प्राथमिक, द्वितीयक आणि तृतीयक क्षेत्रे
पुरी-भाजी आणि चहाचे ताट आठवा. शेतकरी गहू व बटाटे पिकवतात, गिरणी पीठ करते, स्वयंपाकी पुऱ्या करतो आणि पोऱ्या ते तुमच्या टेबलावर आणतो. एका जेवणात तीन प्रकारची कामे.
आर्थिक क्रिया क्षेत्रांत विभागल्या जातात. प्राथमिक (कृषी) क्षेत्र नैसर्गिक संसाधने वापरून नैसर्गिक वस्तू तयार करते, जसे पिके, दूध, खनिजे. द्वितीयक (औद्योगिक) क्षेत्र उत्पादनाद्वारे नैसर्गिक पदार्थांचे इतर रूपांत रूपांतर करते, जसे कापसाचे कापड. तृतीयक (सेवा) क्षेत्र इतर दोघांना मदत करते आणि वस्तू नव्हे तर सेवा देते, जसे वाहतूक, साठवण, बँकिंग, व्यापार आणि शिक्षण.
आकृतीत : तिन्ही क्षेत्रे एकमेकांवर अवलंबून असतात.
नियम 1 : क्रियेच्या स्वरूपावरून वर्गीकरण करा — उत्पादन बहुतांश निसर्गातून मिळत असेल तर प्राथमिक; कारखान्यात, कार्यशाळेत किंवा घरी उत्पादनाने तयार होत असेल तर द्वितीयक; ती सेवा असेल तर तृतीयक.
- सोपे : मच्छीमार प्राथमिक, कुंभार द्वितीयक आणि बसचालक तृतीयक.
- मध्यम : कापूस नैसर्गिक उत्पादन (प्राथमिक) आणि कापड उत्पादित वस्तू (द्वितीयक); कापड विकणारे दुकान तृतीयक.
- परीक्षेसाठी : कॉल-सेंटरमधील कर्मचारी, कुरिअर आणि पुजारी सेवा देतात, म्हणून ते वस्तू तयार करत नसले तरी तृतीयक क्षेत्रात येतात.
नियम 2 : तिन्ही क्षेत्रे एकमेकांवर अवलंबून असतात — एका क्षेत्रातील बदलाचा इतरांवर परिणाम होतो. म्हणूनच आर्थिक क्रिया परस्परावलंबी असतात असे म्हणतात.
- सोपे : शेतकऱ्यांनी उसाची विक्री थांबवली तर साखर कारखाना बंद पडतो.
- मध्यम : खताचा भाव वाढला तर शेतीचा खर्च वाढतो आणि शेतकऱ्यांची कमाई घटते.
- परीक्षेसाठी : ट्रकचालकांनी संप केला तर भाज्या व दूध शहरात पोहोचत नाही, म्हणून शहरवासीयांना तुटवडा होतो आणि शेतकरी विकू शकत नाहीत.
प्राथमिक = नैसर्गिक वस्तू, द्वितीयक = उत्पादित वस्तू, तृतीयक = सेवा. तिन्ही एकमेकांवर अवलंबून.
प्राथमिक क्षेत्र म्हणजे फक्त शेती असे मानणे. त्यात दुग्धव्यवसाय, मासेमारी, वनोत्पादन आणि खाणकामही येतात.
आठवणीची युक्ती : प्रा-द्वि-तृ — पिकवा (प्राथमिक), घडवा (द्वितीयक), तृप्त करा सेवेने (तृतीयक).
फरक ओळखा
| क्षेत्र | काय करते | उदाहरण |
|---|---|---|
| प्राथमिक | नैसर्गिक वस्तू तयार करते | गहू, दूध, मासे |
| द्वितीयक | वस्तूंचे उत्पादन करते | पिठाची गिरणी, साखर, विटा |
| तृतीयक | सेवा देते | वाहतूक, बँका, शिक्षक |
सरावासाठी प्रश्न
- 1अर्थव्यवस्थेच्या तीन क्षेत्रांची नावे सांगा.
- 2कोणत्या क्षेत्राला सेवा क्षेत्र म्हणतात?
- 3दुग्धव्यवसाय करणारा शेतकरी कोणत्या क्षेत्रात येतो?
- 4वर्गीकरण करा: कुंभार, बँक लिपिक, मच्छीमार.
- 5द्वितीयक क्षेत्राला औद्योगिक क्षेत्र का म्हणतात?
- 6कापसाला नैसर्गिक उत्पादन आणि कापडाला उत्पादित वस्तू का म्हणतात?
- 7तृतीयक क्षेत्र प्राथमिक क्षेत्राला कशी मदत करते, एका उदाहरणासह सांगा.
- 8ट्रकचालकांच्या संपाचा शेतकरी आणि शहरवासीयांवर काय परिणाम होतो? यावरून क्षेत्रांबद्दल काय सिद्ध होते?
उत्तरे पाहा (आधी स्वतः सोडवा)
- 1प्राथमिक, द्वितीयक आणि तृतीयक.
- 2तृतीयक क्षेत्र.
- 3प्राथमिक क्षेत्र.
- 4कुंभार: द्वितीयक; बँक लिपिक: तृतीयक; मच्छीमार: प्राथमिक.
- 5कारण ते उदयास आलेल्या विविध उद्योगांशी जोडले गेले.
- 6कापूस वनस्पती नैसर्गिक घटकांच्या मदतीने तयार करते; कापड सूत कातून आणि विणून तयार करावे लागते.
- 7ट्रक शेतमाल बाजारात नेतात आणि बँका शेतकऱ्यांना कर्ज देतात.
- 8अन्न शहरात पोहोचत नाही आणि शेतकरी विकू शकत नाहीत; यावरून क्षेत्रे परस्परावलंबी असल्याचे सिद्ध होते.
उत्पादनाची मोजणी: अंतिम वस्तू आणि GDP
दुकानातील तेलाची बाटली अनेक हातांतून गेली: शेतकऱ्याने भुईमूग विकला, घाण्याने त्याचे तेल काढले आणि पॅकरने बाटल्या भरल्या. प्रत्येकाने आधीच्या सर्वांची किंमत जोडली तर तोच भुईमूग तीनदा मोजला जाईल.
अनेक वेगळ्या वस्तू मोजण्यासाठी अर्थतज्ज्ञ त्यांची संख्या नव्हे तर मूल्य (किंमत × प्रमाण) वापरतात. फक्त अंतिम वस्तू आणि सेवा (ग्राहकांपर्यंत पोहोचणाऱ्या) मोजल्या जातात. मध्यवर्ती वस्तू अंतिम वस्तू तयार करताना संपून जातात आणि त्यांचे मूल्य अंतिम किमतीत आधीच असते. एका वर्षात देशात उत्पादित सर्व अंतिम वस्तू आणि सेवांचे मूल्य म्हणजे सकल देशांतर्गत उत्पादन (GDP). भारतात आता क्षेत्रांचे योगदान सकल मूल्यवर्धन (GVA) मध्ये दाखवले जाते, ज्यात कर आणि अनुदानांचा समायोजन असतो.
आकृतीत : GDP मध्ये फक्त शेवटचा स्तंभ, म्हणजे अंतिम वस्तू, मोजली जाते.
नियम 1 : संख्या नव्हे, मूल्य मोजा — मोटारी, कांदे आणि खिळे संख्येने जोडता येत नाहीत, पण त्यांची पैशातील मूल्ये जोडता येतात.
- सोपे : 12 रुपये किलोने विकलेले 500 किलो कांदे म्हणजे 6,000 रुपयांचे मूल्य.
- मध्यम : 15 रुपयांचे 200 आंबे (3,000 रुपये) आणि 500 किलो कांदे (6,000 रुपये) यांचे एकूण मूल्य 9,000 रुपये.
- परीक्षेसाठी : क्षेत्राचे एकूण मूल्य = त्याच्या सर्व अंतिम वस्तू व सेवांच्या किंमत × प्रमाण यांची बेरीज.
नियम 2 : फक्त अंतिम वस्तू आणि सेवा मोजा — भुईमूग आणि तेल यांसारख्या मध्यवर्ती वस्तू बाटलीतील तेलाच्या किमतीत आधीच आलेल्या असतात, म्हणून त्या पुन्हा मोजल्या तर तीच गोष्ट अनेकदा मोजली जाते.
- सोपे : अंतिम वस्तू: ग्राहकांना 110 रुपयांना विकलेले बाटलीबंद तेल.
- मध्यम : 60 रुपयांना विकलेला भुईमूग आणि 90 रुपयांना विकलेले तेल मध्यवर्ती वस्तू आहेत, म्हणून त्या वगळल्या जातात.
- परीक्षेसाठी : भुईमूग 60, तेल 90, बाटलीबंद तेल 110 रुपये: GDP मध्ये फक्त 110 मोजले जातात, 60 + 90 + 110 = 260 नव्हे.
GDP = एका वर्षात देशात उत्पादित सर्व अंतिम वस्तू व सेवांचे मूल्य. यावरून अर्थव्यवस्था किती मोठी आहे ते कळते.
प्रत्येक टप्प्याचे मूल्य जोडणे. त्यामुळे तेच माल पुन्हा पुन्हा मोजला जातो.
आठवणीची युक्ती : अं-मू-व — अंतिम वस्तूच, मूल्यात, एका वर्षाच्या.
फरक ओळखा
| संज्ञा | अर्थ | उदाहरण |
|---|---|---|
| अंतिम वस्तू | ग्राहकापर्यंत पोहोचते | बाटलीबंद तेल |
| मध्यवर्ती वस्तू | अंतिम वस्तू बनवताना संपते | भुईमूग, घाण्यातील तेल |
| GDP | वर्षातील अंतिम वस्तू व सेवांचे मूल्य | अर्थव्यवस्थेचा आकार |
सरावासाठी प्रश्न
- 1GDP चा पूर्ण अर्थ काय?
- 2अर्थतज्ज्ञ वस्तूंची संख्या नव्हे तर मूल्य का जोडतात?
- 3मध्यवर्ती वस्तू म्हणजे काय?
- 4अंतिम वस्तू कोणती: पिठाच्या गिरणीला विकलेला गहू की मुलाला विकलेली बिस्किटे?
- 5GDP मध्ये फक्त अंतिम वस्तू आणि सेवाच का मोजतात?
- 6GVA आणि GDP यांत कशाच्या समायोजनाचा फरक आहे?
- 7एक गिरणी 40 रुपयांना कापूस घेते, विणकराला 70 रुपयांना सूत विकते, तो दुकानाला 120 रुपयांना कापड विकतो. GDP मध्ये किती मोजले जाईल?
- 8गहू, पीठ आणि बिस्किटे तिन्ही वेगवेगळे मोजणे चुकीचे का ते सांगा.
उत्तरे पाहा (आधी स्वतः सोडवा)
- 1सकल देशांतर्गत उत्पादन (Gross Domestic Product).
- 2वेगवेगळ्या वस्तू संख्येने जोडता येत नाहीत, पण त्यांची पैशातील मूल्ये जोडता येतात.
- 3दुसरी वस्तू बनवताना संपून जाणारी वस्तू.
- 4मुलाला विकलेली बिस्किटे.
- 5अंतिम वस्तूच्या मूल्यात वापरलेल्या मध्यवर्ती वस्तूंचे मूल्य आधीच असते.
- 6GVA क्षेत्रांच्या योगदानात कर आणि अनुदानांचा समायोजन करते.
- 7फक्त अंतिम कापड, 120 रुपये.
- 8गव्हाचे मूल्य पीठ आणि बिस्किटांच्या किमतीत आधीच असते, म्हणून तिन्ही जोडल्यास तेच पुन्हा पुन्हा मोजले जाते.
भारतातील क्षेत्रांचे बदलते महत्त्व
तुमच्या आजी-आजोबांच्या गावात एकेकाळी बहुतेक शेती होती. आज त्याच गावात मोबाईल दुकान, स्कूल बस आणि दवाखाना असू शकतो. उत्पन्न आणि तंत्रज्ञान बदलले की लोक करत असलेले कामही बदलते.
अनेक विकसित देशांत आधी प्राथमिक क्षेत्र सर्वांत मोठे होते, नंतर कारखाने वाढल्याने द्वितीयक क्षेत्र सर्वांत मोठे झाले आणि गेल्या शंभर वर्षांत तृतीयक क्षेत्र सर्वांत मोठे झाले. भारतात उत्पादनात असाच बदल दिसतो: 1977–78 ते 2017–18 दरम्यान तिन्ही क्षेत्रांचे उत्पादन वाढले, पण सर्वाधिक सेवा क्षेत्राचे, म्हणून तृतीयक क्षेत्र प्राथमिक क्षेत्राच्या जागी सर्वाधिक उत्पादन करणारे क्षेत्र बनले.
आकृतीत : भारतात उत्पादनात सेवांचा वाटा वाढला आणि सर्वांत मोठा झाला.
नियम 1 : कालांतराने आघाडीचे क्षेत्र बदलते — चांगल्या शेतीमुळे अतिरिक्त उत्पादन झाले, म्हणून जास्त लोक हस्तकला आणि व्यापाराकडे वळले; नंतर नव्या पद्धतींनी कारखाने वाढले; आणखी नंतर विकसित देशांत सेवा सर्वांत मोठ्या झाल्या.
- सोपे : आधी शेती, मग कारखाने, मग सेवा: हा बदलाचा नेहमीचा क्रम आहे.
- मध्यम : आधी शेतात काम करणारे लोक कारखान्यांत काम करू लागले आणि कारखान्यांनी मोठ्या प्रमाणात बनवल्याने वस्तू स्वस्त झाल्या.
- परीक्षेसाठी : 2017–18 मध्ये भारतात तृतीयक क्षेत्राने इतर कोणत्याही क्षेत्रापेक्षा जास्त उत्पादन केले आणि प्राथमिक क्षेत्राची जागा घेतली.
नियम 2 : सेवा क्षेत्राच्या वाढीची चार कारणे — (1) रुग्णालये, शाळा, बँका, पोलीस, वाहतूक अशा मूलभूत सेवा लागतात. (2) शेती आणि उद्योगाच्या वाढीला वाहतूक, व्यापार आणि साठवण लागते. (3) वाढत्या उत्पन्नामुळे बाहेर जेवणे, पर्यटन, खासगी शाळा यांना मागणी वाढते. (4) माहिती आणि संपर्क तंत्रज्ञानावर आधारित नव्या सेवा वाढल्या आहेत.
- सोपे : रुग्णालय आणि शाळा या प्रत्येक देशाला लागणाऱ्या मूलभूत सेवा आहेत.
- मध्यम : लोकांचे उत्पन्न वाढले की पर्यटन आणि बाहेर जेवणे वाढते.
- परीक्षेसाठी : सर्व सेवा सारख्या वाढत नाहीत: काही उच्च कौशल्याचे लोक कामाला लावतात, तर अनेक लहान दुरुस्तीवाले आणि दुकानदार कसेबसे गुजराण करतात.
भारताचे उत्पादन तृतीयक क्षेत्राकडे सरकले आहे; सेवांच्या वाढीची चार कारणे: मूलभूत गरजा, इतर क्षेत्रांना आधार, वाढते उत्पन्न आणि नवे तंत्रज्ञान.
संपूर्ण सेवा क्षेत्र सारखेच चांगले चालले आहे असे मानणे. त्याचा फक्त एक भाग वाढत्या महत्त्वाचा आहे.
आठवणीची युक्ती : मू-आ-उ-त — मूलभूत सेवा, आधार सेवा, उत्पन्न वाढ, तंत्रज्ञान.
फरक ओळखा
| टप्पा | सर्वांत मोठे क्षेत्र | कारण |
|---|---|---|
| सुरुवातीचा टप्पा | प्राथमिक | बहुतेक वस्तू निसर्गातून |
| नंतरचा टप्पा | द्वितीयक | कारखाने आणि नव्या पद्धती वाढल्या |
| अलीकडचा टप्पा | तृतीयक | वाढते उत्पन्न, सेवा आणि तंत्रज्ञान |
सरावासाठी प्रश्न
- 1विकासाच्या सुरुवातीला अनेक देशांत सर्वाधिक उत्पादन करणारे क्षेत्र कोणते होते?
- 22017–18 पर्यंत भारतात सर्वाधिक उत्पादन करणारे क्षेत्र कोणते झाले?
- 3प्रत्येक देशाला लागणाऱ्या कोणत्याही दोन मूलभूत सेवा सांगा.
- 4उत्पन्न वाढल्यावर वाढणाऱ्या सेवेचे एक उदाहरण द्या.
- 5विकसित देशांच्या इतिहासात कारखाने का वाढले?
- 6शेती आणि उद्योगाच्या वाढीमुळे सेवांची मागणी का वाढते?
- 7संपूर्ण सेवा क्षेत्र सारखेच चांगले का वाढत नाही ते सांगा.
- 81970 च्या दशकापासून 2017–18 दरम्यान कोणत्या क्षेत्राचे उत्पादन सर्वाधिक वाढले आणि त्याचा परिणाम काय झाला?
उत्तरे पाहा (आधी स्वतः सोडवा)
- 1प्राथमिक क्षेत्र.
- 2तृतीयक क्षेत्र.
- 3कोणत्याही दोन: रुग्णालये, शाळा, टपाल, पोलीस, न्यायालये, बँका, वाहतूक.
- 4पर्यटन, बाहेर जेवण, खरेदी किंवा खासगी शाळा.
- 5कारण उत्पादनाच्या नव्या पद्धती आल्या आणि कारखान्यातील वस्तू स्वस्त होत्या.
- 6जास्त शेती व कारखान्यातील मालाला वाहतूक, व्यापार आणि साठवण लागते.
- 7काही सेवा उच्च कौशल्याच्या लोकांना काम देतात, तर अनेक लहान कामगार दुसरी संधी नसल्याने कमी कमावतात.
- 8तृतीयक क्षेत्राचे, म्हणून ते सर्वाधिक उत्पादन करणारे क्षेत्र झाले.
रोजगार आणि अल्परोजगार
एका लहान शेतकरी कुटुंबातील पाच जण रोज त्यांच्या दोन एकराच्या तुकड्यावर जातात. काम तीन जणांत होऊ शकते. सर्वजण व्यस्त दिसतात, पण कोणीही पूर्ण क्षमतेने काम करत नाही.
उत्पादन सेवांकडे सरकले आहे, पण रोजगार तसा सरकलेला नाही. भारतात प्राथमिक क्षेत्र अजूनही निम्म्याहून अधिक कामगारांना काम देते, पण मूल्यवर्धनाचा सुमारे एक-षष्ठांश हिस्साच तयार करते. उद्योगाचे उत्पादन नऊपट वाढले आणि रोजगार सुमारे तीनपट; सेवांचे उत्पादन सुमारे चौदापट आणि रोजगार सुमारे पाचपट. कारण: द्वितीयक आणि तृतीयक क्षेत्रांत पुरेसे रोजगार निर्माण झाले नाहीत. यामुळे अल्परोजगार (याला प्रच्छन्न बेरोजगारी असेही म्हणतात) निर्माण होतो, जिथे लोक काम करताना दिसतात पण सर्वजण क्षमतेपेक्षा कमी काम करतात.
आकृतीत : उत्पादन रोजगारापेक्षा कितीतरी पटीने जास्त वाढले.
नियम 1 : उत्पादन रोजगारापेक्षा खूप वेगाने वाढले — या अंतरामुळे अनेक कामगार अजूनही शेतीत राहतात, जिथे गरजेपेक्षा जास्त कामगार आहेत.
- सोपे : उद्योगाचे उत्पादन सुमारे नऊपट वाढले, पण उद्योगातील रोजगार फक्त सुमारे तीनपट वाढले.
- मध्यम : सेवांचे उत्पादन सुमारे चौदापट वाढले, तर सेवांतील रोजगार फक्त सुमारे पाचपट वाढले.
- परीक्षेसाठी : परिणामी भारतातील निम्म्याहून अधिक कामगार प्राथमिक क्षेत्रात आहेत आणि GVA चा सुमारे एक-षष्ठांश हिस्सा तयार करतात, म्हणजे शेतीत गरजेपेक्षा जास्त लोक आहेत.
नियम 2 : अल्परोजगार म्हणजे छुपी बेरोजगारी — अल्परोजगारात सर्वजण थोडे काम करतात, म्हणून कोणी बेरोजगार दिसत नाही; काही सदस्य बाहेर गेले तरी उत्पादन घटत नाही. उघड बेरोजगारीत माणसाला नोकरी नसते आणि तो स्पष्टपणे बेरोजगार दिसतो.
- सोपे : तीन जणांना पुरेशा तुकड्यावर पाच सदस्य काम करतात; इतर दोन छुपे बेरोजगार.
- मध्यम : त्यातील दोघांनी इतरत्र नोकरी घेतली तरी शेतीचे उत्पादन तेवढेच राहते आणि कुटुंबाचे उत्पन्न वाढते.
- परीक्षेसाठी : शहरातील रंगारी, नळकारागीर यांसारखे हंगामी कामगार ज्यांना काही दिवसच काम मिळते, किंवा दिवसभर गाडी ढकलूनही कमी कमावणारा गाडीवाला, हे अल्परोजगारित आहेत.
अल्परोजगार म्हणजे लोक काम करतात पण क्षमतेपेक्षा कमी. तो उघड बेरोजगारीच्या उलट छुपा असतो.
अल्परोजगारित लोक आळशी असतात असे मानणे. त्यांना चांगली संधी नसते, म्हणून सर्वजण काम वाटून घेतात.
आठवणीची युक्ती : अ-छु-वा — अल्परोजगार छुपा, वाटलेले काम, जास्त उत्पादन नाही.
फरक ओळखा
| मुद्दा | अल्परोजगार | उघड बेरोजगारी |
|---|---|---|
| दिसणे | छुपा, लोक काम करताना दिसतात | स्पष्ट दिसणारी |
| उदाहरण | तीन जणांना पुरेशा तुकड्यावर पाच जण | अजिबात नोकरी नसलेली व्यक्ती |
| काही जण काढल्यास | उत्पादन घटत नाही | लागू नाही |
सरावासाठी प्रश्न
- 1भारतातील निम्म्याहून अधिक कामगारांना कोणते क्षेत्र काम देते?
- 2अल्परोजगाराला दुसरे नाव काय?
- 3अल्परोजगार म्हणजे काय?
- 4अल्परोजगाराला छुपा का म्हणतात?
- 5उत्पादनाप्रमाणे रोजगार शेतीतून बाहेर का सरकला नाही?
- 6अल्परोजगार आणि उघड बेरोजगारी यांत फरक काय?
- 7एका शेतात चार जणांना पुरेसे काम असून सहा जण काम करतात. दोघांनी इतरत्र नोकरी घेतल्यावर उत्पादन तेवढेच राहिले, तर यावरून काय दिसते?
- 8शहरातील आणि गावातील अल्परोजगाराचे प्रत्येकी एक उदाहरण द्या.
उत्तरे पाहा (आधी स्वतः सोडवा)
- 1प्राथमिक क्षेत्र.
- 2प्रच्छन्न बेरोजगारी.
- 3लोक काम करतात पण सर्वजण क्षमतेपेक्षा कमी काम करतात अशी स्थिती.
- 4कारण सर्वजण काम करताना दिसतात, स्पष्टपणे दिसणाऱ्या बेरोजगार माणसासारखे नाही.
- 5कारण द्वितीयक आणि तृतीयक क्षेत्रांत पुरेसे रोजगार निर्माण झाले नाहीत.
- 6अल्परोजगारात लोक काम करताना दिसतात पण क्षमतेपेक्षा कमी; उघड बेरोजगारीत नोकरी नसते आणि ते स्पष्ट दिसते.
- 7शेतात गरजेपेक्षा जास्त कामगार होते, म्हणून दोघे अल्परोजगारित होते.
- 8गाव: तीन जणांना पुरेशा लहान तुकड्यावर पाच सदस्य काम करतात. शहर: दैनिक मजुरीवरील रंगारी ज्याला काही दिवसच काम मिळते.
अधिक रोजगारनिर्मिती आणि ग्रामीण रोजगार हमी
एका गावात कोरडी नदी आहे आणि हंगामात अनेक हात रिकामे असतात. सरकारने त्यांना तलाव खणण्याचे आणि रस्ता दुरुस्तीचे पैसे दिले तर गावाला मालमत्ता मिळते आणि कुटुंबांना उत्पन्न.
ज्या क्षेत्रांत काम कमी आहे तेथे मदत करून रोजगार वाढवता येतो. सिंचन (कालवे, विहिरी, तळी) शेतकऱ्यांना जास्त पिकवू देते आणि शेतीत जास्त काम मिळते. सरकार रस्ते आणि पूल बांधू शकते आणि स्वस्त वाहतूक व साठवणीवर खर्च करू शकते, त्यामुळे द्वितीयक व तृतीयक क्षेत्रांत रोजगार वाढतो. निमशहरी भागातील लहान उद्योग आणि कौशल्यांचा चांगला वापर (पर्यटन, IT, शिक्षण) यांनीही मदत होते. कामाची हमी देणारा कायदाही वापरला जातो: महात्मा गांधी राष्ट्रीय ग्रामीण रोजगार हमी कायदा (MGNREGA 2005) कामाची मागणी करणाऱ्या प्रत्येक ग्रामीण कुटुंबाला दरवर्षी 100 दिवस मजुरीचे काम देण्याचे आश्वासन देत होता. 2025 मध्ये त्याची जागा नव्या VB-G RAM G कायद्याने घेतली, ज्यात हमी 125 दिवसांची आहे.
आकृतीत : रोजगार निर्माण करण्याचे मार्ग आणि प्रत्येकातून काय निर्माण होते.
नियम 1 : जास्त काम देऊ शकणाऱ्या क्षेत्रांना आधार द्या — सिंचन, रस्ते, साठवण आणि लहान उद्योग सध्या कमी काम असलेल्या लोकांसाठी काम निर्माण करतात.
- सोपे : नवा कालवा झाल्याने शेतकरी वर्षात एकाऐवजी दोन पिके घेऊ शकतो.
- मध्यम : गावातील भाजीपाल्याचे शीतगृह हमाल, चालक आणि व्यापाऱ्यांना काम देते.
- परीक्षेसाठी : पर्यटन, स्थानिक हस्तकला आणि IT-आधारित सेवा निमशहरी भागात रोजगार देऊ शकतात, पण त्यासाठी आधी सरकारने रस्ते आणि सुविधा उभारल्या पाहिजेत.
नियम 2 : कामाची कायदेशीर हमी — रोजगार हमी कायद्यानुसार काम मागणाऱ्या प्रत्येक ग्रामीण कुटुंबाला हमी दिलेल्या दिवसांचे काम आणि मजुरी द्यावी लागते. केलेले काम उपयुक्त मालमत्ता निर्माण करणारे असावे असे अपेक्षित आहे.
- सोपे : कुटुंब काम मागते आणि गाव कार्यालय त्याला तलाव खणण्याचे काम देते.
- मध्यम : काम गावाच्याच जमिनीवर असते, म्हणून तलाव किंवा रस्ता पुढील वर्षांसाठी मालमत्ता म्हणून राहतो.
- परीक्षेसाठी : हमी हा कायदेशीर हक्क आहे: काम देता आले नाही तर कुटुंबाला भत्ता मिळावा अशी तरतूद आहे, म्हणजे अधिकार फक्त अधिकाऱ्यांकडे नाही, लोकांकडेही आहे.
सिंचन, पायाभूत सुविधा आणि लहान उद्योग यांतून रोजगार निर्माण होतो. MGNREGA वर्षात 100 दिवसांचे आश्वासन देत होता; 2025 चा कायदा ते 125 दिवस करतो.
रोजगार हमी देशातील प्रत्येकाला नोकरी देते असे मानणे. ती काम मागणाऱ्या ग्रामीण कुटुंबांसाठी आहे.
आठवणीची युक्ती : सि-र-ला — सिंचन, रस्ते-साठवण, लघुउद्योग; मग कामाचा हक्क.
फरक ओळखा
| उपाय | कोणाला फायदा | परिणाम |
|---|---|---|
| सिंचन | शेतकरी आणि शेतमजूर | जास्त पिके, जास्त काम |
| रस्ते आणि साठवण | व्यापारी, चालक, शेतकरी | द्वितीयक व तृतीयक रोजगार वाढतात |
| रोजगार हमी कायदा | काम मागणारी ग्रामीण कुटुंबे | मजुरी आणि उपयुक्त मालमत्ता |
सरावासाठी प्रश्न
- 1MGNREGA 2005 प्रत्येक ग्रामीण कुटुंबाला किती दिवसांचे काम देण्याचे आश्वासन देत होता?
- 22025 चा कायदा किती दिवसांच्या कामाची हमी देतो?
- 3सिंचनामुळे जास्त रोजगार कसा निर्माण होतो, एक मार्ग सांगा.
- 4रोजगार वाढवण्यासाठी सरकार रस्ते का बांधते?
- 5MGNREGA ला कायदेशीर हक्क का म्हणतात?
- 6योजनेतील काम मालमत्ता निर्माण करणारे का ठरवलेले असते?
- 7गावात शीतगृह सुरू झाले. काम मिळणारे तीन गट सांगा.
- 8हमी कायद्याव्यतिरिक्त गावांत रोजगार वाढवण्याचे दोन मार्ग स्पष्ट करा.
उत्तरे पाहा (आधी स्वतः सोडवा)
- 1वर्षात 100 दिवसांचे मजुरीचे काम.
- 2125 दिवस.
- 3शेतकरी वर्षात जास्त पिके घेऊ शकतात आणि त्यामुळे जास्त काम मिळते.
- 4रस्त्यांमुळे व्यापार आणि वाहतूक वाढते, म्हणून द्वितीयक व तृतीयक क्षेत्रांत रोजगार वाढतो.
- 5कारण काम मागणाऱ्या प्रत्येक ग्रामीण कुटुंबाला ते द्यावेच लागते.
- 6जेणेकरून काम गावाला तलाव किंवा रस्त्यासारखे उपयुक्त काहीतरी भविष्यासाठी देईल.
- 7हमाल, चालक आणि व्यापारी.
- 8जास्त पिकांसाठी सिंचन आणि चांगले रस्ते व साठवण; तसेच लहान उद्योग.
संघटित आणि असंघटित क्षेत्रे
बँक लिपिक आणि रस्त्याकडेचा फळविक्रेता यांची तुलना करा. लिपिकाला ठरलेला पगार, रजा आणि निवृत्तिवेतन आहे. विक्रेत्याला ठराविक उत्पन्न, सुट्ट्या आणि सुरक्षा काहीच नाही; हवामान आणि ग्राहक असतील तरच विक्री.
संघटित क्षेत्र म्हणजे सरकारकडे नोंदणी केलेले आणि नियमांचे पालन करणारे उद्योग. येथे कामाचे ठरावीक तास, नियमित पगार, पगारी रजा, भविष्य निर्वाह निधी, उपदान आणि वैद्यकीय लाभ मिळतात. असंघटित क्षेत्र म्हणजे सरकारी नियंत्रणाबाहेरचे लहान, विखुरलेले उद्योग. नियम असतात पण पाळले जात नाहीत. नोकऱ्या कमी पगाराच्या व अनियमित असतात; पगारी रजा नाही, लाभ नाहीत, नोकरीची सुरक्षा नाही; कारणाशिवाय कामावरून काढता येते. भारतात सुमारे 90% कामगार असंघटित क्षेत्रात आणि फक्त सुमारे 10% संघटित क्षेत्रात आहेत.
आकृतीत : बहुतेक कामगार असंघटित क्षेत्रात आहेत.
नियम 1 : फरक नियम आणि सुरक्षेत आहे — संघटित क्षेत्र तास, पगार आणि लाभांबाबत सरकारी नियम पाळते; असंघटित क्षेत्र बहुतांशी पाळत नाही.
- सोपे : कारखान्यातील लिपिकाला पगारी रजा मिळते; रोजंदारीवरील गवंड्याला मिळत नाही.
- मध्यम : असंघटित क्षेत्रात अनेक कामगार हंगामी, कमी पगाराचे असतात आणि त्यांना सहज काढता येते; त्यांना कर्ज किंवा विमा मिळणेही कठीण.
- परीक्षेसाठी : सुमारे 90% कामगार आणि उत्पादनाचा मोठा भाग असंघटित क्षेत्रात आहे, तरीही ते सर्वांत कमी संरक्षित आहेत, म्हणून त्यांच्यासाठी संरक्षण हवे.
नियम 2 : संरक्षण कोणाला हवे — शेती, लहान दुकाने, बांधकाम आणि रस्त्यावरील कामातील असंघटित कामगार आणि संघटित क्षेत्रातील हंगामी कामगार यांना सुरक्षा नसते. लहान शेतकऱ्यांना बियाणे, कर्ज आणि विपणन मदत हवी; ग्रामीण व शहरी कामगारांना कमी पगारापासून संरक्षण हवे.
- सोपे : शेतमजूर फक्त शेतीचे काम असतानाच कमावतो, म्हणून हंगामाबाहेर कुटुंबाला उत्पन्न नसते.
- मध्यम : लहान शेतकरी सावकारांवर अवलंबून राहतात, कारण बँका आणि सहकारी संस्था फक्त थोड्यांनाच मदत करतात.
- परीक्षेसाठी : अनुसूचित जाती-जमाती आणि मागास समाजातील कामगारांना असंघटित क्षेत्रात कमी पगार आणि कमी सुरक्षित नोकऱ्या मिळाल्याने जास्त त्रास होतो, म्हणून त्यांना संरक्षण व आधार हवा.
संघटित = नोंदणीकृत, नियम पाळणारे, सुरक्षित नोकऱ्या. असंघटित = लहान, विखुरलेले, सुरक्षा नाही. सुमारे 90% भारतीय कामगार असंघटित क्षेत्रात आहेत.
संघटित क्षेत्र म्हणजे फक्त मोठ्या कंपन्या असे मानणे. नियम पाळणारा कोणताही नोंदणीकृत उद्योग, लहान असला तरी, संघटित असतो.
आठवणीची युक्ती : सं-नो-सु — संघटित = नोंदणीकृत आणि सुरक्षित; असंघटित = असुरक्षित.
फरक ओळखा
| मुद्दा | संघटित | असंघटित |
|---|---|---|
| नियम | नोंदणीकृत, पाळले जातात | असतात पण पाळले जात नाहीत |
| नोकरी | सुरक्षित, नियमित, लाभ | कमी पगार, अनियमित, लाभ नाहीत |
| कामगारांचा वाटा (भारत) | सुमारे 10% | सुमारे 90% |
सरावासाठी प्रश्न
- 1भारतातील किती टक्के कामगार असंघटित क्षेत्रात आहेत?
- 2संघटित क्षेत्रातील कामगारांना मिळणारे कोणतेही दोन लाभ सांगा.
- 3संघटित आणि असंघटित कामगाराचे प्रत्येकी एक उदाहरण द्या.
- 4असंघटित क्षेत्रात नोकरीची सुरक्षा नसते असे का म्हणतात?
- 5लहान शेतकऱ्यांना संरक्षण आणि आधार का हवा?
- 6मागास समाजातील कामगारांना असंघटित क्षेत्रात जास्त त्रास का होतो?
- 7बँक लिपिक आणि बांधकाम मजूर कोणत्या तीन बाबतींत वेगळे आहेत?
- 8संघटित क्षेत्रातील कामगारालाही कधीकधी संरक्षण का हवे ते स्पष्ट करा.
उत्तरे पाहा (आधी स्वतः सोडवा)
- 1सुमारे 90%.
- 2कोणतेही दोन: पगारी रजा, भविष्य निर्वाह निधी, उपदान, वैद्यकीय लाभ, नियमित पगार.
- 3संघटित: बँक लिपिक; असंघटित: रस्त्याकडेचा फळविक्रेता किंवा रोजंदारीवरील गवंडी.
- 4कारण कामगारांना कारणाशिवाय काढले जाऊ शकते आणि त्यांना नियमित पगार नसतो.
- 5कारण त्यांना बियाणे, कर्ज आणि विपणन मदत हवी असते आणि ते अनेकदा सावकारांवर अवलंबून असतात.
- 6त्यांना कमी पगार आणि कमी सुरक्षित नोकऱ्या मिळतात, म्हणून त्यांना आधार हवा.
- 7पगार (नियमित की अनियमित), लाभ (रजा, निवृत्तिवेतन की काहीच नाही) आणि नोकरीची सुरक्षा.
- 8कारण काही मालक हंगामी कामगार ठेवतात आणि नियमांप्रमाणे लाभ देत नाहीत.
सार्वजनिक आणि खासगी क्षेत्रे
तुमच्या गावातून जाणारी शाळेची बस राज्य सरकारची असू शकते; शेजारचा शिकवणी वर्ग खासगी व्यक्तीचा असतो. एक सेवेसाठी चालते, दुसरा मुख्यतः पैसे कमावण्यासाठी.
सार्वजनिक क्षेत्रात बहुतेक मालमत्ता सरकारच्या मालकीची असते आणि सरकार सेवा देते, उदा. रेल्वे आणि टपाल कार्यालय. खासगी क्षेत्रात मालमत्तेची मालकी आणि सेवा देणे खासगी व्यक्ती किंवा कंपन्यांच्या हाती असते, उदा. मोबाईल कंपनी किंवा खासगी बँक. खासगी क्षेत्राच्या क्रिया नफा कमावण्याच्या हेतूने चालतात. सरकार करांमधून पैसा मिळवते आणि खासगी क्षेत्र स्वस्तात देणार नाही अशा सेवा पुरवते, जसे रस्ते, पूल, रेल्वे, बंदरे, वीज, सिंचन आणि मूलभूत आरोग्य व शिक्षण. सरकार शेतकऱ्यांना योग्य भावाने धान्य (किमान आधारभूत किंमत) विकत घेऊन आणि साठवून मदत करते.
आकृतीत : एकच गरज, ती भागवण्याचे दोन मार्ग.
नियम 1 : सार्वजनिक क्षेत्र लोकसेवेसाठी, खासगी क्षेत्र नफ्यासाठी — जिथे नफा कमी किंवा उशिरा मिळतो तिथे खासगी क्षेत्र गुंतवणूक करत नाही, म्हणून सरकार पुढे येते.
- सोपे : रेल्वे मार्ग सरकार बांधते; मोबाईल नेटवर्क खासगी कंपनी चालवते.
- मध्यम : जिथे कोणीही जास्त दर देऊ शकत नाही अशा गरीब भागात खासगी कंपनी वीज प्रकल्प उभारणार नाही, पण सरकार उभारू शकते.
- परीक्षेसाठी : धरण, आरोग्यसेवा, शिक्षण अशा संपूर्ण देशाला लागणाऱ्या गोष्टींवर खर्च करणे आणि खर्च कमी ठेवणे हे सरकारचे कर्तव्य आहे, कारण अनेक लोकांना खासगी दर परवडत नाहीत.
नियम 2 : सरकार कशावर खर्च करते — काही कामांना खूप पैसा लागतो आणि परतफेडीला खूप वेळ लागतो, जसे मोठे धरण. काही कामे सर्वांना उपयोगी असतात पण खासगी कंपन्या खूप जास्त पैसे आकारतील, जसे आरोग्य आणि शिक्षण. सरकार शेतकऱ्यांना योग्य भाव आणि गरिबांना अन्न मिळेल हेही पाहते.
- सोपे : सरकारी रुग्णालय कमी शुल्क घेते, तर खासगी रुग्णालय जास्त घेऊ शकते.
- मध्यम : सरकार शेतकऱ्यांकडून ठरावीक भावाने गहू घेते आणि रेशन दुकानांतून स्वस्त दराने विकते.
- परीक्षेसाठी : खासगी कंपन्याही वीज प्रकल्प उभारू शकतात, पण फक्त खासगी कंपन्याच असत्या तर परवडू न शकणाऱ्यांना वीज मिळाली नसती; म्हणून सरकार परवडणाऱ्या दराने ती पुरवते.
सार्वजनिक क्षेत्र = सेवेसाठी सरकारची मालकी व कारभार. खासगी क्षेत्र = नफ्यासाठी व्यक्ती किंवा कंपन्यांची मालकी. दोन्ही हवीत.
सार्वजनिक क्षेत्र काहीच कमावत नाही असे मानणे. ते कर आणि शुल्कांतून पैसा मिळवते आणि लोकांच्या हितासाठी खर्च करते.
आठवणीची युक्ती : स-ख — सार्वजनिक = सेवेसाठी; खासगी = खिशासाठी (नफ्यासाठी).
फरक ओळखा
| मुद्दा | सार्वजनिक क्षेत्र | खासगी क्षेत्र |
|---|---|---|
| मालक | सरकार | व्यक्ती किंवा कंपन्या |
| हेतू | लोकसेवा | नफा |
| उदाहरण | रेल्वे, टपाल कार्यालय | मोबाईल कंपनी, खासगी बँक |
सरावासाठी प्रश्न
- 1सार्वजनिक क्षेत्रात बहुतेक मालमत्तेचा मालक कोण असतो?
- 2खासगी क्षेत्राचा मुख्य हेतू कोणता?
- 3सार्वजनिक आणि खासगी क्षेत्रातील सेवांचे प्रत्येकी एक उदाहरण द्या.
- 4खासगी कंपन्या असूनही सरकार धरणे आणि रस्ते का बांधते?
- 5सरकार शेतकऱ्यांकडून योग्य भावाने धान्य का खरेदी करते?
- 6सेवा देण्यासाठी सरकारला पैसा कोठून मिळतो?
- 7देशासाठी फक्त खासगी रुग्णालये पुरेशी का नाहीत?
- 8सार्वजनिक आणि खासगी क्षेत्रांचे मिश्रण उपयुक्त का आहे ते एका उदाहरणासह स्पष्ट करा.
उत्तरे पाहा (आधी स्वतः सोडवा)
- 1सरकार.
- 2नफा.
- 3सार्वजनिक: रेल्वे किंवा टपाल कार्यालय; खासगी: मोबाईल कंपनी किंवा खासगी बँक.
- 4कारण त्यांना खूप पैसा लागतो आणि परतफेडीला वेळ लागतो, म्हणून खासगी कंपन्या स्वस्तात ते बांधणार नाहीत.
- 5जेणेकरून शेतकऱ्यांना योग्य भाव मिळेल आणि गरिबांना स्वस्त दरात अन्न मिळेल.
- 6मुख्यतः करांतून.
- 7अनेक गरीब लोकांना शुल्क परवडणार नाही आणि त्यांना उपचार मिळणार नाहीत.
- 8सरकार सर्वांना स्वस्त वीज आणि आरोग्यसेवा देते, तर खासगी कंपन्या मोबाईलसारख्या सेवा देतात; दोन्ही मिळून सर्वांच्या गरजा भागवतात.