पहिली छापील पुस्तके: पूर्व आशियापासून गटेनबर्गपर्यंत
प्रत्येक मित्रासाठी पूर्ण पुस्तक हाताने उतरवायला महिने लागतील. शिक्क्याचा ठसा किंवा झेरॉक्स तेच काम मिनिटांत करते. मजकूर आणि चित्रे जलद व स्वस्त नक्कल करण्याची पद्धत म्हणून छपाईची सुरुवात झाली.
सर्वांत जुने छपाई तंत्रज्ञान चीन, जपान आणि कोरियातील लाकडी ठोकळ्यांची छपाई होते: शाई लावलेल्या लाकडी ठोकळ्यावर कागद घासला जाई, चीनमध्ये इ.स. 594 पासून. मार्को पोलो यांनी 1295 मध्ये हे ज्ञान इटलीत आणले. 1430 च्या दशकात स्ट्रासबर्गच्या योहान गटेनबर्ग यांनी जैतुनाच्या यंत्रावरून रूपांतर करून हलवता येणाऱ्या धातूच्या खिळ्यांचे पहिले ज्ञात छपाई यंत्र विकसित केले.
आकृतीत : चीनमधील लाकडी ठोकळ्यांपासून गटेनबर्ग प्रेसपर्यंत.
नियम 1 : पूर्व आशियातील हातछपाई — चीनमध्ये राज्याने नागरी सेवा परीक्षांसाठी प्रचंड संख्येने पाठ्यपुस्तके छापली; पुढे व्यापारी आणि वाचकांनी व्यापार व विरंगुळ्यासाठी छपाई वापरली. बौद्ध भिक्षूंनी हे तंत्र जपानमध्ये नेले.
- सोपे : पातळ कागदाची एकच बाजू छापता येई म्हणून चिनी 'अकॉर्डियन पुस्तक' घडी करून बाजूने शिवले जाई.
- मध्यम : डायमंड सूत्र (इ.स. 868) हे धड्यात उल्लेखलेले सर्वांत जुने छापील पुस्तक आहे.
- परीक्षेसाठी : एडो (टोकियो) येथे उतामारोच्या उकियो चित्रांसारखी छापील चित्रे शहरी छपाई-संस्कृती दाखवतात.
नियम 2 : छपाई युरोपात येते — चिनी कागद अकराव्या शतकात युरोपात पोहोचला आणि लिपिक हस्तलिखिते उतरवत. हातनक्कल मागणी भागवू शकली नाही तेव्हा गटेनबर्गच्या यंत्राने पुस्तके जलद केली; 1400 च्या उत्तरार्धात 2 कोटी आणि 1500 च्या शतकात सुमारे 20 कोटी प्रती छापल्या गेल्या.
- सोपे : गटेनबर्गने रोमन वर्णमालेच्या 26 अक्षरांचे धातूचे खिळे बनवले, जे कोणताही शब्द बनवण्यासाठी हलवता येत.
- मध्यम : त्याने छापलेले पहिले पुस्तक बायबल: सुमारे 180 प्रती, ज्यासाठी तीन वर्षे लागली.
- परीक्षेसाठी : गटेनबर्ग यंत्र ताशी एका बाजूने 250 पाने छापू शके.
हातछपाईकडून यांत्रिक छपाईकडे झालेला बदल म्हणजे मुद्रण क्रांती.
गटेनबर्गने छपाईचा शोध लावला असे समजणे. पूर्व आशियात लाकडी ठोकळ्यांची छपाई फार पूर्वीपासून होती; त्याने युरोपात हलत्या धातूच्या खिळ्यांचे पहिले ज्ञात यंत्र विकसित केले.
आठवणीची युक्ती : आधी लाकूड, नंतर धातू — पूर्व आशियात ठोकळे, मग गटेनबर्गच्या युरोपात धातूचे खिळे.
त्याआधी काय घडले? (मार्को पोलोपासून गटेनबर्गपर्यंत) युरोपात पुस्तके लिपिक महागड्या चर्मपत्रावर हाताने लिहीत आणि नक्कल मंद व महाग होती. 1295 मध्ये मार्को पोलो चीनहून इटलीत परतले आणि लाकडी ठोकळ्यांच्या छपाईचे ज्ञान घेऊन आले, आणि इटालियन लोक ठोकळ्यांनी पुस्तके बनवू लागले.
त्यानंतर काय घडले? (मार्को पोलोपासून गटेनबर्गपर्यंत) तंत्रज्ञान पसरले, पण पुस्तकांची मागणी वाढतच राहिली आणि ठोकळे अजूनही मंद होते. 1430 च्या दशकात स्ट्रासबर्गमध्ये गटेनबर्गने पहिले ज्ञात छपाई यंत्र विकसित केले; 1450 ते 1550 दरम्यान युरोपातील बहुतेक देशांत छापखाने उभे राहिले.
फरक ओळखा
| टप्पा | कोठे | पद्धत |
|---|---|---|
| इ.स. 594 पासून | चीन, मग जपान, कोरिया | लाकडी ठोकळ्यांची हातछपाई |
| 1295 | इटली | मार्को पोलोनंतर ठोकळ्यांची पुस्तके |
| 1430-1448 | स्ट्रासबर्ग, जर्मनी | गटेनबर्गचे हलत्या खिळ्यांचे यंत्र |
सरावासाठी प्रश्न
- 1चीनमध्ये लाकडी ठोकळ्यांनी पुस्तके कोणत्या वर्षापासून छापली जाऊ लागली?
- 2लाकडी ठोकळ्यांच्या छपाईचे ज्ञान इटलीत कोणी आणले?
- 3गटेनबर्गने छपाई यंत्र कोठे विकसित केले?
- 4गटेनबर्गने यंत्र बनवण्यासाठी कशाचे रूपांतर केले?
- 5चिनी राज्याने इतकी पुस्तके का छापली?
- 6युरोपच्या पुस्तकमागणीसाठी लिपिक पुरेसे का ठरले नाहीत?
- 7सुरुवातीची छापील पुस्तके हस्तलिखितांसारखी का दिसत?
- 8कारण-परिणाम सांगा: युरोपातील पुस्तकांची वाढती मागणी.
उत्तरे पाहा (आधी स्वतः सोडवा)
- 1इ.स. 594 पासून.
- 2मार्को पोलो, 1295 मध्ये.
- 3जर्मनीतील स्ट्रासबर्ग येथे, 1430 च्या दशकात.
- 4जैतुनाचे यंत्र आणि धातूचे दागिने ओतण्याचे साचे.
- 5अधिकारी भरतीच्या नागरी सेवा परीक्षांसाठी पाठ्यपुस्तकांची गरज होती.
- 6नक्कल महाग, मंद आणि कष्टाची होती आणि हस्तलिखिते नाजूक व नेण्यास गैरसोयीची होती.
- 7धातूचे खिळे सजावटी हस्ताक्षराची नक्कल करत आणि श्रीमंत खरेदीदार रिकाम्या जागी हाताने नक्षी-चित्रे रंगवून घेत.
- 8कारण: हस्तलिखिते आणि ठोकळे खूप मंद. परिणाम: गटेनबर्गचे यंत्र, मग युरोपभर छापखाने आणि लाखो छापील पुस्तके.
मुद्रण क्रांती आणि तिचे परिणाम
सूचना शेकडो प्रतींत छापली की शाळेतील सर्वांना ती वाचता येते आणि चर्चा करता येते. छपाईने विचारांबाबत हेच केले: ज्यांचे युक्तिवाद आधी थोड्यांपर्यंत पोहोचत ते हजारोंपर्यंत पोहोचले.
छपाईमुळे पुस्तके स्वस्त झाली आणि नवा वाचकवर्ग उदयास आला. छपाईने विरोधी विचारांनाही फैलावू दिले: 1517 मध्ये मार्टिन ल्यूथर यांची पंचानवद मुद्दे छापली गेली आणि प्रॉटेस्टंट सुधारणा घडली; चर्चने 1558 पासून निषिद्ध पुस्तकांची यादी ठेवली. अनेक इतिहासकार छपाईला प्रबोधन आणि फ्रेंच राज्यक्रांतीशी जोडतात.
आकृतीत : छपाईच्या भीतीपासून वाचनवेडापर्यंत.
नियम 1 : नवा वाचकवर्ग आणि छपाईची भीती — स्वस्त पुस्तके अधिक लोकांपर्यंत पोहोचली आणि छापखान्यांनी बॅलड व लोककथा छापल्या, ज्या वाचता न येणाऱ्यांना गाऊन किंवा वाचून दाखवता येत. पण धार्मिक सत्ता आणि राज्यकर्त्यांना भीती होती की अनियंत्रित छपाईतून बंडखोर व अधार्मिक विचार पसरतील.
- सोपे : मौखिक संस्कृती छपाईत आली आणि छापील मजकूर मोठ्याने ऐकवला गेला; त्यामुळे श्रोते व वाचक एकमेकांत मिसळले.
- मध्यम : 1508 मध्ये इरॅस्मसला काळजी होती की पुस्तकांच्या झुंडीत मूर्ख व देशद्रोही पुस्तकेही असून ती अभ्यासाला हानिकारक आहेत.
- परीक्षेसाठी : इटलीतील गिरणीवाला मेनोकिओ पुस्तके वाचून स्वतःचे देवविषयक मत बनवले आणि दोन चौकशींनंतर त्याला मृत्युदंड झाला.
नियम 2 : वाचनवेड, प्रबोधन आणि क्रांती — 1700 च्या उत्तरार्धात युरोपच्या काही भागांत साक्षरता 60-80 टक्क्यांपर्यंत पोहोचली आणि स्वस्त पुस्तके, पंचांगे व नियतकालिके पसरली. व्हॉल्टेअर, रूसो यांसारखे लेखक अनेक वाचकांपर्यंत पोहोचले. इतिहासकारांच्या मते छपाईने फ्रेंच राज्यक्रांतीची पार्श्वभूमी तयार केली, तरी वाचक काय स्वीकारायचे ते ठरवत.
- सोपे : चॅपबुक्स म्हणजे फेरीवाले विकणारी छोटी स्वस्त पुस्तके; इंग्लंडमध्ये ती एका पेनीला मिळत.
- मध्यम : छपाईने परंपरा व निरंकुशतेला प्रश्न विचारणारे प्रबोधन विचार पसरवले आणि चर्चेची संस्कृती घडवली.
- परीक्षेसाठी : 1780 पर्यंत राजेशाहीची थट्टा करणारी व्यंगचित्रे आणि लेखन गुप्तपणे फिरत होते.
छपाईने थेट मन घडवले नाही; वेगळा विचार करण्याची शक्यता खुली केली.
फक्त छपाईमुळे फ्रेंच राज्यक्रांती झाली असे समजणे. लोक चर्च व राजेशाहीचा प्रचारही वाचत आणि काय मानायचे ते ठरवत.
आठवणीची युक्ती : वाचा, प्रश्न विचारा, कृती करा — छपाईमुळे लोक वाचले, मग प्रश्न विचारले, मग कृती केली.
त्याआधी काय घडले? (मार्टिन ल्यूथरचे पंचानवद मुद्दे, 1517) छपाई युरोपभर पसरत होती आणि अनेक जण रोमन कॅथलिक चर्चच्या प्रथा-विधींवर टीका करत होते. 1517 मध्ये धर्मसुधारक मार्टिन ल्यूथर यांनी त्यावर टीका करणारे पंचानवद मुद्दे लिहिले, आणि त्यांची छापील प्रत विटेनबर्गच्या चर्चच्या दारावर लावून चर्चला वादासाठी आव्हान दिले.
त्यानंतर काय घडले? (मार्टिन ल्यूथरचे पंचानवद मुद्दे, 1517) ल्यूथरचे लेखन प्रचंड संख्येने छापले गेले आणि व्यापक वाचले गेले. त्याच्या नव्या कराराच्या भाषांतराच्या काही आठवड्यांत 5,000 प्रती खपल्या. परिणामी चर्चमध्ये फूट पडली आणि प्रॉटेस्टंट सुधारणा सुरू झाली; 1558 पासून रोमन चर्चने निषिद्ध पुस्तकांची यादी ठेवायला सुरुवात केली.
फरक ओळखा
| व्यक्ती / गट | छपाईबद्दल मत | कारण |
|---|---|---|
| मार्टिन ल्यूथर | आभारी | छपाईने विचार दूरवर पसरवले |
| रोमन चर्च | भीती व नियंत्रण | पाखंड व विरोध पसरला; 1558 पासून यादी |
| मर्सिए (फ्रान्स) | प्रगतीचे प्रभावी इंजिन म्हटले | पुस्तके निरंकुशता संपवतील असा विश्वास |
सरावासाठी प्रश्न
- 1प्रॉटेस्टंट सुधारणा म्हणजे काय?
- 2मेनोकिओ कोण होता?
- 3चॅपबुक्स म्हणजे काय?
- 4छापखान्यांनी बॅलड आणि लोककथा का छापल्या?
- 5काही लोकांना छपाईची भीती का वाटली?
- 6रोमन चर्चने प्रकाशक आणि पुस्तकविक्रेत्यांवर नियंत्रणे का लादली?
- 7छपाई आणि फ्रेंच राज्यक्रांतीला जोडणारे तीन युक्तिवाद सांगा.
- 8कारण-परिणाम जोडा: 1517 मधील ल्यूथरचे छापील मुद्दे.
उत्तरे पाहा (आधी स्वतः सोडवा)
- 1रोमकेंद्रित कॅथलिक चर्चमध्ये सुधारणा करण्याची सोळाव्या शतकातील चळवळ.
- 2पुस्तके वाचून देवाविषयी स्वतःचे मत बनवणारा इटालियन गिरणीवाला, ज्याला चर्चने मृत्युदंड दिला.
- 3चॅपमन नावाचे फेरीवाले विकणारी खिशात मावणारी स्वस्त पुस्तके.
- 4त्या गाता किंवा मोठ्याने वाचता येत, म्हणून वाचता न येणारेही त्यांचा आनंद घेऊ शकत.
- 5अनियंत्रित छपाईने बंडखोर आणि अधार्मिक विचार पसरतील आणि मौल्यवान साहित्याचा अधिकार नष्ट होईल असे त्यांना वाटे.
- 6लोकप्रिय वाचनातून मेनोकिओसारखे पाखंडी अर्थ निघत होते, ज्याने चर्च अस्वस्थ झाले.
- 7छपाईने प्रबोधन विचार पसरवले; चर्चेची संस्कृती घडवली; आणि 1780 पर्यंत राजेशाहीची थट्टा करणारे लेखन व व्यंगचित्रे पोहोचवली.
- 8कारण: छापील प्रतींनी चर्चला उघड आव्हान दिले आणि त्या मोठ्या प्रमाणावर छापल्या गेल्या. परिणाम: चर्चमध्ये फूट आणि प्रॉटेस्टंट सुधारणा; पुढे चर्चची निषिद्ध पुस्तक यादी.
एकोणिसावे शतक आणि भारतातील छपाईचे आगमन
शाळेत ग्रंथालय होण्यापूर्वी हाताने उतरवलेली वही मित्रामित्रांत फिरे. भारतातही असेच होते: हस्तलिखिते मौल्यवान, हाताने उतरवलेली आणि नाजूक होती आणि थोडेच लोक ती वाचू शकत.
एकोणिसाव्या शतकात स्त्रिया, मुले आणि कामगार वाचक झाले आणि रिचर्ड होचे दंडगोलाकार यंत्र (ताशी 8,000 पाने) यांसारखी वेगवान यंत्रे आली. भारतात छपाई आल्यानंतरही समृद्ध हस्तलिखित परंपरा चालू राहिली. सोळाव्या शतकाच्या मध्यात पोर्तुगीज मिशनऱ्यांसोबत छापखाना गोव्यात पोहोचला आणि 1780 मध्ये जेम्स ऑगस्टस हिकी यांनी बेंगॉल गॅझेट सुरू केले.
आकृतीत : पहिल्या तमिळ पुस्तकापासून एकोणिसाव्या शतकातील बाल-प्रकाशनापर्यंत.
नियम 1 : एकोणिसाव्या शतकातील वाचक आणि तंत्रज्ञान — सार्वत्रिक साक्षरता आणि सक्तीचे प्राथमिक शिक्षण यांमुळे स्त्रिया, मुले आणि कामगारांत वाचक तयार झाले. यंत्रे वेगवान झाली, प्रकाशकांनी विक्रीच्या नव्या पद्धती शोधल्या आणि स्वस्त मालिका व पेपरबॅक आले.
- सोपे : फ्रान्समध्ये 1857 मध्ये बाल-प्रकाशन सुरू झाले; ग्रिम बंधूंनी मुलांना अयोग्य भाग वगळून 1812 मध्ये लोककथा प्रकाशित केल्या.
- मध्यम : जेन ऑस्टिन, ब्रॉन्टे भगिनी आणि जॉर्ज इलियट यांसारख्या स्त्री कादंबरीकारांनी नव्या प्रकारची स्त्री घडवली.
- परीक्षेसाठी : होचे शक्तीचलित दंडगोलाकार यंत्र ताशी 8,000 पाने छापी; पुढे ऑफसेट आणि विद्युत यंत्रे आली.
नियम 2 : हस्तलिखिते आणि भारतात छपाईचे आगमन — भारतात ताडपत्रे आणि हस्तकागदावर अनेक भाषांमध्ये समृद्ध हस्तलिखित परंपरा होती, पण ती महाग व नाजूक होती. मिशनऱ्यांनी छापखाने आणले आणि भारतीय भाषांत पुस्तके छापली; इंग्रजी वृत्तपत्रे उशिरा सुरू झाली आणि भारतीयांनीही लवकरच स्वतःची सुरू केली.
- सोपे : कॅथलिक धर्मगुरूंनी पहिले तमिळ पुस्तक 1579 मध्ये कोचीन येथे आणि पहिले मल्याळम पुस्तक 1713 मध्ये छापले.
- मध्यम : पूर्व-वसाहतकालीन बंगालमध्ये अनेक विद्यार्थी फक्त सांगितलेले लिहायला शिकत, मजकूर वाचत नसत.
- परीक्षेसाठी : गंगाधर भट्टाचार्य यांचे साप्ताहिक बेंगॉल गॅझेट हे पहिले भारतीय वृत्तपत्र; ते राममोहन रॉय यांच्या जवळ होते.
छपाई आल्यावर हस्तलिखिते संपली नाहीत; ती एकोणिसाव्या शतकाच्या अखेरीपर्यंत चालू राहिली.
भारतातील पहिले इंग्रजी वृत्तपत्र सरकारी होते असे समजणे. ते खाजगी होते: हिकीचे बेंगॉल गॅझेट.
आठवणीची युक्ती : गोवा, कोचीन, कलकत्ता — सुरुवातीच्या छपाईचा मार्ग: आधी मिशनरी, मग इंग्रजी छापखाने.
त्याआधी काय घडले? (हिकीचे बेंगॉल गॅझेट, 1780) इंग्लिश ईस्ट इंडिया कंपनी सतराव्या शतकाच्या उत्तरार्धापासून छापखाने आयात करत होती, तरी इंग्रजी भाषेतील वृत्तमुद्रण भारतात बराच काळ वाढले नाही. 1768 मध्येही विल्यम बोल्ट्स यांनी छापखानदारांसाठी सूचना लावली, पण काही घडले नाही.
त्यानंतर काय घडले? (हिकीचे बेंगॉल गॅझेट, 1780) 1780 पासून जेम्स ऑगस्टस हिकी यांनी बेंगॉल गॅझेट हे खाजगी साप्ताहिक संपादित केले आणि कंपनीच्या वरिष्ठ अधिकाऱ्यांविषयी गपशप छापली. संतप्त गव्हर्नर-जनरल वॉरन हेस्टिंग्जने हिकीचा छळ केला आणि अधिकृत मान्यतेच्या वृत्तपत्रांना प्रोत्साहन दिले. अठराव्या शतकाच्या अखेरीपर्यंत भारतीयांच्या वृत्तपत्रांसह अनेक वृत्तपत्रे व नियतकालिके आली.
फरक ओळखा
| घटक | कोठे / कोण | वर्ष |
|---|---|---|
| छापखाना आला | गोवा, पोर्तुगीज मिशनरी | सोळाव्या शतकाचा मध्य |
| पहिले तमिळ पुस्तक | कोचीन, कॅथलिक धर्मगुरू | 1579 |
| पहिले इंग्रजी साप्ताहिक | कलकत्ता, जे.ए. हिकी | 1780 |
सरावासाठी प्रश्न
- 1हस्तलिखिते म्हणजे काय?
- 2छापखाना भारतात प्रथम कोठे आला?
- 31780 मध्ये बेंगॉल गॅझेट कोणी सुरू केले?
- 4भारतीयांचे पहिले साप्ताहिक बेंगॉल गॅझेट कोणी काढले?
- 5हस्तलिखिते रोजच्या जीवनात का फारशी वापरली जात नसत?
- 6मुले वाचकांचा महत्त्वाचा वर्ग का झाली?
- 7छपाईने ग्रिम बंधूंच्या लोककथा कशा बदलल्या?
- 8कारण-परिणाम सांगा: कंपनी अधिकाऱ्यांविषयी हिकीची गपशप.
उत्तरे पाहा (आधी स्वतः सोडवा)
- 1ताडपत्रे किंवा हस्तकागदावर हाताने लिहिलेली पुस्तके.
- 2गोवा, सोळाव्या शतकाच्या मध्यात पोर्तुगीज मिशनऱ्यांसोबत.
- 3जेम्स ऑगस्टस हिकी.
- 4गंगाधर भट्टाचार्य.
- 5ती महाग, नाजूक आणि लिपींतील भेदांमुळे वाचायला कठीण होती आणि जपून हाताळावी लागत.
- 6एकोणिसाव्या शतकाच्या उत्तरार्धात प्राथमिक शिक्षण सक्तीचे झाले आणि प्रकाशकांसाठी पाठ्यपुस्तके महत्त्वाची झाली.
- 7मुलांना अयोग्य किंवा उच्चवर्गीयांना अश्लील वाटणारे भाग वगळले गेले, त्यामुळे ग्रामीण लोककथांना नवे रूप मिळाले.
- 8कारण: त्याने वरिष्ठ अधिकाऱ्यांविषयी गपशप छापली. परिणाम: वॉरन हेस्टिंग्जने त्याचा छळ केला आणि अधिकृत वृत्तपत्रांना प्रोत्साहन दिले.
छपाई, सार्वजनिक चर्चा, स्त्रिया आणि सेन्सॉरशिप
शाळेच्या फलकावर प्रत्येक विद्यार्थ्याला मत लिहिता-वाचता आले की वाद सुरू होतात आणि त्यावर नियंत्रणाचे नियम येतात. भारतातील छपाईतून सार्वजनिक चर्चा आणि मग सरकारी नियंत्रण आले.
एकोणिसाव्या शतकाच्या सुरुवातीपासून धार्मिक सुधारक आणि सनातनी गट पत्रिका व वृत्तपत्रांतून, जसे संवाद कौमुदी (1821), छपाईत वाद घालू लागले. स्त्रियांनी लेखन केले, उदा. रासुंदरी देवी यांचे आत्मचरित्र आमार जीबन (1876), आणि ज्योतिबा फुले यांसारख्यांनी जातीविषयी लिहिले. वसाहती शासनाने सेन्सॉरशिपने उत्तर दिले, विशेषतः 1878 चा व्हर्नाक्युलर प्रेस कायदा.
आकृतीत : वृत्तपत्र स्वातंत्र्यापासून व्हर्नाक्युलर प्रेस कायदा आणि टिळकांच्या तुरुंगवासापर्यंत.
नियम 1 : छापील चर्चा, स्त्रिया आणि गरीब — छपाईने स्थानिक भाषांत धार्मिक चर्चा, कादंबरीसारखे नवे साहित्यप्रकार आणि स्त्रिया, खालच्या जाती व कामगारांचे आवाज पोहोचवले. तिने भारताच्या विविध भागांतील समाजांना जोडलेही.
- सोपे : देवबंद मदरसा (1867) ने हजारो फतवे प्रकाशित केले; हिंदू व मुस्लिम गटांनी स्वस्त लिथोग्राफिक छापखाने वापरले.
- मध्यम : रासुंदरी देवी स्वयंपाकघरात गुपचूप वाचायला शिकल्या आणि त्यांनी आमार जीबन (1876) लिहिले, पहिले संपूर्ण बंगाली आत्मचरित्र.
- परीक्षेसाठी : ज्योतिबा फुले यांनी गुलामगिरी (1871) लिहिले; पुढे आंबेडकर आणि पेरियार यांनी जातीवर लिहिले; कानपूरच्या गिरणी कामगार काशीबाबांनी 1938 मध्ये लिहिले.
नियम 2 : सेन्सॉरशिप आणि राष्ट्रवादी वृत्तपत्रे — वसाहती शासनाने आधी वृत्तपत्र स्वातंत्र्य दिले, मग 1857 च्या उठावानंतर नियंत्रण कडक केले. राष्ट्रवादी वृत्तपत्रांना दाबण्याच्या प्रत्येक प्रयत्नाने निषेध आणि अधिक छळ झाला.
- सोपे : 1835 मध्ये बेंटिंक आणि मेकॉलेने वृत्तपत्र कायदे सुधारून पूर्वीचे स्वातंत्र्य पुनर्स्थापित केले.
- मध्यम : व्हर्नाक्युलर प्रेस कायद्याने (1878), आयरिश प्रेस कायद्यांच्या धर्तीवर, सेन्सॉरशिप आणि छापखाने जप्तीची मुभा दिली.
- परीक्षेसाठी : 1907 मध्ये हद्दपार पंजाबी क्रांतिकारकांविषयी केसरीत सहानुभूतीने लिहिल्यामुळे टिळकांना 1908 मध्ये तुरुंगवास झाला आणि देशभर निषेध झाले.
राज्यकर्त्यांनी राष्ट्रवादी वृत्तपत्रांना जितके दाबले तितका निषेध वाढला.
सरकारने नेहमीच वृत्तपत्रांवर सेन्सॉरशिप ठेवली असे समजणे. 1835 मध्ये स्वातंत्र्य पुन्हा दिले; कठोर नियंत्रण मुख्यतः 1857 नंतर आले.
आठवणीची युक्ती : मुक्त, मग बंधन — 1835 स्वातंत्र्य, 1857 उठाव, 1878 कायदा.
त्याआधी काय घडले? (व्हर्नाक्युलर प्रेस कायदा, 1878) 1835 मध्ये संपादकांच्या विनंत्यांनंतर गव्हर्नर-जनरल बेंटिंकने वृत्तपत्र कायदे सुधारायला मान्यता दिली आणि थॉमस मेकॉलेने पूर्वीचे स्वातंत्र्य पुनर्स्थापित करणारे नियम तयार केले. 1857 च्या उठावानंतर संतप्त इंग्रजांनी 'देशी' वृत्तपत्रांवर बडगा उगारण्याची मागणी केली, कारण स्थानिक भाषेतील वृत्तपत्रे ठाम राष्ट्रवादी झाली होती.
त्यानंतर काय घडले? (व्हर्नाक्युलर प्रेस कायदा, 1878) 1878 मध्ये व्हर्नाक्युलर प्रेस कायद्याने सरकारला स्थानिक भाषेतील बातम्या आणि अग्रलेखांवर सेन्सॉरशिपचे व्यापक अधिकार दिले. देशद्रोही ठरलेल्या वृत्तपत्राला ताकीद मिळे आणि ती न मानल्यास छापखाना जप्त होऊ शके. तरीही राष्ट्रवादी वृत्तपत्रांची संख्या वाढली आणि छळ व निषेधाचे चक्र चालू राहिले.
फरक ओळखा
| वर्ष | घटना | वृत्तपत्रांवर परिणाम |
|---|---|---|
| 1835 | बेंटिंक आणि मेकॉले | पूर्वीचे स्वातंत्र्य परत |
| 1878 | व्हर्नाक्युलर प्रेस कायदा | सेन्सॉरशिप, छापखाना जप्ती |
| 1908 | केसरीमुळे टिळकांना कैद | देशभर निषेध |
सरावासाठी प्रश्न
- 1संवाद कौमुदी काय होते आणि कोणी प्रकाशित केले?
- 2पहिले संपूर्ण बंगाली आत्मचरित्र कोणते?
- 3गुलामगिरी कोणी लिहिले?
- 4बटाला काय होते?
- 5काही कुटुंबांनी स्त्रियांच्या वाचनाला विरोध का केला?
- 6छपाईने अखिल भारतीय ओळख कशी घडवली?
- 71857 नंतर वसाहती सरकारने वृत्तपत्र नियंत्रण कडक का केले?
- 8कारण-परिणाम सांगा: 1907 मधील टिळकांचे केसरीतील लेखन.
उत्तरे पाहा (आधी स्वतः सोडवा)
- 1राममोहन रॉय यांनी 1821 पासून प्रकाशित केलेले वृत्तपत्र.
- 2रासुंदरी देवींचे आमार जीबन (1876).
- 3ज्योतिबा फुले, 1871 मध्ये.
- 4मध्य कलकत्त्यातील स्वस्त लोकप्रिय पुस्तके छापणारा भाग.
- 5सनातनी हिंदूंना वाटे की साक्षर मुलगी विधवा होईल; काही मुस्लिमांना उर्दू प्रेमकथा स्त्रियांना बिघडवतील अशी भीती.
- 6वृत्तपत्रांनी बातम्या एका ठिकाणाहून दुसरीकडे नेल्या आणि भारताच्या विविध भागांतील लोकांना जोडले.
- 7संतप्त इंग्रजांनी बडगा उगारण्याची मागणी केली कारण स्थानिक वृत्तपत्रे ठाम राष्ट्रवादी झाली होती.
- 8कारण: त्यांनी हद्दपार पंजाबी क्रांतिकारकांविषयी सहानुभूतीने लिहिले. परिणाम: 1908 मध्ये त्यांना तुरुंगवास झाला, ज्याने देशभर निषेध पेटला.
छपाई, सार्वजनिक चर्चा, स्त्रिया आणि सेन्सॉरशिप
ॲपमध्ये ही आकृती हाताने हलवून बघता येते.
ॲपमध्ये उघडा