी, खाणकाम, ताग |
सरावासाठी प्रश्न
- 1मुंबईतील पहिली सूतगिरणी कधी सुरू झाली?
- 2भारतातील पहिला लोखंड-पोलाद कारखाना कोणी उभारला?
- 3जॉबर कोण होता?
- 4दोन व्यवस्थापन संस्थांची नावे सांगा.
- 5सुरुवातीच्या भारतीय गिरण्यांनी कापड नव्हे तर जाडे सूत का बनवले?
- 6गिरणी कामगार गावी का परतत?
- 7फ्लाय शटलमुळे हातमाग विणकरांना टिकण्यास कशी मदत झाली?
- 8कारण-परिणाम जोडा: पहिले महायुद्ध आणि भारतातील मँचेस्टरचे स्थान.
उत्तरे पाहा (आधी स्वतः सोडवा)
- 11854 मध्ये (उत्पादन 1856 पासून).
- 2जे.एन. टाटा, 1912 मध्ये जमशेदपूर येथे.
- 3गिरणीसाठी आपल्या गावातून लोक भरती करणारा जुना विश्वासू कामगार.
- 4बर्ड हेग्लर्स, अँड्र्यू युल, जार्डिन स्किनर यांपैकी कोणतीही दोन.
- 5त्यांनी भारतीय बाजारात मँचेस्टरच्या कापडाशी स्पर्धा टाळली.
- 6त्यांचे गावाशी नाते टिकले होते आणि ते कापणी व सणांसाठी गावी जात.
- 7त्याने प्रति कामगार उत्पादन वाढवले आणि खर्च फारसा न वाढवता उत्पादन वेगवान केले, त्यामुळे गिरण्यांशी स्पर्धा करता आली.
- 8कारण: ब्रिटिश गिरण्या युद्ध उत्पादनात गुंतल्या, आयात घटली. परिणाम: भारतीय गिरण्यांना स्थानिक बाजार मिळाला आणि मँचेस्टर जुने स्थान परत मिळवू शकले नाही.
भारतीय कारखाने, उद्योजक आणि लघुउद्योग
ॲपमध्ये ही आकृती हाताने हलवून बघता येते.
ॲपमध्ये उघडा