K2KARAKORAM
मराठीEnglish
ॲप उघडा

राज्य मंडळ · इयत्ता 12 · जीवशास्त्र

धडा २: खालच्या आणि वरच्या प्राण्यांतील प्रजनन (Reproduction in Lower and Higher Animals)

7 संकल्पना · उत्तरांसह 56 सराव प्रश्न · वाचन मोफत

हा धडा या भाषेतही: English

प्राण्यांतील अलैंगिक प्रजनन आणि आढावा

इयत्ता ९–१० शी जोड

इयत्ता ८–११ मध्ये मानवी प्रजनन आणि पेशीविभाजनाची ओळख झाली; येथे gametogenesis, menstrual cycle, गर्भधारणा आणि प्रजनन आरोग्य सविस्तर शिकतो.

रोजच्या जीवनातून

हायड्राच्या अंगावर छोटी कळी येते आणि वेगळी होऊन नवा हायड्रा बनतो.

सोपी व्याख्या

प्रजनन = आधीच्या जीवासारखा नवा जीव बनवणे. अलैंगिक : एका पालकापासून, meiosis/gametes शिवाय (clones). लैंगिक : gametes ची निर्मिती आणि मिलन (amphimixis).

आढावाप्राण्यांतील प्रजनन : आढावाGemmuleBuddingRegenerationSpongilla; archaeocytesHydra, कोरलPlanaria; पुनर्निर्मितीGemmule : प्रतिकूल काळासाठी अंतर्गत कळी (स्पंज)Budding : तळाशी कळी → तंबू → वेगळी; clonesRegeneration ही प्रजनन नव्हे, पण Planaria तुकड्यांनीही वाढतोअलैंगिक : meiosis/gametes नाही; एकाच पालकापासूनलैंगिक (amphimixis) : gametes ची निर्मिती + मिलनलैंगिक प्राण्यांचे 2 टप्पे : juvenile आणि reproductive maturityघटना : pre-fertilization → fertilization → post-fertilizationSeasonal breeders : शेळी, मेंढी; continuous : मानव, वानरPrimary sex organs : testis, ovary; बाकी = secondarySecondary sexual characters : दाढी, स्तन, आवाज (dimorphism)मानव : internal fertilization; viviparous

आकृतीत : अलैंगिक प्रजनन आणि लैंगिक प्रजननाचा आढावा.

नियम 1 : Gemmule, budding आणि regeneration — Gemmule : फक्त स्पंजांत (Spongilla); archaeocytes चा जाड कवचात गुंडाळलेला अंतर्गत गोळा; प्रतिकूल काळात टिकतो, अनुकूल काळात नवा स्पंज. Budding : Hydra, कोरल, काही ascidians; तळाशी कळी → तंबू → वेगळी होते. Regeneration : हरवलेला भाग पुन्हा वाढवणे; ही प्रजनन नव्हे, पण Planaria तुकड्यांनीही दोन clones बनवतो.

  • सोपे : Gemmule = स्पंज.
  • मध्यम : Budding = Hydra.
  • परीक्षेसाठी (CET) : Regeneration ≠ प्रजनन.

नियम 2 : लैंगिक प्रजननाचा आढावा — दोन टप्पे : juvenile (वाढ; प्रजनन नाही) आणि reproductive maturity. घटना : pre-fertilization (gametogenesis, gamete transfer), fertilization, post-fertilization (zygote, embryogenesis). Seasonal breeders : शेळी, मेंढी; continuous breeders : मानव, वानर. मानव : gametogenesis → insemination → internal fertilization → zygote → gestation → parturition. Primary sex organs : testis, ovary; इतर = secondary. Secondary sexual characters (दाढी, स्तन, आवाज) = sexual dimorphism.

  • सोपे : Primary = testis, ovary.
  • मध्यम : मानव = continuous breeder.
  • परीक्षेसाठी (CET) : Amphimixis = लैंगिक मिश्रण.
लक्षात ठेवा

G-B-R : Gemmule (स्पंज), Budding (Hydra), Regeneration (Planaria).

सामान्य चूक व CET सापळा

‘Regeneration = प्रजनन’ चूक. सापळा : ‘Gemmule सर्व प्राण्यांत’ चूक (फक्त स्पंज).

शॉर्टकट

आठवणीची युक्ती : "Gemmule = Gem-in-a-shell (कवचातला रत्न)".

फरक ओळखा

पद्धतप्राणी
GemmuleSpongilla
BuddingHydra, coral
RegenerationPlanaria

सरावासाठी प्रश्न

सोपे
  1. 1अलैंगिक प्रजनन म्हणजे?
  2. 2Gemmule कोठे?
  3. 3Gemmule कशाचा बनतो?
मध्यम
  1. 4Hydra मध्ये कोणते प्रजनन?
  2. 5Continuous breeder उदाहरण?
  3. 6Primary sex organs?
आव्हानात्मक
  1. 7Secondary sexual character उदाहरण?
  2. 8Amphimixis म्हणजे?
उत्तरे पाहा (आधी स्वतः सोडवा)
  1. 1एका पालकापासून, gametes शिवाय.
  2. 2स्पंजांत.
  3. 3Archaeocytes.
  4. 4Budding.
  5. 5मानव, वानर.
  6. 6Testis आणि ovary.
  7. 7दाढी / स्तन.
  8. 8लैंगिक प्रजनन.

पुरुष प्रजनन संस्था

रोजच्या जीवनातून

कारखान्यात माल बनतो, पाईपलाईनमधून जातो आणि वाटेत स्वादिष्ट द्रव मिसळले जातात — तसेच शुक्राणूंचे.

सोपी व्याख्या

पुरुष संस्था : testes (primary), accessory ducts, accessory glands, external genitalia (penis, scrotum).

पुरुष प्रजनन संस्थापुरुष प्रजनन संस्थाTestisEpididymisVas deferensनलिका-क्रमSeminiferous tubules→ Rete testis→ Vasa efferentia (12–20)→ Epididymis→ Vas deferens→ Ejaculatory duct→ Urethra → meatusSertoli : पोषण; Leydig : testosterone; वृषण 4–5 cmScrotum : तापमान 2–3 °C कमी; Cryptorchidism = न उतरणेSeminal vesicle ~60% : fructose, fibrinogen, prostaglandinsProstate ~30% : citric acid, acid phosphataseCowper's : चिकट श्लेष्म स्नेहकSemen 2.5–4 ml; ~400 दशलक्ष शुक्राणू; pH 7.2–7.7Penis : 2 corpora cavernosa + 1 corpus spongiosum; glans

आकृतीत : पुरुष प्रजनन संस्था आणि नलिका-क्रम.

नियम 1 : वृषण, scrotum आणि ऊती — Testes : mesodermal; scrotum मध्ये inguinal canal मार्गे उतरतात; 4–5 cm; 200–300 lobules, प्रत्येकात 1–4 seminiferous tubules (germinal epithelium = spermatogonia + Sertoli पेशी : पोषण). नलिकांमध्ये Leydig (interstitial) पेशी : testosterone. बाहेर tunica albuginea, tunica vaginalis. Scrotum तापमान 2–3 °C कमी ठेवते (cremaster + dartos). उतरले नाहीत तर cryptorchidism (वंध्यत्व); gubernaculum; inguinal hernia.

  • सोपे : Sertoli = पोषण; Leydig = testosterone.
  • मध्यम : Scrotum = थंड.
  • परीक्षेसाठी (CET) : Testis थंडच हवे.

नियम 2 : नलिका, ग्रंथी आणि वीर्य — नलिका : seminiferous tubules → rete testis → vasa efferentia (12–20) → epididymis (शुक्राणू परिपक्व) → vas deferens → ejaculatory duct (seminal vesicle जोडून) → urethra (मूत्र + वीर्य; urinogenital duct). ग्रंथी : seminal vesicles (~60%; alkaline; fructose, fibrinogen, prostaglandins), prostate (~30%; आम्लधर्मी; citric acid, acid phosphatase), Cowper's (स्नेहक). Semen : 2.5–4 ml, ~400 दशलक्ष शुक्राणू, pH 7.2–7.7. Penis : 2 corpora cavernosa + 1 corpus spongiosum; glans; prepuce.

  • सोपे : Fructose = शुक्राणूंची ऊर्जा.
  • मध्यम : Seminal vesicle ≈ 60% वीर्य.
  • परीक्षेसाठी (CET) : Urethra = दोन्ही मार्ग.
लक्षात ठेवा

S-R-V-E-V-E-U : Seminiferous, Rete, Vasa efferentia, Epididymis, Vas deferens, Ejaculatory, Urethra.

सामान्य चूक व CET सापळा

‘Sertoli testosterone बनवतात’ चूक (Leydig). सापळा : ‘Prostate ~60%’ चूक (30%).

शॉर्टकट

आठवणीची युक्ती : "Leydig = Lead hormone; Sertoli = Sustains sperm".

फरक ओळखा

ग्रंथी% वीर्यमुख्य
Seminal vesicle~60%Fructose
Prostate~30%Citric acid
Cowper'sथोडास्नेहक

सरावासाठी प्रश्न

सोपे
  1. 1Seminiferous tubule चे काम?
  2. 2Leydig पेशी काय बनवतात?
  3. 3Sertoli पेशींचे काम?
मध्यम
  1. 4Scrotum का थंड?
  2. 5Epididymis काय करते?
  3. 6Cryptorchidism म्हणजे?
आव्हानात्मक
  1. 7Semen चे आकारमान?
  2. 8Cowper's ग्रंथीचे काम?
उत्तरे पाहा (आधी स्वतः सोडवा)
  1. 1शुक्राणू निर्मिती.
  2. 2Testosterone.
  3. 3शुक्राणूंचे पोषण.
  4. 4Spermatogenesis साठी.
  5. 5शुक्राणू परिपक्व करणे.
  6. 6वृषण न उतरणे.
  7. 72.5–4 ml.
  8. 8स्नेहन.

स्त्री प्रजनन संस्था

रोजच्या जीवनातून

अंडाशय म्हणजे अंड्यांचे कोठार; oviduct वाहतुकीचा मार्ग; गर्भाशय बाळाचे घर.

सोपी व्याख्या

स्त्री संस्था : ovaries (primary), oviducts, uterus, vagina, external genitalia, vestibular आणि mammary glands.

स्त्री प्रजनन संस्थास्त्री प्रजनन संस्थाOvaryOvaryOviductUterusVaginaOviduct : 3 भागInfundibulum (fimbriae)Ampulla = फलनाची जागाIsthmusUterus : 3 भागFundus (implantation)BodyCervix (2.5 cm)Ovary 3×1.5×1 cm : medulla + cortex (follicles); 5 hormonesजन्मावेळी ~10 लाख follicles; तारुण्यात 60–80 हजारGraafian follicle : theca externa/interna, granulosa, antrumZona pellucida, corona radiata, liquor folliculiOvulation नंतर corpus luteum → corpus albicansMenarche ~13 वर्ष; menopause 45–55; ~416 अंडीMammary glands : lactiferous ducts; vestibular (Bartholin) glands

आकृतीत : स्त्री प्रजनन संस्था.

नियम 1 : अंडाशय आणि follicles — Ovary : 3 × 1.5 × 1 cm; मध्य medulla + बाह्य cortex (germinal epithelium; follicles). 5 हार्मोन्स : estrogen, progesterone, relaxin, activin, inhibin. गर्भावस्थेतच ~20 लाख primordial follicles; जन्मावेळी ~10 लाख; तारुण्यात 60–80 हजार (atresia). Follicle : primordial → primary → secondary → tertiary → Graafian. Graafian : theca externa/interna, membrana granulosa, antrum (liquor folliculi), zona pellucida, corona radiata, cumulus oophorus. Ovulation नंतर corpus luteum → (फलन नसेल) corpus albicans. Menarche ~13 वर्ष; menopause 45–55; सुमारे 416 अंडी.

  • सोपे : Theca interna = estrogen.
  • मध्यम : Atresia = follicles ची नाश.
  • परीक्षेसाठी (CET) : 32 वर्षे × 13 = 416.

नियम 2 : Oviduct, uterus, vagina, स्तन — Oviduct : infundibulum (fimbriae, ostium), ampulla (फलन येथे), isthmus. Uterus : नाशपातीसारखा, 7.5 × 5 × 2.5 cm; fundus (implantation), body, cervix (~2.5 cm). भिंत : perimetrium, myometrium, endometrium. Vagina : जन्मनलिका. बाह्य : mons pubis, labia, clitoris, hymen; vestibular (Bartholin) ग्रंथी. Mammary glands : lobes → alveoli → lactiferous ducts → nipple.

  • सोपे : Ampulla = फलन.
  • मध्यम : Fundus = implantation.
  • परीक्षेसाठी (CET) : Endometrium = आतील थर.
लक्षात ठेवा

Oviduct : I-A-I (Infundibulum, Ampulla, Isthmus); Uterus : F-B-C.

सामान्य चूक व CET सापळा

‘फलन uterus मध्ये’ चूक (ampulla). सापळा : ‘Corpus albicans हार्मोन बनवतो’ चूक (corpus luteum).

शॉर्टकट

आठवणीची युक्ती : "Ampulla = Action place (फलन); Fundus = Fix (implant)".

फरक ओळखा

भागकाम
Infundibulumअंडे पकडते
Ampullaफलन
FundusImplantation
Cervixगर्भाशयाचे मुख

सरावासाठी प्रश्न

सोपे
  1. 1Ovary चे दोन काम?
  2. 2Atresia म्हणजे?
  3. 3Graafian follicle चे थर?
मध्यम
  1. 4फलन कोठे?
  2. 5Implantation कोठे?
  3. 6Corpus luteum पासून काय?
आव्हानात्मक
  1. 7Menarche केव्हा?
  2. 8Menopause केव्हा?
उत्तरे पाहा (आधी स्वतः सोडवा)
  1. 1अंडी + हार्मोन्स.
  2. 2Follicles चा नाश.
  3. 3Theca, granulosa, zona pellucida…
  4. 4Ampulla.
  5. 5Fundus.
  6. 6Progesterone.
  7. 7~13 वर्षे.
  8. 845–55 वर्षे.

Menstrual cycle आणि gametogenesis

रोजच्या जीवनातून

महिन्याचे चक्र : आधी तयारी, मध्यात अंडे बाहेर, नंतर आवरण गळणे.

सोपी व्याख्या

Menstrual cycle ~28 दिवस; menses → proliferative → ovulation → secretory. Gametogenesis = शुक्राणू (spermatogenesis) आणि अंडे (oogenesis) निर्मिती.

Cycle आणि gametogenesisMenstrual cycle आणि gametogenesisMensesProliferativeSecretory (luteal)151428Ovulation (LH surge)हार्मोन्स : FSH → follicle; estrogen → endometrium; LH → ovulationCorpus luteum → progesterone; फलन नसेल तर 2 आठवड्यांत र्‍हासफलन झाल्यास hCG corpus luteum टिकवतो (गर्भाची खूण)SpermatogenesisPGC 2n → spermatogonia → primary spermatocyte 2n→ 2 secondary spermatocytes n → 4 spermatids → 4 spermsSpermiogenesis : acrosome, mitochondria सर्पिलOogenesisOogonia → primary oocyte 2n (meiosis I arrest)→ secondary oocyte n + polar body 1 (met. II)फलनानंतर meiosis II → ovum + polar body 2Sperm : डोके (acrosome), मध्य भाग (mitochondria), शेपटीSpermatogenesis ला FSH; GnRH तारुण्यात सुरूOvum : zona pellucida, corona radiata, vitelline membrane1 oogonium → 1 ovum + 3 polar bodies; 1 सर्व → 4 spermsMenstrual hygiene : पॅड 4–5 तासांनी बदला

आकृतीत : 28 दिवसांचे चक्र, spermatogenesis आणि oogenesis.

Live आकृती

Menstrual cycle आणि gametogenesis

ॲपमध्ये ही आकृती हाताने हलवून बघता येते.

ॲपमध्ये उघडा

नियम 1 : Menstrual cycle — Menses (दिवस 1–5) : endometrium गळतो. Proliferative / follicular (5–13) : FSH → follicles, estrogen → endometrium वाढ. Ovulation (दिवस 14) : LH surge (positive feedback) → Graafian follicle फुटून secondary oocyte बाहेर. Secretory / luteal (15–28; सर्वात लांब) : corpus luteum → progesterone + estrogen + inhibin; endometrium 8–10 mm. फलन झाल्यास hCG corpus luteum टिकवतो; नाही तर 2 आठवड्यांत corpus albicans आणि नवे चक्र.

  • सोपे : 5 + 9 + 14 = 28.
  • मध्यम : LH surge = ovulation.
  • परीक्षेसाठी (CET) : Secretory = progesterone.

नियम 2 : Spermatogenesis आणि oogenesis — Spermatogenesis : multiplication (PGC → spermatogonia 2n, mitosis) → growth (primary spermatocyte 2n) → maturation (meiosis I → 2 secondary spermatocytes n → meiosis II → 4 spermatids) → spermiogenesis (acrosome, मध्यभागी mitochondria, शेपटी). GnRH → FSH. Sperm : head (acrosome : hyaluronidase), neck (2 centrioles), middle piece (mitochondria), tail. Oogenesis : जन्मापूर्वी oogonia → primary oocyte 2n, meiosis I मध्ये थांबतो; तारुण्यात meiosis I पूर्ण → secondary oocyte + 1st polar body; secondary oocyte metaphase II मध्ये थांबून ovulate; meiosis II फक्त शुक्राणू शिरल्यावर → ovum + 2nd polar body. 1 oocyte → 1 ovum; 1 spermatocyte → 4 sperms.

  • सोपे : Oocyte meiosis I : जन्मापूर्वी सुरू, थांबतो.
  • मध्यम : Ovulated = secondary oocyte.
  • परीक्षेसाठी (CET) : 1 → 1 (स्त्री); 1 → 4 (पुरुष).
लक्षात ठेवा

5-9-14 = 28 : Menses 5, Proliferative 9, Secretory 14. Ovum ← 1 egg, 3 polar bodies गमावले.

सामान्य चूक व CET सापळा

‘Ovulation मध्ये primary oocyte बाहेर’ चूक (secondary). सापळा : ‘Oogenesis तारुण्यात सुरू’ चूक (जन्मापूर्वी).

शॉर्टकट

आठवणीची युक्ती : "LH = Launch Hormone (अंडे सोडते)".

फरक ओळखा

मुद्दाSpermEgg
सुरुवाततारुण्यातजन्मापूर्वी
निर्मिती1 → 41 → 1 + polar bodies
हार्मोनFSHFSH, LH

सरावासाठी प्रश्न

सोपे
  1. 1चक्राचे दिवस?
  2. 2Ovulation केव्हा?
  3. 3Ovulation कशाने?
मध्यम
  1. 4सर्वात लांब phase?
  2. 5hCG चे काम?
  3. 61 spermatocyte → किती sperms?
आव्हानात्मक
  1. 7Acrosome चे काम?
  2. 8Ovulate होणारी पेशी?
उत्तरे पाहा (आधी स्वतः सोडवा)
  1. 1~28.
  2. 2दिवस 14.
  3. 3LH surge.
  4. 4Secretory / luteal.
  5. 5Corpus luteum टिकवणे.
  6. 64.
  7. 7Zona pellucida विरघळवणे.
  8. 8Secondary oocyte (metaphase II).

फलन आणि पूर्व-भ्रूण विकास

रोजच्या जीवनातून

लाखो शुक्राणू शर्यतीत धावतात, पण अंड्यात फक्त एकच शिरतो आणि दार बंद होते.

सोपी व्याख्या

फलन = अगुणित शुक्राणू + अंडे → द्विगुणित zygote (ampulla मध्ये). त्यानंतर cleavage → morula → blastocyst → implantation → gastrulation.

फलन आणि विकासफलन आणि पूर्व-भ्रूण विकासZygoteCleavageMorulaBlastocystGastrulaCapacitation (5–6 तास) → acrosome reaction → zona lysinFertilizin–antifertilizin = प्रजाती-विशिष्ट ओळखCortical reaction → fertilization membrane → polyspermy टळतेSyngamy/karyogamy : 2n zygote; centrioles शुक्राणूकडूनफलन ampulla मध्ये; अंडे ~24 तास, शुक्राणू 24–48 तास टिकतात200–400 दशलक्ष शुक्राणूंतील फक्त काही शेकडे ampulla पर्यंतCleavage : mitosis; आकार वाढत नाही; blastomeresBlastocyst : trophoblast (बाहेर) + inner cell mass (embryoblast)Implantation : दिवस ~7; fundus; 10 व्या दिवशी पूर्णSyncytiotrophoblast + cytotrophoblastGastrulation : ectoderm, mesoderm, endodermEctoderm : त्वचा, मज्जासंस्था; Mesoderm : स्नायू, रक्त, हृदयEndoderm : पचनमार्ग अस्तर, यकृत, फुफ्फुस

आकृतीत : फलनाचे टप्पे आणि पूर्व-भ्रूण विकास.

नियम 1 : फलनाची यंत्रणा — योनीत ~50% शुक्राणू नष्ट; उरलेले capacitation (5–6 तास) नंतर अतिक्रियाशील; prostaglandins आणि oxytocin मदत; वेग 1.5–3 mm/मि. शुक्राणू 24–48 तास, अंडे ~24 तास जगते. Acrosome reaction : hyaluronidase, zona lysin → corona radiata आणि zona pellucida भेदतो; fertilizin–antifertilizin (प्रजाती-विशिष्ट). Cortical reaction : fertilization membrane → polyspermy टळते. अंड्याचा meiosis II पूर्ण → 2nd polar body; pronuclei मिळतात = syngamy (karyogamy) → zygote 2n; centrioles शुक्राणूकडून. महत्त्व : diploid पुन्हा, लिंग निश्चित, विविधता.

  • सोपे : Capacitation = 5–6 तास.
  • मध्यम : Zona reaction = polyspermy रोधक.
  • परीक्षेसाठी (CET) : Centrioles शुक्राणूचे.

नियम 2 : Cleavage, implantation, gastrulation — Cleavage = zygote चे वारंवार mitosis (आकार न वाढता) → blastomeres → morula → blastocyst (trophoblast बाहेर + inner cell mass/embryoblast). Zona pellucida आत जाईपर्यंत चिकट trophoblast लपवते. Implantation ~दिवस 7, fundus मध्ये; syncytio- + cytotrophoblast; 10 व्या दिवशी पूर्ण. Gastrulation : hypoblast (endoderm, yolk sac), epiblast (ectoderm, amnion); ~15 व्या दिवशी primitive streak → mesoderm → 3 थर. Ectoderm : त्वचा, मज्जासंस्था; mesoderm : स्नायू, रक्त, हृदय, मूत्रपिंड; endoderm : पचनमार्ग-अस्तर, यकृत, फुफ्फुस.

  • सोपे : Cleavage = वाढ नाही, फक्त भाग.
  • मध्यम : Trophoblast = बाहेर; ICM = आत.
  • परीक्षेसाठी (CET) : 3 थर : E-M-E.
लक्षात ठेवा

Z-C-M-B-I-G : Zygote, Cleavage, Morula, Blastocyst, Implantation, Gastrula.

सामान्य चूक व CET सापळा

‘Cleavage मध्ये पेशी मोठ्या होतात’ चूक. सापळा : ‘Implantation ampulla मध्ये’ चूक (fundus).

शॉर्टकट

आठवणीची युक्ती : "Trophoblast = Tropic (चिकटते); ICM = Inside Child Mass".

फरक ओळखा

थरपासून बनते
Ectodermत्वचा, मेंदू
Mesodermस्नायू, रक्त
Endodermयकृत, फुफ्फुस

सरावासाठी प्रश्न

सोपे
  1. 1Capacitation म्हणजे?
  2. 2Acrosome काय सोडते?
  3. 3Polyspermy कशाने टळते?
मध्यम
  1. 4Syngamy म्हणजे?
  2. 5Morula म्हणजे?
  3. 6Blastocyst चे दोन भाग?
आव्हानात्मक
  1. 7Implantation कधी?
  2. 8Mesoderm कोणत्या रचनेतून?
उत्तरे पाहा (आधी स्वतः सोडवा)
  1. 1शुक्राणू अतिक्रियाशील होणे.
  2. 2Hyaluronidase, zona lysin.
  3. 3Fertilization membrane.
  4. 4Pronuclei चे मिलन.
  5. 5पेशींचा घन गोळा.
  6. 6Trophoblast + inner cell mass.
  7. 7दिवस ~7.
  8. 8Primitive streak.

गर्भधारणा, placenta, प्रसूती आणि स्तनपान

रोजच्या जीवनातून

नऊ महिन्यांत आई आणि बाळ placenta च्या पुलाने जोडलेले असतात.

सोपी व्याख्या

गर्भधारणा (gestation) ~266 दिवस (फलनापासून) = 280 दिवस (LMP पासून), 3 trimesters. Placenta = आई–गर्भ जोड. Parturition = प्रसूती; lactation = दूध निर्मिती.

गर्भधारणा आणि प्रसूतीगर्भधारणा, placenta, प्रसूतीTrimester 1Trimester 2Trimester 30–12 आठवडे : अवयव-निर्मिती; हृदयाच13–26 : जलद वाढ; hCG घटतो; ~30 cm27–जन्म : ~3–4 kg, 50 cmएकूण ~266 दिवस फलनापासून (280 LMC पासून)Placenta : chorionic villi (गर्भ) + मातृ भाग; वायू/अन्न/टाकाऊ देवाणघेवाणUmbilical cord : 2 धमन्या (placenta कडे) + 1 शिराहार्मोन्स : hCG, HPL, estrogen, progesterone, relaxinPlacenta ही आई + गर्भ दोघांच्या ऊतींनी बनलेली एकमेव रचनाParturition : गर्भ ACTH/corticoids → आईचे oxytocin → आकुंचन1 Dilation → 2 Expulsion (20–60 मि.) → 3 After-birth (10–45 मि.)Lactation : prolactin; colostrum = IgA असलेले पहिले दूधAmnion : गर्भाला संरक्षक; yolk sac; chorionSonography 18–20 आठवड्यांत; amniocentesis वर लिंगनिदान बंदीCord blood bank : स्टेम सेल्स साठवणे

आकृतीत : Trimesters, placenta आणि प्रसूती.

नियम 1 : Trimesters आणि placenta — पहिला (0–12 आठवडे) : organogenesis; 8 आठवड्यांनी foetus (~3 cm); हृदयाचे ठोके 6 आठवड्यांत; morning sickness; progesterone जास्त, पाळी बंद. दुसरा (13–26) : जलद वाढ (~30 cm); hCG घटतो, corpus luteum र्‍हास, placenta progesterone बनवते. तिसरा (27–जन्म) : ~3–4 kg, 50 cm. Placenta : चकतीसारखी; foetal भाग = chorionic villi, मातृ भाग; O₂, अन्न, antibodies येतात; CO₂, टाकाऊ जातात; hormones hCG, HPL, estrogen, progesterone, relaxin. आई + गर्भ दोघांच्या ऊतींची एकमेव रचना. Umbilical cord : 2 धमन्या (placenta कडे) + 1 शिरा. Amnion + amniotic fluid संरक्षक.

  • सोपे : 266 दिवस फलनापासून.
  • मध्यम : Placenta = आई + गर्भ.
  • परीक्षेसाठी (CET) : Cord : 2 artery + 1 vein.

नियम 2 : प्रसूती आणि स्तनपान — नियंत्रण : परिपक्व गर्भ ACTH + corticoids सोडतो → estrogen:progesterone वाढतो, oxytocin receptors वाढतात → आईची pituitary oxytocin सोडते → myometrium चे तीव्र आकुंचन (positive feedback). तीन टप्पे : dilation (cervix उघडते; amnion फुटते), expulsion (20–60 मि.; नाळ बांधून कापतात), after-birth (placenta 10–45 मि.). Lactation : prolactin ने दूध; पहिले दूध colostrum (पिवळे; प्रथिने, lactose, IgA; चरबी कमी) बाळाला प्रतिकार देते.

  • सोपे : Oxytocin = प्रसूतीचे आकुंचन.
  • मध्यम : Prolactin = दूध.
  • परीक्षेसाठी (CET) : Colostrum = antibodies.
लक्षात ठेवा

Oxytocin = Out (बाळ बाहेर); Prolactin = Production (दूध).

सामान्य चूक व CET सापळा

‘Prolactin प्रसूती घडवतो’ चूक (oxytocin). सापळा : ‘Cord मध्ये 2 शिरा’ चूक (2 धमन्या).

शॉर्टकट

आठवणीची युक्ती : "2 A + 1 V = Artery 2, Vein 1 ; Colostrum = Care-first milk".

फरक ओळखा

हार्मोनस्रोतकाम
hCGPlacentaCorpus luteum टिकवतो
OxytocinPituitaryप्रसूती आकुंचन
ProlactinPituitaryदूध निर्मिती

सरावासाठी प्रश्न

सोपे
  1. 1गर्भावधी किती?
  2. 2हृदयाचे ठोके कधी?
  3. 3Placenta चे कार्य?
मध्यम
  1. 4Cord मध्ये वाहिन्या?
  2. 5Placenta चे हार्मोन्स?
  3. 6प्रसूतीचे तीन टप्पे?
आव्हानात्मक
  1. 7Colostrum म्हणजे?
  2. 8Lactation चा हार्मोन?
उत्तरे पाहा (आधी स्वतः सोडवा)
  1. 1266 दिवस (फलनापासून).
  2. 26 व्या आठवड्यात.
  3. 3देवाणघेवाण + हार्मोन्स.
  4. 42 धमन्या + 1 शिरा.
  5. 5hCG, HPL, estrogen, progesterone, relaxin.
  6. 6Dilation, expulsion, after-birth.
  7. 7पहिले दूध (IgA).
  8. 8Prolactin.

प्रजनन आरोग्य, संततिनियमन, STDs आणि वंध्यत्व

रोजच्या जीवनातून

कुटुंब नियोजन म्हणजे बाळ केव्हा हवे हे ठरवण्याची तयारी; त्यासाठी माहिती आणि साधने लागतात.

सोपी व्याख्या

प्रजनन आरोग्य (WHO) = प्रजननातील शारीरिक, भावनिक, वर्तनात्मक आणि सामाजिक पूर्ण कल्याण. Contraceptives फलन टाळतात. ART वंध्यत्वात मदत करते.

प्रजनन आरोग्यप्रजनन आरोग्य, संततिनियमन, वंध्यत्वTemporaryPermanentARTSafe period, withdrawal, LAMCondom (Nirodh), diaphragmIUD : Lippes, Cu-Tगोळ्या, Saheli, injectablesVasectomy (पुरुष)Tubectomy (स्त्री)MTP : गर्भपात, कायदा 1971IVF–ET (test tube baby)ZIFT · IUT · GIFTICSI · AI / IUIWHO : प्रजनन आरोग्य = शारीरिक + भावनिक + सामाजिक कल्याणRCH कार्यक्रम : जागरूकता, सुविधा; IMR, MMR, वंध्यत्व कमीSTDs : gonorrhoea, syphilis, herpes, chlamydia, hepatitis B, HIVCondom = STD पासूनही संरक्षणविवाह वय : मुलगा 21, मुलगी 18ZIFT : zygote फॅलोपियन नलिकेत; IUT : गर्भाशयातGIFT : gametes नलिकेत; ICSI : शुक्राणू थेट अंड्यातवंध्यत्व : शारीरिक, जन्मजात, संसर्ग, ताण, औषधेSex education = गैरसमज दूर, सुरक्षित सवयी

आकृतीत : संततिनियमन, STDs आणि ART.

नियम 1 : प्रजनन आरोग्य आणि संततिनियमन — RCH कार्यक्रम : जागरूकता, सुविधा, सहाय्य; वंध्यत्व, बालमृत्यू (IMR) आणि मातामृत्यू (MMR) कमी करणे; शाळेत लैंगिक शिक्षण; amniocentesis वर लिंगनिदान बंदी; विवाह-वय मुलगा 21, मुलगी 18. Temporary : natural/safe period, coitus interruptus, lactational amenorrhea (अपयश जास्त); रासायनिक (foam, jelly); barrier — condom (Nirodh) (STD पासूनही संरक्षण), diaphragm; IUDs (Lippes loop, Copper-T, hormonal); गोळ्या (pills), Saheli. Permanent : vasectomy, tubectomy. MTP (1971 कायदा) : कायदेशीर गर्भपात, डॉक्टरांच्या सल्ल्याने.

  • सोपे : Condom = STD पासूनही.
  • मध्यम : Vasectomy = पुरुष; tubectomy = स्त्री.
  • परीक्षेसाठी (CET) : IUD = गर्भाशयात.

नियम 2 : STDs आणि वंध्यत्व : ART — STDs : gonorrhoea, syphilis, genital herpes, chlamydiasis, hepatitis B, HIV/AIDS; सुरक्षित सवयी, condom, लवकर उपचार. वंध्यत्व : शारीरिक, जन्मजात, संसर्ग, ताण, औषधे. ART : IVF–ET (प्रयोगशाळेत फलन → ‘test tube baby’), ZIFT (zygote फॅलोपियन नलिकेत), IUT (8 पेक्षा जास्त blastomeres गर्भाशयात), GIFT (gametes नलिकेत), ICSI (शुक्राणू थेट अंड्यात), AI / IUI (वीर्य योनी/गर्भाशयात).

  • सोपे : ZIFT = tube; IUT = uterus.
  • मध्यम : ICSI = थेट अंड्यात.
  • परीक्षेसाठी (CET) : HIV एक STD.
लक्षात ठेवा

ZIFT = Zygote In Fallopian Tube; IUT = Into Uterus; ICSI = Inject Sperm Into egg.

सामान्य चूक व CET सापळा

‘Safe period अचूक’ चूक (अपयश जास्त). सापळा : ‘Vasectomy स्त्रीची’ चूक.

शॉर्टकट

आठवणीची युक्ती : "Vas-ectomy = Vas deferens (पुरुष); Tub-ectomy = Tube (स्त्री)".

फरक ओळखा

पद्धतप्रकार
CondomBarrier + STD संरक्षण
Cu-TIUD
Vasectomy / TubectomyPermanent
IVF / ICSIART

सरावासाठी प्रश्न

सोपे
  1. 1प्रजनन आरोग्य म्हणजे?
  2. 2RCH चे ध्येय?
  3. 3Nirodh काय?
मध्यम
  1. 4IUD उदाहरणे?
  2. 5Vasectomy म्हणजे?
  3. 6IVF म्हणजे?
आव्हानात्मक
  1. 7ICSI कसे?
  2. 8एक STD उदाहरण?
उत्तरे पाहा (आधी स्वतः सोडवा)
  1. 1संपूर्ण कल्याण (शा+भा+सा).
  2. 2IMR, MMR, वंध्यत्व कमी करणे.
  3. 3सरकारी condom.
  4. 4Lippes loop, Cu-T.
  5. 5पुरुष नसबंदी.
  6. 6शरीराबाहेर फलन.
  7. 7शुक्राणू थेट अंड्यात.
  8. 8Syphilis / HIV.

संपूर्ण धड्याची झटपट उजळणी

संकल्पनामुख्य तथ्य
अलैंगिकGemmule, budding, regeneration
पुरुषSertoli, Leydig; semen 60/30%
स्त्रीGraafian; ampulla = फलन
चक्र5-9-14 = 28; ovulation day 14
फलनZygote → blastocyst → gastrula
गर्भधारणा266 दिवस; 3 trimesters
आरोग्यRCH; IUD; ZIFT/IUT

🎯 परीक्षेसाठी सर्वाधिक महत्त्वाचे मुद्दे

  • Gemmule, budding.
  • पुरुष संस्था आणि वीर्य.
  • Ovary, Graafian follicle.
  • Menstrual cycle; gametogenesis.
  • फलन आणि cleavage.
  • Placenta, प्रसूती.
  • संततिनियमन, ART.
अभ्यासाचा मंत्र

आधी संकल्पना समजा → आकृती काढा → मुद्दे लक्षात ठेवा → स्वतः प्रश्न सोडवा.