प्रकरण 3: पैसा आणि कर्ज

वस्तुविनिमय पद्धतीत वस्तूंची थेट वस्तूंशी देवाणघेवाण होते. त्यासाठी इच्छांचा दुहेरी योगायोग लागतो: एकाला जे विकायचे आहे तेच दुसऱ्याला नेमके विकत घ्यायचे असले पाहिजे. पैसा ही अडचण दूर करतो. तो मधली पायरी म्हणून काम करतो: कुंभार मडकी पैशाला विकतो आणि त्या पैशाने तांदूळ घेतो. दोन देवाणघेवाणींच्या मधे पैसा उभा असल्याने त्याला विनिमयाचे माध्यम म्हणतात.

आधुनिक पैशाची दोन रूपे आहेत. चलन म्हणजे कागदी नोटा आणि नाणी. त्यांना स्वतःचा काही उपयोग नसतो आणि त्या मौल्यवान धातूच्या नसतात, तरी सरकारची मान्यता असल्याने त्या स्वीकारल्या जातात. भारतात भारतीय रिझर्व्ह बँक (RBI) केंद्र सरकारच्या वतीने नोटा काढते आणि कायद्यानुसार रुपयातील देणे कोणालाही नाकारता येत नाही. दुसरे रूप म्हणजे बँकेतील ठेवी. त्या मागणीनुसार काढता येतात म्हणून त्यांना मागणी ठेवी म्हणतात आणि धनादेश (चेक), म्हणजे देणाऱ्याच्या खात्यातून रक्कम देण्यास बँकेला सांगणारा कागद, रोख न वापरता देणे शक्य करतो. चलन आणि मागणी ठेवी मिळून आधुनिक अर्थव्यवस्थेतील पैसा होतो.

बँका जनतेकडून ठेवी स्वीकारतात आणि त्यावर व्याज देतात. त्या ठेवींचा फक्त थोडा भाग रोख म्हणून ठेवतात, आजकाल भारतात सुमारे 5 टक्के, कारण एखाद्या दिवशी काढायला येणाऱ्या थोड्या ठेवीदारांना देता यावे. ठेवींचा मोठा भाग कर्जे देण्यासाठी वापरला जातो. अशा प्रकारे बँका ज्यांच्याकडे अतिरिक्त निधी आहे (ठेवीदार) आणि ज्यांना निधी हवा आहे (कर्जदार) यांच्यात मध्यस्थी करतात. बँका ठेवींवर देतात त्यापेक्षा जास्त व्याजदर कर्जावर आकारतात, आणि हा फरक हाच त्यांच्या उत्पन्नाचा मुख्य स्रोत असतो.

कर्ज (पत) हा असा करार आहे ज्यात देणारा घेणाऱ्याला पैसे, वस्तू किंवा सेवा देतो आणि घेणारा भविष्यात देण्याचे वचन देतो. कर्ज जेव्हा उत्पादनाच्या खेळत्या भांडवलाची म्हणजे चालू खर्चाची गरज भागवते, तेव्हा ते कमाई वाढवू शकते. पण तोटा झाला आणि आधार नसेल तर कर्जदार कर्जाच्या सापळ्यात अडकू शकतो, जिथे कर्ज त्याला अशा स्थितीत ढकलते जिथून बाहेर पडणे अतिशय वेदनादायक असते. कर्ज उपयोगी ठरते की नाही ते परिस्थितीतील जोखमीवर आणि तोटा झाल्यास आधार मिळतो का यावर अवलंबून असते.

प्रत्येक कर्जकरारात व्याजदर असतो जो कर्जदाराने मुद्दल फेडताना देणाऱ्याला द्यायचा असतो. देणारा तारण (सुरक्षा) देखील मागू शकतो: कर्जदाराच्या मालकीची मालमत्ता, जसे जमीन, इमारत, वाहन, पशुधन किंवा बँक ठेवी, जी कर्ज फेडेपर्यंत हमी म्हणून वापरली जाते. कर्जदार फेडू शकला नाही तर देणारा तारण विकून पैसे वसूल करू शकतो. व्याजदर, लागणारे तारण व कागदपत्रे, आणि परतफेडीची पद्धत मिळून कर्जाच्या अटी होतात.

कर्जे दोन प्रकारच्या स्रोतांकडून मिळतात. औपचारिक क्षेत्रातील कर्जे बँका आणि सहकारी संस्थांकडून असतात. अनौपचारिक क्षेत्रातील देणारे म्हणजे सावकार, व्यापारी, मालक, नातेवाईक आणि मित्र. भारतीय रिझर्व्ह बँक औपचारिक स्रोतांवर देखरेख करते: बँकांना किमान रोख शिल्लक ठेवावी लागते आणि किती, कोणाला, कोणत्या दराने कर्ज दिले ते कळवावे लागते. अनौपचारिक देणाऱ्यांवर कोणी देखरेख करत नाही; ते खूप जास्त व्याज आकारतात आणि कर्ज वसुलीसाठी अयोग्य मार्ग वापरू शकतात. कर्ज घेण्याचा जास्त खर्च कर्जदाराकडे कमी उत्पन्न ठेवतो आणि कर्जाच्या सापळ्याकडे नेऊ शकतो. 2019 मध्ये ग्रामीण कुटुंबांसाठी व्यापारी बँका हा सर्वांत मोठा एकल स्रोत होता, पण सावकारांचा वाटा अजूनही सुमारे 23 टक्के होता.

अनेक गरिबांना तारण आणि कागदपत्रे नसल्याने बँक कर्ज मिळत नाही, तर सावकार खूप जास्त व्याज आकारतात. स्वयं-सहायता गट (बचत गट, SHG) हा 15 ते 20 सदस्यांचा लहान गट असतो, सहसा एका वस्तीतील महिला, ज्या नियमित भेटतात आणि बचत एकत्र करतात. सदस्य गटाकडून सावकारापेक्षा कमी व्याजाने लहान कर्जे घेतात. एक-दोन वर्षे नियमित बचत केल्यावर गटाला गटाच्या नावावर बँक कर्ज मिळू शकते. उद्देश, रक्कम, व्याज आणि परतफेड गट ठरवतो आणि फेडीची जबाबदारी गटाची असते, म्हणून बँका तारणाशिवाय कर्ज द्यायला तयार होतात. बांगलादेशची ग्रामीण बँक (Grameen Bank), 1970 च्या दशकात सुरू झालेली, गरीब महिलांना वाजवी दराने लहान कर्जे देते.