K2KARAKORAM
मराठीEnglishहिंदी
ॲप उघडा

CBSE · इयत्ता 5 · आपले अद्भुत जग

प्रकरण 4: आपली शाळा — एक आनंदी जागा

4 संकल्पना · उत्तरांसह 32 सराव प्रश्न · वाचन मोफत

हा धडा या भाषेतही: English · हिंदी

हरित शाळा आणि शाळा-शोधक गट

रोजच्या जीवनातून

आशा म्हणते, "माझी शाळा माझी आनंदाची जागा आहे." तिचा वर्ग शाळा आणखी स्वच्छ, सुरक्षित आणि हिरवी करायचे ठरवतो.

सोपी व्याख्या

हरित शाळा कचऱ्याचे व्यवस्थापन करते, पाणी व वीज वाचवते आणि झाडे लावून व जपून परिसर हिरवा करते. विद्यार्थी शाळा-शोधक गट बनवू शकतात — जलरक्षक, वीजबचत गट, कचरा योद्धे, हरित रक्षक आणि वाहतूक निरीक्षक — जे शाळेचे निरीक्षण करून समस्या शोधतात आणि उपाय सुचवतात.

जलरक्षकगळतीवीजबचतगटदिवेकचरायोद्धेकचराकुंडीहरितरक्षकझाडे

आकृतीत : प्रत्येक शोधक गट शाळेच्या जीवनाचा एक भाग पाहतो.

मुख्य मुद्दा 1 : हरित शाळा काय करते

  • सोपे : कचरा योग्य कुंडीत वेगळा करते.
  • मध्यम : पाणी वाचवते आणि न वापरलेले दिवे-पंखे बंद करते.
  • परीक्षेसाठी : झाडे लावून व जपून परिसर थंड आणि हिरवा करते.

मुख्य मुद्दा 2 : शोधक गट कसे काम करतात

  • सोपे : आधी काय पाहायचे ते ठरवा, उदा. गळके नळ किंवा कचरा.
  • मध्यम : मग फिरून नोंदी करा आणि काय चिंताजनक वा आनंदाचे वाटले त्यावर बोला.
  • परीक्षेसाठी : शेवटी साधे उपाय सुचवा आणि सर्वांनी मिळून करा.
लक्षात ठेवा

शाळा हिरवी करण्यात फक्त शिक्षक नव्हे, प्रत्येकजण मदत करू शकतो.

सामान्य चूक

शाळा हिरवी ठेवणे हे फक्त माळ्याचे काम आहे असे समजणे.

शॉर्टकट

हरित शाळा = कचरा, पाणी, वीज, झाडे. आठवणीची युक्ती : "क-पा-वी-झा : कचरा, पाणी, वीज, झाडे".

फरक ओळखा

गटकाय पाहतोउदाहरण कृती
जलरक्षकनळ, टाक्यागळती दुरुस्त करणे
वीजबचत गटदिवे, पंखेन वापरता बंद करणे
कचरा योद्धेकचरा, कुंड्यावेगळ्या कुंड्या ठेवणे

सरावासाठी प्रश्न

सोपे
  1. 1हरित शाळा म्हणजे काय?
  2. 2दोन शोधक गटांची नावे सांगा.
  3. 3जलरक्षक काय पाहतात?
मध्यम
  1. 4वीजबचत गट काय तपासतात?
  2. 5शाळेत झाडे लावणे चांगले का?
  3. 6कचराकुंड्या कोणता गट मोजेल?
आव्हानात्मक
  1. 7तुमच्या वर्गाला रिकाम्या खोलीत पंखे चालू दिसले. तुम्ही काय कराल?
  2. 8निरीक्षणे वर्गासोबत शेअर करणे चांगले का?
उत्तरे पाहा (आधी स्वतः सोडवा)
  1. 1कचरा व्यवस्थापन करणारी, पाणी-वीज वाचवणारी आणि भरपूर झाडे असलेली शाळा.
  2. 2जलरक्षक, वीजबचत गट, कचरा योद्धे, हरित रक्षक, वाहतूक निरीक्षक यांपैकी कोणतेही दोन.
  3. 3गळके नळ, वाया जाणारे पाणी, टाक्यांची स्वच्छता.
  4. 4गरज नसताना दिवे-पंखे बंद आहेत का.
  5. 5झाडे सावली, शुद्ध हवा आणि पक्ष्यांना घर देतात.
  6. 6कचरा योद्धे.
  7. 7ते बंद करू आणि सर्वांना तसे करण्यास सांगू.
  8. 8सर्वजण शिकतात, कृती करतात आणि एकत्र अभिमान वाटतो.

कचरा व्यवस्थापन : कमी करा, पुन्हा वापरा, पुनर्चक्रण करा

रोजच्या जीवनातून

जेवणानंतर मैदानात वेष्टने, साली आणि कागद पडलेले असतात. कोणती वस्तू कुठे टाकायची?

सोपी व्याख्या

आधी गरज तेवढेच वापरून कचरा कमी करा, मग वस्तू पुन्हा वापरा, आणि शेवटी पुनर्चक्रण करा. उरलेला कचरा ओला कचरा (साली, उरलेले अन्न) आणि सुका कचरा (कागद, प्लास्टिक) असा वेगळा करा. ओल्या कचऱ्यापासून कंपोस्ट खत बनते. उपयोगी सुक्या वस्तू भंगारवाल्यांना/पुनर्चक्रकांना द्या आणि स्वच्छता कर्मचाऱ्यांचा आदर करून मदत करा.

ओला कचरासालीउरलेले अन्नपानेसुका कचराकागदप्लास्टिकडबेपुनर्चक्रकवर्तमानपत्रबाटल्या

आकृतीत : फेकण्यापूर्वी प्रत्येक वस्तू योग्य डब्यात टाका.

मुख्य मुद्दा 1 : कमी करा, पुन्हा वापरा, पुनर्चक्रण

  • सोपे : कमी करा : संपेल एवढेच अन्न घ्या.
  • मध्यम : पुन्हा वापरा : वापरलेल्या कागदाची मागची बाजू कच्च्या कामासाठी वापरा.
  • परीक्षेसाठी : पुनर्चक्रण : जुनी वर्तमानपत्रे आणि बाटल्या पुनर्चक्रकांना द्या, त्यातून नव्या वस्तू बनतात.

मुख्य मुद्दा 2 : वर्गीकरण आणि कर्मचाऱ्यांचा आदर

  • सोपे : साली ओल्या कचऱ्याच्या कुंडीत आणि कागद सुक्या कचऱ्याच्या कुंडीत टाका.
  • मध्यम : ओल्या कचऱ्यापासून शाळेच्या बागेसाठी कंपोस्ट बनवता येते.
  • परीक्षेसाठी : मिसळलेला कचरा स्वच्छता कर्मचाऱ्यांचे काम कठीण व असुरक्षित करतो; म्हणून वर्गीकरण त्यांना मदत करते.
लक्षात ठेवा

वर्तमानपत्रे आणि बाटल्या कुंडीत टाकत नाहीत; त्या पुनर्चक्रकांना देतात.

सामान्य चूक

ओला आणि सुका कचरा "दोन्ही कचराच" म्हणून एकाच कुंडीत मिसळणे.

शॉर्टकट

तीन R = आधी कमी, मग पुन्हा वापर, शेवटी पुनर्चक्रण. आठवणीची युक्ती : "कमी वापर, पुन्हा वापर, नवे बनवा".

फरक ओळखा

प्रकारउदाहरणेकुठे जाते
ओला कचरासाली, उरलेले अन्नकुंडी / कंपोस्ट खड्डा
सुका कचराकागद, वेष्टनेसुक्या कचऱ्याची कुंडी
पुनर्चक्रकासाठीवर्तमानपत्र, बाटल्यापुनर्चक्रक

सरावासाठी प्रश्न

सोपे
  1. 1तीन R कोणते?
  2. 2ओल्या कचऱ्याचे एक उदाहरण द्या.
  3. 3सुक्या कचऱ्याचे एक उदाहरण द्या.
मध्यम
  1. 4ओल्या कचऱ्यापासून काय बनवता येते?
  2. 5जुनी वर्तमानपत्रे आणि बाटल्या कोण गोळा करते?
  3. 6केळ्याची साल आणि प्लास्टिक वेष्टन कुठे टाकाल?
आव्हानात्मक
  1. 7कचरा वेगळा करणे स्वच्छता कर्मचाऱ्यांसाठी दयाळूपणा का आहे?
  2. 8डब्यातील कचरा कमी करण्याचा एक मार्ग सुचवा.
उत्तरे पाहा (आधी स्वतः सोडवा)
  1. 1कमी करा, पुन्हा वापरा, पुनर्चक्रण करा.
  2. 2साली किंवा उरलेले अन्न (कोणतेही एक).
  3. 3कागद किंवा प्लास्टिक वेष्टन (कोणतेही एक).
  4. 4कंपोस्ट (खत).
  5. 5पुनर्चक्रक.
  6. 6केळ्याची साल ओल्या कचऱ्यात, प्लास्टिक वेष्टन सुक्या कचऱ्यात.
  7. 7त्यांचे काम स्वच्छ आणि सुरक्षित होते.
  8. 8स्टीलचा डबा आणा आणि संपेल एवढेच अन्न न्या.

पाणी व वीज बचत, थंडावा आणि हिरवाई

रोजच्या जीवनातून

कॉरिडॉरमधला गळका नळ लहान वाटतो, पण दिवसभरात तो अनेक ग्लास पाणी वाया घालवतो. छोट्या सवयी मिळून मोठा फरक पडतो.

सोपी व्याख्या

लहानसा थेंब सुद्धा काळाबरोबर खूप पाणी वाया घालवतो; म्हणून गळती दुरुस्त करा आणि पावसाचे पाणी साठवा. गरज नसताना दिवे-पंखे बंद करा. सावलीची झाडे, हवा येणाऱ्या खिडक्या आणि सूर्यप्रकाश परावर्तित करणारे पांढरे छत खोली थंड ठेवतात; काळी पृष्ठभाग उष्णता शोषून घेते. झाडे हवा शुद्ध करतात आणि पक्षी-कीटकांना घर व अन्न देतात.

पांढरे छतपरावर्तितकरतेकाळे छतउष्णताशोषतेझाडाची सावलीथंडहवा

आकृतीत : रंग आणि सावली जागा किती तापेल ते ठरवतात.

मुख्य मुद्दा 1 : पाणी आणि वीज बचत

  • सोपे : एक गळका नळ दिवसाला अनेक ग्लास पाणी वाया घालवू शकतो; गळती दुरुस्त करा.
  • मध्यम : झाडांसाठी आणि स्वच्छतेसाठी पावसाचे पाणी साठवा.
  • परीक्षेसाठी : खोली सोडताना दिवे-पंखे बंद करा आणि दिवसाचा प्रकाश वापरा.

मुख्य मुद्दा 2 : थंडावा आणि हिरवाई

  • सोपे : पांढरे छत उष्णता परावर्तित करते; काळी पृष्ठभाग तापते.
  • मध्यम : मातीचे मडके विजेशिवाय पाणी थंड करते.
  • परीक्षेसाठी : झाडाखालचा पाण्याचा ग्लास उन्हातल्यापेक्षा थंड राहतो; झाडे पक्षी आणि फुलपाखरांना निवारा देतात.
लक्षात ठेवा

कधीही दुरुस्त न केलेली छोटी गळती काळाबरोबर खूप पाणी वाया घालवते.

सामान्य चूक

छत काळे किंवा पांढरे रंगवल्याने आतल्या उष्णतेत फरक पडत नाही असे समजणे.

शॉर्टकट

पांढरा परावर्तित करतो, काळा शोषतो; झाडे सावली देतात. आठवणीची युक्ती : "पांढरा परतवतो".

फरक ओळखा

पृष्ठभागउष्णतापरिणाम
पांढरे छतपरावर्तितखोली थंड राहते
काळे छतशोषली जातेखोली जास्त तापते
झाडाची सावलीअडवली जातेजमीन थंड

सरावासाठी प्रश्न

सोपे
  1. 1गळका नळ दुरुस्त का करावा?
  2. 2कोणत्या रंगाचे छत खोली थंड ठेवते?
  3. 3शाळेत पावसाच्या पाण्याचा एक उपयोग सांगा.
मध्यम
  1. 4विजेशिवाय पाणी थंड करणारी वस्तू कोणती?
  2. 5झाडे शाळेसाठी चांगली का?
  3. 6उन्हात ठेवलेल्या काळ्या फरशीचे काय होते?
आव्हानात्मक
  1. 7खोली सोडताना पंखे बंद का करावेत?
  2. 8जास्त वीज न वापरता शाळा थंड कशी ठेवता येईल?
उत्तरे पाहा (आधी स्वतः सोडवा)
  1. 1थेंबाथेंबाने खूप पाणी वाया जाते.
  2. 2पांढऱ्या.
  3. 3झाडांना पाणी देणे (तसेच स्वच्छता).
  4. 4मातीचे मडके.
  5. 5ती सावली, शुद्ध हवा आणि पक्ष्यांना घर देतात.
  6. 6ती तापते, कारण काळा रंग उष्णता शोषतो.
  7. 7वीज वाचवण्यासाठी.
  8. 8झाडे लावा, पांढरी छते करा आणि हवेसाठी खिडक्या उघडा.

सुरक्षितता आणि दयाळू वर्तन

रोजच्या जीवनातून

सगळ्यांना सुरक्षित आणि आदर मिळाल्यासारखे वाटते तेव्हा शाळा आनंदी असते — बाहेरचा रस्ता, आगीचा सराव आणि नळाच्या रांगेतही.

सोपी व्याख्या

वाहतूक नियम आणि चिन्हे शाळेजवळचे रस्ते सुरक्षित ठेवतात. आग लागल्यास शांत राहा, जवळच्या दारातून बाहेर पडा, तोंड झाका, कधीही परत आत जाऊ नका आणि जमण्याच्या ठिकाणी थांबा. वर्तन महत्त्वाचे आहे : आदर आणि दयाळूपणा — आपली पाळी येण्याची वाट पाहणे, चांगले शब्द, मदत, जागा स्वच्छ ठेवणे — जागा सर्वांसाठी आनंदी करतात.

शांतराहादारातूनबाहेर जाजमण्याच्याठिकाणी जाशिक्षकांनासांगा

आकृतीत : आगीच्या सरावात शांतपणे आणि रांगेत सुरक्षित जागी जा.

मुख्य मुद्दा 1 : सुरक्षित राहणे

  • सोपे : रस्ता फक्त पादचारी मार्गावरून ओलांडा आणि चिन्हांचे पालन करा.
  • मध्यम : आग लागल्यास धावू नका, लपू नका; शांतपणे पण वेगाने दाराकडे जा आणि धुरात खाली वाकून चाला.
  • परीक्षेसाठी : बाहेर आल्यावर परत आत जाऊ नका; कोणी नसल्यास शिक्षकांना सांगा.

मुख्य मुद्दा 2 : दयाळू वर्तन

  • सोपे : नळावर ढकलाढकली न करता आपली पाळी येण्याची वाट पाहा.
  • मध्यम : बाकांवर खरडू नका, कचरा टाकू नका; इतरांना चिडवू नका.
  • परीक्षेसाठी : काही चुकीचे दिसले तर शिक्षकांना सांगा किंवा सौम्यपणे मदत करा; लहान मुले जे पाहतात तेच करतात.
लक्षात ठेवा

आदर आणि दयाळूपणा केवळ शब्दांनी नाही, तर कृतीतून दिसतो.

सामान्य चूक

आगीच्या सरावात पळणे किंवा स्वच्छतागृहात लपणे.

शॉर्टकट

आगीचा सराव : शांत, दार, जमा, सांगा. आठवणीची युक्ती : "शां-दा-ज-सां".

फरक ओळखा

प्रसंगयोग्य कृतीचुकीची कृती
आगीचा भोंगाशांतपणे दारातून बाहेर जाणेकपाटात लपणे
नळाची रांगआपली पाळी थांबणेढकलून पुढे जाणे
कचराकचराकुंडी वापरणेमैदानात टाकणे

सरावासाठी प्रश्न

सोपे
  1. 1जळत्या इमारतीतून बाहेर आल्यावर कुठे जमाल?
  2. 2आगीच्या सरावात पळावे का?
  3. 3पादचाऱ्यांसाठी एक वाहतूक नियम सांगा.
मध्यम
  1. 4धुरात खाली वाकून का चालावे?
  2. 5वर्गमित्राला चिडवले जात असेल तर काय कराल?
  3. 6आज करता येईल अशी एक दयाळू कृती सांगा.
आव्हानात्मक
  1. 7तुम्ही कचरा टाकल्यावर लहान मूल तेच करते. यातून काय शिकतो?
  2. 8आगीच्या वेळी कोणीही इमारतीत परत का जाऊ नये?
उत्तरे पाहा (आधी स्वतः सोडवा)
  1. 1जमण्याच्या ठिकाणी.
  2. 2नाही, वेगाने पण शांतपणे चालावे.
  3. 3झेब्रा क्रॉसिंगवरून ओलांडणे (तसेच दोन्ही बाजू पाहणे).
  4. 4स्वच्छ हवा जमिनीजवळ असते.
  5. 5दयाळूपणे बोलून शिक्षकांना सांगेन.
  6. 6कोणाला अभिवादन करणे, पाळीची वाट पाहणे, जागा वाटून घेणे (कोणतीही एक).
  7. 7आपल्या कृती इतरांसाठी उदाहरण ठरतात.
  8. 8ते धोकादायक असते; अग्निशमन दल मदत करेल.