वेगवेगळी माणसे, वेगवेगळी ध्येये
तुमच्या गावाजवळून नवा महामार्ग जाणार आहे. ट्रकमालक खूश आहे, शेत दोन भागांत कापले जाणार म्हणून शेतकरी चिंतेत आहे आणि चहाच्या टपरीवाल्याला जास्त गिऱ्हाईक मिळण्याची आशा आहे. रस्ता एकच, स्वप्ने तीन.
विकास म्हणजे लोकांना ज्या प्रकारे जीवन सुधारावे असे वाटते त्यानुसार जीवन चांगले होणे. लोकांची जीवन-परिस्थिती वेगळी असल्याने त्यांची विकासविषयक ध्येये वेगळी असतात आणि कधी परस्परविरोधी सुद्धा. लोकांना जास्त उत्पन्न हवे असते, तसेच सुरक्षितता, आदर, स्वातंत्र्य आणि समान वागणूकही हवी असते.
आकृतीत : प्रत्येकाला विकास वेगळा दिसतो आणि काही ध्येये एकमेकांशी भिडतात.
नियम 1 : ध्येये वेगळी असतात, कधी परस्परविरोधी — एका गटाला फायदा देणारी गोष्ट दुसऱ्याला हानिकारक असू शकते, म्हणून सर्वांना लागू पडणारी विकासाची एकच कल्पना नसते.
- सोपे : शेतकऱ्याला कांद्याला जास्त भाव हवा; शहरातील खरेदीदाराला कांदा स्वस्त हवा.
- मध्यम : कारखानदाराला स्वस्त वीजेसाठी मोठे धरण हवे; ज्यांची घरे पाण्याखाली जातील त्या गावकऱ्यांना लहान बंधारे हवेत.
- परीक्षेसाठी : 'वेगळी ध्येये' आणि 'परस्परविरोधी ध्येये' सारखी नाहीत. दोन माणसांना वेगळ्या गोष्टी हव्या असतील पण संघर्ष नसेल; संघर्ष म्हणजे एकाचे ध्येय दुसऱ्याला हानिकारक ठरणे.
नियम 2 : उत्पन्न महत्त्वाचे, पण एकमेव ध्येय नाही — पैशाशिवाय माणसे मोजण्यास अवघड गोष्टींना महत्त्व देतात: नोकरीची सुरक्षितता, प्रतिष्ठा, स्वातंत्र्य, समान वागणूक आणि सुरक्षित वातावरण. जे मोजता येत नाही ते महत्त्वाचे नाही असे नव्हे.
- सोपे : मैत्री पैशाने विकत घेता येत नाही, तरी ती आयुष्यात खूप महत्त्वाची असते.
- मध्यम : थोडा कमी पगार पण नियमित, सुरक्षित उत्पन्न देणारी नोकरी, मोठा पगार पण सुरक्षितता आणि कुटुंबासाठी वेळ नसलेल्या नोकरीपेक्षा कोणी पसंत करू शकते.
- परीक्षेसाठी : स्त्रियांचा आदर झाला तर घरकाम वाटून घेतले जाते आणि जास्त स्त्रिया नोकरी करतात; म्हणजे उत्पन्नाबाहेरचे ध्येयही उत्पन्न वाढवू शकते.
विकासाचा अर्थ प्रत्येकासाठी वेगळा असतो. नेहमी विचारा: कोणाचे ध्येय, आणि त्यामुळे दुसऱ्याचे नुकसान होते का?
विकास म्हणजे फक्त जास्त पैसा असे मानणे. सुरक्षितता, आदर आणि समानता हीसुद्धा ध्येये आहेत.
आठवणीची युक्ती : उ-सु-आ-स — उत्पन्न, सुरक्षितता, आदर, समानता: बहुतेक लोक या चार गोष्टी शोधतात.
फरक ओळखा
| मुद्दा | वेगळी ध्येये | परस्परविरोधी ध्येये |
|---|---|---|
| अर्थ | इच्छा सारख्या नाहीत | एकाची इच्छा दुसऱ्याला हानिकारक |
| उदाहरण | मुलीला परदेशी शिकायचे, मुलाला क्रीडा-करिअर हवे | मुलीला समान स्वातंत्र्य हवे; भावाला घरकाम वाटून घेणे आवडत नाही |
| परिणाम | दोन्ही एकत्र साध्य होऊ शकतात | न्याय्य मार्ग शोधावा लागतो |
सरावासाठी प्रश्न
- 1माणसांची उत्पन्नाबाहेरची कोणतीही दोन ध्येये सांगा.
- 2विकासात दोन माणसांना वेगळ्या गोष्टी हव्या असण्याचे एक उदाहरण द्या.
- 3विकास सर्वांसाठी सारखाच असतो का? होय की नाही सांगा.
- 4धरणामुळे कारखान्याला वीज मिळते पण एक गाव बुडते. कोणाची ध्येये भिडतात?
- 5जास्त पगाराच्या असुरक्षित नोकरीपेक्षा कमी पगाराची सुरक्षित नोकरी कोणी का निवडेल?
- 6'वेगळी ध्येये' आणि 'परस्परविरोधी ध्येये' यांत फरक काय?
- 7उत्पन्नाबाहेरचे ध्येय उत्पन्न वाढवण्यासही कसे मदत करते, उदाहरणासह सांगा.
- 8ध्येये ठरवण्यात माणसांचा स्वभाव कमी आणि जीवन-परिस्थिती जास्त महत्त्वाची का? एक कारण द्या.
उत्तरे पाहा (आधी स्वतः सोडवा)
- 1कोणतीही दोन: सुरक्षितता, आदर, स्वातंत्र्य, समान वागणूक.
- 2शेतकऱ्याला कांद्याला जास्त भाव हवा; शहरी खरेदीदाराला कमी भाव हवा.
- 3नाही. वेगवेगळ्या माणसांची ध्येये वेगळी आणि कधी परस्परविरोधीही असतात.
- 4उद्योजकाची (वीज) आणि विस्थापित गावकऱ्यांची (घर व जमीन).
- 5फक्त पगार नव्हे, तर सुरक्षितता, नियमित उत्पन्न आणि कुटुंबासाठी वेळही महत्त्वाचा असतो.
- 6वेगळी ध्येये शेजारी-शेजारी राहू शकतात; परस्परविरोधी ध्येये एकमेकांना हानी पोहोचवतात.
- 7स्त्रियांचा आदर वाढला की जास्त स्त्रिया बाहेर काम करतात आणि कुटुंबाचे उत्पन्न वाढते.
- 8वेगवेगळ्या परिस्थितीतील माणसांना (भूमिहीन की जमीनदार, गरीब की श्रीमंत, शहरी की ग्रामीण) वेगळ्या गोष्टी लागतात, म्हणून ध्येये वेगळी.
उत्पन्न, सरासरी आणि देशांची तुलना
दोन वर्गांनी एकच परीक्षा दिली. वर्ग अ चे एकूण गुण 400 आणि वर्ग ब चे 450. ब चांगला का? जर ब मध्ये 45 विद्यार्थी आणि अ मध्ये फक्त 40 असतील तर नाही. प्रति विद्यार्थी सरासरी गुणांची तुलना जास्त न्याय्य आहे.
देशांची तुलना करण्यासाठी अर्थतज्ज्ञ दरडोई उत्पन्न (म्हणजेच सरासरी उत्पन्न) वापरतात: देशाचे एकूण उत्पन्न भागिले लोकसंख्या. जागतिक बँक याच्या आधारे देशांचे उच्च-उत्पन्न (श्रीमंत) आणि कमी-उत्पन्न असे गट करते. भारत निम्न-मध्यम उत्पन्न देश आहे. पण सरासरी हे लपवते की कोण किती कमावतो.
आकृतीत : दोन्ही देशांचे सरासरी उत्पन्न 20 हजार, पण एकात उत्पन्न समान आहे आणि दुसऱ्यात एकच श्रीमंत आहे.
नियम 1 : दरडोई उत्पन्न = एकूण उत्पन्न ÷ लोकसंख्या — फक्त एकूण उत्पन्न उपयोगी नाही, कारण देशांची लोकसंख्या वेगळी असते. लोकांच्या संख्येने भागल्यावर सरासरी माणूस किती कमावतो ते कळते.
- सोपे : एकूण उत्पन्न 6,00,000 रुपये आणि 30 लोक असलेल्या गावात प्रति माणूस 20,000 रुपये उत्पन्न येते.
- मध्यम : गाव X: एकूण उत्पन्न 9,00,000 रुपये, 30 लोक. गाव Y: 12,00,000 रुपये, 60 लोक. X मध्ये प्रति माणूस 30,000 रुपये आणि Y मध्ये 20,000 रुपये, म्हणजे Y चे एकूण उत्पन्न जास्त असूनही X पुढे आहे.
- परीक्षेसाठी : चार कुटुंबांचे सरासरी उत्पन्न 5,000 असेल आणि तीन कुटुंबे 4,000, 6,000 व 5,000 कमावत असतील तर चौथे कुटुंब 20,000 − 15,000 = 5,000 कमावते.
नियम 2 : सरासरी उत्पन्नाची वाटणी दाखवत नाही — दोन देशांचे सरासरी सारखे असूनही उत्पन्नाची वाटणी खूप वेगळी असू शकते. ज्या देशात उत्पन्न अधिक समान असते त्याला सहसा पसंती मिळते, म्हणजे उत्पन्नाच्या आकाराबरोबर वाटणीही महत्त्वाची.
- सोपे : पाच जण 20, 20, 20, 20, 20 कमावतात. दुसरे पाच जण 2, 2, 2, 2, 92 कमावतात. दोन्हींचे सरासरी 20.
- मध्यम : दुसऱ्या गटात चार जण खूप गरीब आणि एक खूप श्रीमंत आहे, तरी सरासरी चांगले दिसते.
- परीक्षेसाठी : देशाचे सरासरी उत्पन्न कालांतराने वाढले तरी प्रत्येक घटक सुखी झाला असे म्हणता येत नाही.
दरडोई उत्पन्न = देशाचे एकूण उत्पन्न ÷ लोकसंख्या. तुलनेसाठी वापरा, पण ते किती न्याय्य वाटले जाते तेही विचारा.
सारखे सरासरी म्हणजे सारखा विकास असे मानणे. उत्पन्नाची वाटणी खूप वेगळी असू शकते.
आठवणीची युक्ती : ए-लो-स — एकूण ÷ लोकसंख्या = सरासरी.
फरक ओळखा
| मुद्दा | एकूण उत्पन्न | दरडोई उत्पन्न |
|---|---|---|
| अर्थ | सर्व रहिवाशांचे उत्पन्न | एकूण उत्पन्न ÷ लोकसंख्या |
| उपयोग | अर्थव्यवस्थेचा आकार | देशांची तुलना |
| मर्यादा | लोकसंख्या विचारात नाही | असमान वाटणी लपवते |
सरावासाठी प्रश्न
- 1दरडोई उत्पन्न म्हणजे काय?
- 2दरडोई उत्पन्नावरून देशांचे श्रीमंत किंवा कमी-उत्पन्न असे गट कोणती संस्था करते?
- 3भारत जागतिक बँकेच्या कोणत्या गटात येतो?
- 4एका गावाचे एकूण उत्पन्न 8,00,000 रुपये आणि लोकसंख्या 40 आहे. त्याचे दरडोई उत्पन्न काढा.
- 5देशांच्या तुलनेसाठी एकूण उत्पन्नापेक्षा सरासरी उत्पन्न चांगले का?
- 6दोन देशांचे सरासरी उत्पन्न सारखे असेल तर आणखी काय तपासावे?
- 7चार जण 10, 12, 8 आणि 70 (हजारांत) कमावतात. सरासरी काढा आणि ती गटाचे नीट वर्णन करते का ते सांगा.
- 8देशाचे सरासरी उत्पन्न दहा वर्षे वाढले आहे. प्रत्येकाला फायदा झाला असे म्हणता येईल का? स्पष्ट करा.
उत्तरे पाहा (आधी स्वतः सोडवा)
- 1देशाचे एकूण उत्पन्न भागिले त्याची लोकसंख्या.
- 2जागतिक बँक.
- 3निम्न-मध्यम उत्पन्न देशांच्या गटात.
- 48,00,000 ÷ 40 = 20,000 रुपये.
- 5देशांची लोकसंख्या वेगळी असते, म्हणून एकूण उत्पन्नावरून सरासरी माणूस किती कमावतो ते कळत नाही.
- 6उत्पन्नाची लोकांमधील वाटणी (वितरण).
- 7(10 + 12 + 8 + 70) ÷ 4 = 25 हजार. ते गटाचे नीट वर्णन करत नाही, कारण तिघे सुमारे 10 कमावतात आणि एक 70.
- 8नाही. थोड्याच लोकांना फायदा झाला आणि अनेकांना काहीच मिळाले नाही तरी सरासरी वाढू शकते.
उत्पन्न आणि इतर निकष: आरोग्य व शिक्षण
दोन शेजाऱ्यांचा मासिक पगार सारखा आहे. एक जिथे राहतो तिथे शाळा दूर आहे, दवाखाना बंद आहे आणि पाणी असुरक्षित आहे. दुसरा जिथे राहतो तिथे या सर्व गोष्टी जवळ आहेत. उत्पन्न सारखे, पण जीवनाचा दर्जा खूप वेगळा.
फक्त उत्पन्नावरून जीवनाचा दर्जा कळत नाही, म्हणून आपण निर्देशकही पाहतो. बालमृत्यू दर (IMR) म्हणजे दर 1,000 जिवंत जन्मांमागे एक वर्षाच्या आत मरण पावणाऱ्या बाळांची संख्या. साक्षरता दर म्हणजे 7 वर्षे आणि त्यापुढील वयाच्या लोकांपैकी लिहिता-वाचता येणाऱ्यांचे प्रमाण. निव्वळ उपस्थिती गुणोत्तर म्हणजे विशिष्ट वयोगटातील शाळेत जाणाऱ्या मुलांची टक्केवारी. केरळचे दरडोई उत्पन्न हरियाणापेक्षा कमी आहे, तरी तेथे बालमृत्यू दर खूपच कमी आणि साक्षरता जास्त आहे.
आकृतीत : दरडोई उत्पन्न जास्त असलेले राज्यही आरोग्य आणि शिक्षणात मागे राहू शकते.
नियम 1 : विकास ठरवण्यासाठी फक्त उत्पन्न पुरेसे नाही — दरडोई उत्पन्न जास्त असलेल्या राज्यात तरीही बालमृत्यू जास्त आणि शाळेत जाणारी मुले कमी असू शकतात, म्हणून आरोग्य व शिक्षणाचे निर्देशकही हवेत.
- सोपे : राज्य P चे दरडोई उत्पन्न राज्य Q पेक्षा जास्त आहे, तरी त्याची कमी बाळे पहिले वर्ष जगतात.
- मध्यम : केरळचे दरडोई उत्पन्न हरियाणापेक्षा कमी आहे, पण केरळमध्ये बालमृत्यू दर कमी आणि साक्षरता दर जास्त आहे.
- परीक्षेसाठी : बिहारमध्ये 15–17 वयोगटातील सुमारे एक तृतीयांश मुले माध्यमिक शाळेत जात नाहीत; उत्पन्नाचे आकडे ही उणीव दाखवत नाहीत.
नियम 2 : तीन निर्देशक साध्या गणिताने समजून घ्या — IMR दर 1,000 जिवंत जन्मांमागे असतो; साक्षरता दर 7 वर्षे व पुढील लोकांची टक्केवारी; निव्वळ उपस्थिती गुणोत्तर वयोगटाची टक्केवारी.
- सोपे : 1,000 जन्मांपैकी 6 बाळे मरण पावली तर IMR 6.
- मध्यम : 600 जन्मांपैकी 15 बाळे मरण पावली: 15 ÷ 600 × 1,000 = 25.
- परीक्षेसाठी : 15–17 वयोगटातील 500 मुलांपैकी 350 शाळेत जातात: 350 ÷ 500 × 100 = 70 टक्के उपस्थिती, म्हणजे 30 टक्के शाळाबाह्य.
IMR दर 1,000 जन्मांमागे असतो; साक्षरता आणि उपस्थिती टक्केवारी असतात. कमी IMR आणि जास्त साक्षरता म्हणजे चांगला विकास.
IMR टक्केवारीत लिहिणे. तो नेहमी दर 1,000 जिवंत जन्मांमागे असतो.
आठवणीची युक्ती : बा-1000, सा-7+, उ-15–17 — बालमृत्यू दर 1,000 मागे, साक्षरता 7 वर्षे व पुढे, उपस्थिती 15–17 वर्षे.
फरक ओळखा
| निर्देशक | काय मोजतो | एकक |
|---|---|---|
| बालमृत्यू दर | एक वर्षाआधी मरणारी बाळे | दर 1,000 जिवंत जन्मांमागे |
| साक्षरता दर | 7 वर्षे व पुढील साक्षर लोक | टक्के |
| निव्वळ उपस्थिती गुणोत्तर | वयोगटातील शाळेत जाणारी मुले | टक्के |
सरावासाठी प्रश्न
- 1IMR चा पूर्ण अर्थ काय?
- 2IMR किती जिवंत जन्मांमागे काढतात?
- 3केरळ आणि हरियाणा यांपैकी कोणाचे दरडोई उत्पन्न कमी आहे?
- 4450 जन्मांपैकी 9 बाळे मरण पावली. IMR काढा.
- 5कमी उत्पन्न असूनही केरळ आरोग्य व शिक्षणात हरियाणापेक्षा चांगले का?
- 6माध्यमिक वर्गांतील कमी निव्वळ उपस्थिती गुणोत्तर काय सांगते?
- 7एका जिल्ह्यात 15–17 वयोगटातील 1,200 मुलांपैकी 840 शाळेत जातात. निव्वळ उपस्थिती गुणोत्तर आणि शाळाबाह्य टक्केवारी काढा.
- 8एक राज्य उत्पन्नाच्या यादीत पहिले आहे पण IMR यादीत नाही. त्याच्या सरकारने काय करावे?
उत्तरे पाहा (आधी स्वतः सोडवा)
- 1बालमृत्यू दर (Infant Mortality Rate).
- 21,000.
- 3केरळ.
- 49 ÷ 450 × 1,000 = 20.
- 5कारण तेथे सर्वांना वापरता येतील अशा पुरेशा मूलभूत आरोग्य व शिक्षण सुविधा आहेत.
- 6त्या वयाची अनेक मुले शाळेबाहेर आहेत.
- 7840 ÷ 1,200 × 100 = 70 टक्के शाळेत जातात; 30 टक्के शाळाबाह्य.
- 8आरोग्य व शिक्षण सुविधांवर जास्त खर्च करावा, म्हणजे चांगले उत्पन्न चांगल्या जीवनात बदलेल.
सार्वजनिक सुविधा
तुम्ही संपूर्ण गावासाठी बांधलेल्या शाळेत शिकता. प्रत्येक कुटुंबाला स्वतःची शाळा बांधावी लागली असती तर फार थोड्यांनाच परवडली असती. आयुष्यातील अनेक चांगल्या गोष्टी एकत्र पुरवल्या की स्वस्त आणि न्याय्य होतात.
सार्वजनिक सुविधा म्हणजे सामूहिकपणे पुरवल्या जाणाऱ्या वस्तू आणि सेवा, जसे शाळा, रुग्णालये, रस्ते, सुरक्षित पिण्याचे पाणी आणि रेशन दुकान (सार्वजनिक वितरण प्रणाली, PDS). खिशातील पैशाने प्रदूषणमुक्त पर्यावरण विकत घेता येत नाही आणि संपूर्ण समाजाने उपाय केल्याशिवाय संसर्गजन्य रोगांपासून संरक्षण मिळत नाही. म्हणून या सुविधा सर्वांपर्यंत पोहोचतील याची खात्री सरकारने करावी.
आकृतीत : सामायिक सुविधा अनेकांना प्रति माणूस कमी खर्चात मिळतात.
नियम 1 : काही गोष्टी सामूहिकपणे पुरवणेच योग्य — सामूहिक पुरवठा प्रति माणूस स्वस्त पडतो आणि सर्वांपर्यंत पोहोचतो, तर वैयक्तिक खरेदी महाग असते आणि अनेकांना वगळते.
- सोपे : गल्लीसाठी एक दिवा प्रत्येक घरासाठी रखवालदारापेक्षा स्वस्त.
- मध्यम : सरकारी शाळेत शेकडो मुले शिकू शकतात; प्रत्येक मुलासाठी खासगी शिक्षक ठेवणे खूप महाग.
- परीक्षेसाठी : संसर्गजन्य रोग रोखण्यासाठी संपूर्ण समाजाला प्रतिबंधात्मक उपाय करावे लागतात, जे एका कुटुंबाच्या पैशाने जमत नाही.
नियम 2 : चांगल्या सुविधांसाठी फक्त खर्च पुरेसा नाही — योजना किती चांगली चालवली जाते आणि वापरली जाते हेही महत्त्वाचे. दोन राज्यांचा खर्च सारखा असूनही निकाल वेगळे असू शकतात.
- सोपे : वेळेवर उघडणारे प्रामाणिक रेशन दुकान लोकांना मदत करते; बंद राहणारे नाही.
- मध्यम : जिथे बहुतेक ग्रामीण कुटुंबे रेशन दुकानाचा वापर करतात तिथे त्यांचे अन्न आणि आरोग्य चांगले असण्याची शक्यता.
- परीक्षेसाठी : केरळचा बालमृत्यू दर कमी आहे कारण तेथे पुरेशा मूलभूत आरोग्य व शिक्षण सुविधा आहेत, तो सर्वात श्रीमंत राज्य आहे म्हणून नव्हे.
सार्वजनिक सुविधा म्हणजे शाळा, आरोग्यसेवा, सुरक्षित पाणी, रेशन दुकान अशा सामायिक वस्तू व सेवा. त्या सर्वांसाठी पुरवणे सरकारचे काम.
श्रीमंत माणूस हवे ते सर्व विकत घेऊ शकतो असे मानणे. स्वच्छ पर्यावरण आणि रोगांपासून संरक्षण यासाठी संपूर्ण समाजाची कृती लागते.
आठवणीची युक्ती : शा-आ-पा-रे — शाळा, आरोग्य, पाणी, रेशन दुकान: चार मूलभूत सार्वजनिक सुविधा.
फरक ओळखा
| मुद्दा | वैयक्तिक पुरवठा | सामूहिक पुरवठा |
|---|---|---|
| प्रति माणूस खर्च | जास्त | कमी |
| फायदा कोणाला | पैसे देऊ शकणाऱ्यांना | सर्वांना |
| उदाहरण | एका घरासाठी खासगी रखवालदार | वस्तीसाठी रस्त्यावरील दिवे |
सरावासाठी प्रश्न
- 1दोन सार्वजनिक सुविधांची नावे सांगा.
- 2फक्त पैशाने प्रदूषणमुक्त पर्यावरण का मिळत नाही?
- 3PDS चा पूर्ण अर्थ काय?
- 4शाळा, आरोग्यसेवा अशा मूलभूत सुविधा सर्वांना मिळतील याची खात्री कोणी करावी?
- 5वस्तीची सामूहिक सुरक्षा प्रत्येक घराच्या रखवालदारापेक्षा स्वस्त का?
- 6आरोग्यावर सारखा खर्च करणाऱ्या दोन राज्यांचे निकाल वेगळे का असू शकतात?
- 7200 कुटुंबांच्या वस्तीला 2,00,000 रुपयांचा पाण्याचा पंप हवा आहे. सर्वांनी वाटून घेतला तर प्रति कुटुंब खर्च काढा आणि प्रत्येक कुटुंबाला 40,000 रुपयांच्या छोट्या खासगी पंपाशी तुलना करा.
- 8'केरळचा कमी बालमृत्यू दर फक्त उत्पन्नामुळे नाही तर सुविधांमुळे आहे.' दोन ओळींत स्पष्ट करा.
उत्तरे पाहा (आधी स्वतः सोडवा)
- 1कोणत्याही दोन: शाळा, रुग्णालये, रस्ते, सुरक्षित पाणी, रेशन दुकाने.
- 2प्रदूषण आणि रोगराई संपूर्ण समाजावर परिणाम करतात, म्हणून एक कुटुंब आपल्या पैशाने त्यातून सुटू शकत नाही.
- 3सार्वजनिक वितरण प्रणाली (Public Distribution System).
- 4सरकारने.
- 5खर्च अनेक कुटुंबांत वाटला जातो, म्हणून प्रत्येकाला खूप कमी पडतो.
- 6कारण योजना कशा चालवल्या आणि वापरल्या जातात यात फरक असतो, जसे रेशन दुकाने किंवा आरोग्य केंद्रे किती चांगली चालतात.
- 7वाटून घेतल्यास 2,00,000 ÷ 200 = 1,000 रुपये प्रति कुटुंब; खासगी पंप 40,000 रुपयांचा, म्हणजे 40 पट जास्त.
- 8केरळ सर्वांना पुरेशी मूलभूत आरोग्य व शिक्षण सेवा देते, म्हणून कमी उत्पन्न असूनही तेथे बाळे जास्त जगतात.
मानवी विकास आणि आपले शेजारी देश
रिपोर्ट कार्डवर अनेक विषयांचे गुण असतात, एकच नाही. देशातील लोकांच्या रिपोर्ट कार्डालाही एकापेक्षा जास्त आकडे लागतात: उत्पन्न, आरोग्य आणि शिक्षण एकत्र.
फक्त उत्पन्न पुरेसे नाही म्हणून संयुक्त राष्ट्र विकास कार्यक्रम (UNDP) मानव विकास अहवाल प्रसिद्ध करतो. तो देशांची तुलना तीन गोष्टींवर करतो: लोकांचे आरोग्य (जन्मावेळचे आयुर्मान), त्यांचे शिक्षण (शिक्षणाची सरासरी वर्षे) आणि त्यांचे उत्पन्न (दरडोई उत्पन्न असे मोजलेले की एक डॉलर सर्वत्र सारख्या वस्तू देतो, यास क्रयशक्ती समता म्हणतात). या तिन्हींतून मानव विकास निर्देशांक (HDI) तयार होतो आणि देशांना त्यावर क्रमांक दिला जातो.
आकृतीत : HDI आरोग्य, शिक्षण आणि उत्पन्न मिळून एक क्रमवारी देतो.
नियम 1 : HDI आरोग्य, शिक्षण आणि उत्पन्न पाहतो — जन्मावेळचे आयुर्मान म्हणजे नवजात बाळाला अपेक्षित सरासरी आयुष्य; शिक्षणाची सरासरी वर्षे म्हणजे 25 वर्षे व पुढील लोकांच्या शिक्षणाची सरासरी वर्षे. माणूस आणि त्याचे कल्याण सर्वांत आधी.
- सोपे : ज्या देशात आयुर्मान 74 आहे तेथे जन्मलेल्या बाळाला सरासरी सुमारे 74 वर्षांचे आयुष्य अपेक्षित.
- मध्यम : उत्पन्न जास्त पण शिक्षणाची वर्षे कमी आणि आयुष्य कमी असलेल्या देशाचा HDI क्रमांक त्याच्या उत्पन्नावरून वाटतो त्यापेक्षा खालचा येतो.
- परीक्षेसाठी : जागतिक बँक प्रामुख्याने दरडोई उत्पन्नावर देशांचे गट करते, तर UNDP आरोग्य, शिक्षण आणि उत्पन्न एकत्र वापरते.
नियम 2 : शेजारी देश दाखवतात की उत्पन्न म्हणजे सर्वकाही नव्हे — भारत आणि शेजारी देशांच्या माहितीत श्रीलंका दिलेल्या प्रत्येक बाबतीत भारताच्या पुढे आहे. बांगलादेशचे दरडोई उत्पन्न भारतापेक्षा कमी आहे, तरी तेथील लोक सरासरी जास्त जगतात.
- सोपे : श्रीलंकेचा HDI क्रमांक भारतापेक्षा खूपच चांगला आहे.
- मध्यम : बांगलादेशचे दरडोई उत्पन्न कमी असूनही तेथील लोकांना भारतीयांपेक्षा जास्त आयुष्य अपेक्षित.
- परीक्षेसाठी : म्हणून उच्च मानव विकास क्रमांक हवा असेल तर उत्पन्नासोबत आरोग्य आणि शिक्षणही सुधारावे लागते.
HDI = आरोग्य + शिक्षण + उत्पन्न. UNDP देशांना त्यावर क्रमांक देते; 'मानव' शब्द दाखवतो की लोक सर्वांत आधी.
जास्त दरडोई उत्पन्न म्हणजे नेहमी उच्च HDI क्रमांक असे मानणे. आरोग्य आणि शिक्षणही मोजले जाते.
आठवणीची युक्ती : आ-शि-उ — आरोग्य, शिक्षण, उत्पन्न: HDI चे तीन भाग.
फरक ओळखा
| मुद्दा | जागतिक बँक | UNDP (मानव विकास अहवाल) |
|---|---|---|
| आधार | दरडोई उत्पन्न | आरोग्य, शिक्षण आणि उत्पन्न |
| निकाल | श्रीमंत व कमी-उत्पन्न गट | HDI क्रमांक |
| काय दाखवते | देश किती श्रीमंत | लोक किती चांगले जगतात |
सरावासाठी प्रश्न
- 1मानव विकास अहवाल कोणती संस्था प्रसिद्ध करते?
- 2HDI कोणत्या तीन गोष्टी पाहतो?
- 3जन्मावेळचे आयुर्मान म्हणजे काय?
- 4दिलेल्या माहितीनुसार भारताचा कोणता शेजारी कमी दरडोई उत्पन्न असूनही जास्त आयुर्मान दाखवतो?
- 5'मानव विकास' मध्ये 'मानव' शब्द महत्त्वाचा का?
- 6UNDP ची पद्धत जागतिक बँकेच्या पद्धतीपेक्षा कशी वेगळी?
- 7देश P चे उत्पन्न जास्त पण शिक्षण कमी; देश Q चे उत्पन्न कमी पण आरोग्य व शिक्षण चांगले. HDI मध्ये कोणाचा क्रमांक चांगला येऊ शकतो? का?
- 8उत्पन्न असे का बदलतात की एक डॉलर प्रत्येक देशात सारख्या वस्तू देतो?
उत्तरे पाहा (आधी स्वतः सोडवा)
- 1संयुक्त राष्ट्र विकास कार्यक्रम (UNDP).
- 2आरोग्य, शिक्षण आणि उत्पन्न.
- 3जन्मावेळी माणसाला अपेक्षित सरासरी आयुष्य.
- 4बांगलादेश.
- 5कारण विकासात सर्वांत महत्त्वाचे लोक, त्यांचे आरोग्य आणि कल्याण असते.
- 6जागतिक बँक प्रामुख्याने दरडोई उत्पन्न वापरते; UNDP आरोग्य, शिक्षण आणि उत्पन्न एकत्र वापरते.
- 7Q चा क्रमांक चांगला येऊ शकतो, कारण HDI फक्त उत्पन्न नव्हे तर आरोग्य व शिक्षणही मोजतो.
- 8म्हणजे वेगवेगळ्या देशांच्या उत्पन्नाची न्याय्य तुलना करता येते.
विकासाची शाश्वतता
एक कुटुंब विहिरीतून पाणी घेते. पावसाने भरले जाते त्यापेक्षा रोज जास्त उपसले तर एखाद्या उन्हाळ्यात विहीर कोरडी पडेल. पुढच्या पिढीला लागणारे संपवून टाकणारा विकास असाच असतो.
शाश्वत विकास म्हणजे आजच्या गरजा भागवताना भावी पिढ्यांची आपल्या गरजा भागवण्याची संधी बिघडू न देणे. पिके, भूजल यांसारखी नवीकरणीय संसाधने निसर्गाकडून पुन्हा भरली जातात, तरी त्यांचा अतिवापर होऊ शकतो. खनिज तेलासारखी अनवीकरणीय संसाधने यांचा साठा निश्चित असतो आणि नवे साठे सापडले तरी ते संपून जातात. पर्यावरणाचे नुकसान राज्य किंवा देशाच्या सीमा पाळत नाही.
आकृतीत : पाणी भरण्यापेक्षा जास्त वेगाने उपसले तर साठा सतत कमी होतो.
नियम 1 : नवीकरणीय संसाधनांचाही अतिवापर होऊ शकतो — निसर्ग भरून काढतो त्यापेक्षा जास्त वापरले तर साठा घटतो. भारतातील अनेक जिल्ह्यांत भूजल खाली जात आहे, विशेषतः समृद्ध शेतीच्या भागांत आणि वेगाने वाढणाऱ्या शहरांत.
- सोपे : पावसाने भरण्यापेक्षा वेगाने उपसलेले तळे कोरडे पडते.
- मध्यम : पीक पाठोपाठ पीक घेण्यासाठी पावसाने पुनर्भरण होण्यापेक्षा वेगाने भूजल उपसले तर पाणीपातळी खाली जाते.
- परीक्षेसाठी : भूजल नवीकरणीय संसाधन आहे, तरी भारताच्या अनेक भागांत त्याच्या अतिवापराचा गंभीर धोका आहे.
नियम 2 : अनवीकरणीय संसाधने संपून जातील — खनिज तेलाचे साठे मर्यादित आहेत. भारतासारख्या कमी साठ्याच्या देशांना तेल आयात करावे लागते, म्हणून तेलाचे भाव वाढले की सर्वांवर बोजा पडतो.
- सोपे : आज जाळलेला कोळसा आपल्या नातवंडांना पुन्हा जाळता येणार नाही.
- मध्यम : बहुतेक तेल आयात करणाऱ्या देशाला तेलाचे भाव वाढल्यावर त्रास होतो.
- परीक्षेसाठी : नव्या शोधांमुळे साठा वाढतो, पण कालांतराने तोही संपतो.
शाश्वत म्हणजे आजच्या गरजा भागवताना भविष्याला हानी न पोहोचवणे. नवीकरणीय संसाधने त्यांच्या पुनर्भरणाच्या वेगात वापरा आणि अनवीकरणीय काळजीपूर्वक वापरा.
फक्त अनवीकरणीय संसाधने संपतात असे मानणे. नवीकरणीय संसाधनांचाही अतिवापर होऊ शकतो.
आठवणीची युक्ती : न-अन — नवीकरणीय पुन्हा भरतात (अतिवापर टाळा); अनवीकरणीय कधीच भरत नाहीत.
फरक ओळखा
| मुद्दा | नवीकरणीय | अनवीकरणीय |
|---|---|---|
| अर्थ | निसर्गाकडून पुन्हा भरली जातात | निश्चित साठा, संपतो |
| उदाहरण | पिके, भूजल | खनिज तेल, कोळसा |
| धोका | पुनर्भरणापेक्षा जास्त वापर | कालांतराने संपणे |
सरावासाठी प्रश्न
- 1शाश्वत विकास म्हणजे काय?
- 2नवीकरणीय आणि अनवीकरणीय संसाधनाचे प्रत्येकी एक उदाहरण द्या.
- 3भूजल नवीकरणीय की अनवीकरणीय संसाधन आहे?
- 4भारतासारखे देश खनिज तेल आयात का करतात?
- 5नवीकरणीय संसाधनही संपू शकते, का?
- 6पर्यावरणाचे नुकसान एकाच देशाची नव्हे तर सर्वांची समस्या का आहे?
- 7एका टाकीत 1,000 लिटर पाणी आहे. पावसाने महिन्याला 300 लिटर भरते आणि कुटुंब महिन्याला 450 लिटर वापरते. टाकी कोणत्या महिन्यात रिकामी होते?
- 8आजचा भूजलाचा अतिवापर भावी पिढ्यांचे नुकसान कसे करतो?
उत्तरे पाहा (आधी स्वतः सोडवा)
- 1आजच्या गरजा भागवताना भावी पिढ्यांच्या गरजा भागवण्याच्या क्षमतेला धक्का न लावणारा विकास.
- 2नवीकरणीय: पिके किंवा भूजल. अनवीकरणीय: खनिज तेल किंवा कोळसा.
- 3नवीकरणीय.
- 4कारण त्यांच्याकडे स्वतःचे पुरेसे खनिज तेलाचे साठे नसतात.
- 5निसर्ग भरून काढतो त्यापेक्षा वेगाने वापरले तर साठा घटतो.
- 6पर्यावरणाचे नुकसान सीमा पाळत नाही, म्हणून आपले भविष्य एकमेकांशी जोडलेले आहे.
- 7टाकी दर महिन्याला 450 − 300 = 150 लिटर गमावते आणि 1,000 ÷ 150 सुमारे 6.7, म्हणून ती 7 व्या महिन्यात रिकामी होते.
- 8त्यांच्यासाठी कमी पाणी उरते, विहिरी कोरड्या पडतात आणि शेती व पिण्याचे पाणी कठीण होते.