K2KARAKORAM
मराठीEnglish
ॲप उघडा

राज्य मंडळ · इयत्ता 12 · जीवशास्त्र

धडा १: खालच्या आणि वरच्या वनस्पतींतील प्रजनन (Reproduction in Lower and Higher Plants)

7 संकल्पना · उत्तरांसह 56 सराव प्रश्न · वाचन मोफत

हा धडा या भाषेतही: English

अलैंगिक प्रजनन आणि कायिक प्रजनन

इयत्ता ९–१० शी जोड

इयत्ता ११ मध्ये फुलाची रचना आणि पेशीविभाजन शिकलो; येथे परागीभवन, दुहेरी फलन, बीज आणि फळ सविस्तर शिकतो.

रोजच्या जीवनातून

गुलाबाची फांदी लावली की नवे रोप येते; बी लागत नाही आणि रोप आईसारखेच असते.

सोपी व्याख्या

अलैंगिक प्रजनन = एकाच जीवापासून, gametes च्या मिलनाशिवाय, आनुवंशिकदृष्ट्या सारखी पिले (clones).

अलैंगिक प्रजननअलैंगिक आणि कायिक प्रजननFragmentationSpirogyraBuddingयीस्ट, ProtosiphonSporesChlamydomonasOthersconidia, gemmaeकायिक प्रजनन (नैसर्गिक)मूळ : रताळे, dahliaपान : Bryophyllumखोड : हळद (rhizome), बटाटा (tuber), कांदा (bulb)कृत्रिम पद्धतीCutting : गुलाब, Bougainvillea (खोड); Sansevieria (पान)Grafting : scion + stock; Budding = एकच कळी (bud grafting)Tissue culture : लहान ऊतीपासून अनेक रोपेपरिणाम : आनुवंशिकरित्या सारखी पिले = clonesबीजाशिवाय; विविधता नाही; लवकर वाढ

आकृतीत : अलैंगिक प्रजनन आणि कायिक प्रजनन.

नियम 1 : निम्न वनस्पतींतील अलैंगिक प्रजनन — Fragmentation : Spirogyra चे तुकडे नवे जीव. Budding : यीस्ट, Protosiphon वर कळ्या येऊन वेगळ्या होतात. Spore formation : Chlamydomonas च्या zoospores (सचल). इतर : binary fission (Chlorella, diatoms), conidia (Penicillium), gemmae (Marchantia). परिणाम : सर्व पिले एकसारखी (clones).

  • सोपे : Clone = आनुवंशिक प्रत.
  • मध्यम : यीस्ट = budding.
  • परीक्षेसाठी (CET) : Spirogyra = fragmentation.

नियम 2 : कायिक प्रजनन — नैसर्गिक : मूळ (रताळे, dahlia), पान (Bryophyllum), खोड (हळदीचे rhizome, बटाटा tuber, कांदा bulb). कृत्रिम : cutting (गुलाब, Bougainvillea), grafting (scion = वरचा भाग, stock = मुळाचा भाग; सफरचंद, गुलाब; एकच कळी = budding / bud grafting), tissue culture (लहान ऊतीतून अनेक रोपे; micropropagation). फायदे : इच्छित जात टिकते, लवकर वाढ. तोटा : विविधता नाही.

  • सोपे : Scion वर; stock खाली.
  • मध्यम : Tissue culture = सूक्ष्म प्रवर्धन.
  • परीक्षेसाठी (CET) : कायिक रोपे आईसारखी.
लक्षात ठेवा

F-B-S : Fragmentation, Budding, Spores. Scion Sits on top of Stock.

सामान्य चूक व CET सापळा

‘Budding आणि bud grafting एकच’ — नाही : यीस्टमधील budding वेगळे. सापळा : ‘कायिक प्रजनन = लैंगिक’ चूक.

शॉर्टकट

आठवणीची युक्ती : "Clone = Copy; Scion = Shoot On top".

फरक ओळखा

पद्धतउदाहरण
FragmentationSpirogyra
BuddingYeast
ZoosporesChlamydomonas
Graftingसफरचंद, गुलाब

सरावासाठी प्रश्न

सोपे
  1. 1Clone म्हणजे?
  2. 2यीस्टमध्ये कोणते प्रजनन?
  3. 3Chlamydomonas चे spores?
मध्यम
  1. 4Bryophyllum कशाने?
  2. 5Scion म्हणजे?
  3. 6Cutting चे उदाहरण?
आव्हानात्मक
  1. 7Tissue culture चा फायदा?
  2. 8कायिक प्रजननाचा तोटा?
उत्तरे पाहा (आधी स्वतः सोडवा)
  1. 1आनुवंशिकरित्या सारखी पिले.
  2. 2Budding.
  3. 3Zoospores.
  4. 4पानाने.
  5. 5जोडलेला वरचा भाग.
  6. 6गुलाब, Bougainvillea.
  7. 7लहान ऊतीतून अनेक रोपे.
  8. 8विविधता नाही.

Anther, microsporogenesis आणि नर gametophyte

रोजच्या जीवनातून

परागकण म्हणजे फुलाचे नर 'बीज-कण'; अगदी लहान, पण कठीण कवच.

सोपी व्याख्या

Microsporogenesis = microspore mother cell (2n) च्या meiosis ने 4 अगुणित microspores (pollen grains). Pollen grain = नर gametophyte चा आरंभ.

Anther आणि pollenAnther आणि नर gametophyteSpor.anther चा छेद (एक pollen sac)EpidermisEndotheciumMiddle layersTapetum (पोषक)Sporogenous tissue → MMCDithecous + tetrasporangiate (4 pollen sacs)MMC (2n) → meiosis → 4 microspores (n)Pollen grain : exine (sporopollenin; germ pores) + intine (cellulose, pectin)पहिले mitosis : vegetative cell (मोठी) + generative cell (लहान)दुसरे mitosis (generative) : 2 नर gametes; pollen tube मध्येबहुतेक angiosperm मध्ये 2-पेशीय अवस्थेत pollen बाहेरViability : तांदूळ/गहू ~30 मिनिटे; काही कुळांत महिनेSporopollenin अविघटनशील → pollen जीवाश्म टिकतात

आकृतीत : Anther चा छेद आणि pollen grain.

Live आकृती

Anther, microsporogenesis आणि नर gametophyte

ॲपमध्ये ही आकृती हाताने हलवून बघता येते.

ॲपमध्ये उघडा

नियम 1 : Anther ची रचना — Stamen = filament + connective + anther. Anther सहसा dithecous (2 lobes) आणि tetrasporangiate (4 pollen sacs). Archesporial cell → आतला sporogenous + बाहेरचा parietal. भिंतीचे 4 थर : epidermis (संरक्षक), endothecium (तंतुमय; फुटण्यास मदत), middle layers, tapetum (सर्वात आतला; पोषण). Sporogenous cells = microspore mother cells (MMC, 2n).

  • सोपे : Tapetum = पोषक थर.
  • मध्यम : 4 pollen sacs = tetrasporangiate.
  • परीक्षेसाठी (CET) : बाहेरून आत : E-E-M-T.

नियम 2 : Pollen grain आणि नर gametophyte — Pollen grain : एकपेशीय, अगुणित, अचल; sporoderm = बाहेरचा exine (sporopollenin; अविघटनशील; germ pores पातळ जागा) + आतला intine (cellulose + pectin). पहिल्या mitosis ने मोठी vegetative cell + लहान generative cell; generative cell च्या दुसऱ्या mitosis ने 2 नर gametes (pollen मध्ये किंवा pollen tube मध्ये). बहुतेक angiosperms मध्ये pollen 2-पेशीय अवस्थेत बाहेर पडतात. Viability : तांदूळ/गहू ~30 मिनिटे, काही कुळांत महिनेही.

  • सोपे : Exine कठीण; intine मऊ.
  • मध्यम : Germ pore = tube बाहेर येण्याची जागा.
  • परीक्षेसाठी (CET) : 2 नर gametes = अचल.
लक्षात ठेवा

Exine = EXternal; Intine = INternal.

सामान्य चूक व CET सापळा

‘Pollen द्विगुणित’ चूक (अगुणित). सापळा : ‘Tapetum बाहेरचा थर’ चूक (सर्वात आतला).

शॉर्टकट

आठवणीची युक्ती : "Tapetum = Tiffin (डबा) — अन्न देणारा".

फरक ओळखा

थरकाम
Epidermisसंरक्षण
Endotheciumफुटणे (dehiscence)
Tapetumपोषण

सरावासाठी प्रश्न

सोपे
  1. 1Anther किती pollen sacs?
  2. 2MMC म्हणजे?
  3. 3एका MMC पासून?
मध्यम
  1. 4Exine कशाची?
  2. 5Germ pore चे काम?
  3. 6Intine कशाची?
आव्हानात्मक
  1. 7Generative cell पासून?
  2. 8Pollen जीवाश्म का टिकतात?
उत्तरे पाहा (आधी स्वतः सोडवा)
  1. 1चार.
  2. 2Microspore mother cell (2n).
  3. 34 microspores.
  4. 4Sporopollenin.
  5. 5Pollen tube बाहेर येणे.
  6. 6Cellulose + pectin.
  7. 72 नर gametes.
  8. 8Sporopollenin अविघटनशील.

Ovule, megasporogenesis आणि embryo sac

रोजच्या जीवनातून

बीजांडाच्या आत मादी gametophyte लपलेला असतो, जसे अंड्यातील पिल्लू कवचात.

सोपी व्याख्या

Megasporogenesis = megaspore mother cell (2n) च्या meiosis ने 4 अगुणित megaspores (1 कार्यक्षम). त्यापासून embryo sac (मादी gametophyte).

Ovule आणि embryo sacOvule आणि embryo sacEgg+SynPolar nucleiAntipodalsAnatropous ovuleFunicle → hilumInteguments (2)NucellusMicropyle ↔ ChalazaEmbryo sac = मादी gametophyteMMC → meiosis → 4 megaspores3 अपुष्ट; 1 कार्यक्षम (chalazal)1 megaspore → 3 mitosis → 8 nuclei → 7 पेशी (monosporic)Egg apparatus = egg + 2 synergids (filiform apparatus)3 antipodals (chalaza); 2 polar nuclei → secondary nucleus (2n)Carpel : ovary + style + stigma; apocarpous / syncarpousUniovulate : भात, गहू, आंबा; multiovulate : टोमॅटोएकूण : 7 पेशी, 8 केंद्रके (6 अगुणित + 1 द्विगुणित पेशी)

आकृतीत : Anatropous ovule आणि embryo sac.

Live आकृती

Ovule, megasporogenesis आणि embryo sac

ॲपमध्ये ही आकृती हाताने हलवून बघता येते.

ॲपमध्ये उघडा

नियम 1 : Carpel आणि anatropous ovule — Carpel (megasporophyll) = ovary + style + stigma. अनेक मुक्त carpels = apocarpous (Michelia); जोडलेले = syncarpous (वांगे). Ovules : भात, गहू, आंबा = uniovulate; टोमॅटो, भेंडी = multiovulate. Anatropous ovule : funicle → hilum; मध्ये nucellus; भोवती 2 integuments; वरचे छिद्र micropyle (funicle शेजारी); उलट टोक chalaza.

  • सोपे : Micropyle = छिद्र; chalaza = तळ.
  • मध्यम : Integuments 2.
  • परीक्षेसाठी (CET) : Anatropous = सर्वात सामान्य.

नियम 2 : Megasporogenesis आणि embryo sac — Nucellus मध्ये micropyle कडे MMC (2n) → meiosis → 4 megaspores (रेषेत); वरचे 3 नष्ट, chalazal एक कार्यक्षम. त्याचे तीन mitoses (मुक्त केंद्रके) → 8 केंद्रके (प्रत्येक टोकाला 4). प्रत्येक टोकाचे एक केंद्रक मध्ये येऊन polar nuclei. Micropylar टोकाला egg apparatus = 1 egg + 2 synergids (filiform apparatus pollen tube ला दिशा देतो); chalazal टोकाला 3 antipodals. 2 polar nuclei मिळून secondary nucleus (2n). एकूण 7 पेशी, 8 केंद्रके; एका megaspore पासून = monosporic.

  • सोपे : 8 केंद्रके, 7 पेशी.
  • मध्यम : Synergid = मार्गदर्शक.
  • परीक्षेसाठी (CET) : Secondary nucleus = 2n.
लक्षात ठेवा

3 + 2 + 3 : Egg-apparatus 3, Polar 2, Antipodals 3 = 8.

सामान्य चूक व CET सापळा

‘Embryo sac मध्ये 8 पेशी’ चूक (7 पेशी, 8 केंद्रके). सापळा : ‘सर्व 4 megaspores कार्यक्षम’ चूक.

शॉर्टकट

आठवणीची युक्ती : "Synergid = Signpost (दिशा देणारे)".

फरक ओळखा

भागजागा
Egg apparatusMicropylar
AntipodalsChalazal
Polar nucleiमध्ये

सरावासाठी प्रश्न

सोपे
  1. 1Apocarpous म्हणजे?
  2. 2Uniovulate उदाहरण?
  3. 3Micropyle म्हणजे?
मध्यम
  1. 4किती megaspores कार्यक्षम?
  2. 5Egg apparatus मध्ये?
  3. 6Antipodals किती?
आव्हानात्मक
  1. 7Secondary nucleus प्लॉइडी?
  2. 8Monosporic म्हणजे?
उत्तरे पाहा (आधी स्वतः सोडवा)
  1. 1मुक्त carpels.
  2. 2भात, गहू, आंबा.
  3. 3ovule वरचे छिद्र.
  4. 4एक.
  5. 51 egg + 2 synergids.
  6. 63.
  7. 72n.
  8. 8एकाच megaspore पासून.

परागीभवनाचे प्रकार आणि वाहक

रोजच्या जीवनातून

मधमाशी फुलावर बसते आणि न कळत परागकण दुसऱ्या फुलावर नेते.

सोपी व्याख्या

परागीभवन = pollen grains anther वरून stigma वर पोहोचणे. प्रकार : autogamy, geitonogamy, xenogamy; वाहक : वारा, पाणी, कीटक, पक्षी.

परागीभवनपरागीभवनाचे प्रकार आणि वाहकAutogamyGeitonogamyXenogamyस्वतःच्या फुलात; पाल्य सारखेत्याच झाडाचे दुसरे फूलदुसऱ्या झाडाचे; विविधताAnemophilyवारा : लहान फुले, हलके कोरडे pollen, पिसासारखे stigmaHydrophilyपाणी : Vallisneria, Zostera; pollen पाण्यापासून अभेद्यEntomophilyकीटक : मोठी रंगीत फुले, सुगंध, मधुरस, चिकट pollenOrnithophilyपक्षी : sunbird; Bombax, Callistemon, ButeaCleistogamy : उमलण्याआधी स्वपरागीभवन (Commelina)Homogamy : anther + stigma एकदम पक्व; Chasmogamous = उमललेलेHypohydrophily : पाण्याखाली (Zostera); epi- : पृष्ठभागावरSalvia : lever mechanism; सागरी वारा = hayfeverPollination = anther → stigma; ~80% वनस्पतींना सजीव वाहकGeitonogamy : कार्यतः cross, पण अनुवांशिकरित्या self

आकृतीत : परागीभवनाचे प्रकार आणि वाहक.

नियम 1 : परागीभवनाचे प्रकार — Autogamy : द्विलिंगी फुलाचे स्वतःच्या pollen ने (वाटाणा, Clitoria); पिले सारखी. Cleistogamy : फूल न उमलता स्वपरागीभवन (Commelina); homogamy : anther + stigma एकदम पक्व; उमलणारी = chasmogamous. Geitonogamy : त्याच झाडाच्या दुसऱ्या फुलावर; वाहक लागतात (cross सारखे) पण अनुवांशिक विविधता नाही (भोपळा). Xenogamy : दुसऱ्या झाडाचे pollen; विविधता वाढते.

  • सोपे : Xeno = परका; geiton = शेजारी.
  • मध्यम : Cleistogamy = बंद फूल.
  • परीक्षेसाठी (CET) : Geitonogamy = जनुकीय self.

नियम 2 : परागीभवनाचे वाहक — Anemophily (वारा; गहू, भात, मका, ताड) : लहान रंगहीन फुले, मधुरस/वास नाही, हलके कोरडे भरपूर pollen, पिसासारखे stigma, बाहेर आलेले stamens; hayfever. Hydrophily (~30 वंश; Vallisneria, Zostera) : unwettable pollen (mucilage); hypo- (पाण्याखाली; Zostera) / epi- (पृष्ठभागावर; Vallisneria). Entomophily (गुलाब, जाई) : मोठी रंगीत सुगंधी फुले, मधुरस, खडबडीत/चिकट stigma, काटेरी pollen + pollen-kit; Salvia lever. Ornithophily (sunbird; Bombax, Callistemon, Butea).

  • सोपे : वारा = हलके कोरडे pollen.
  • मध्यम : Entomophily = रंग + वास + मध.
  • परीक्षेसाठी (CET) : Hypo = खाली; epi = वर.
लक्षात ठेवा

A-G-X : Autogamy = Alone, Geitonogamy = Garden-mate, Xenogamy = Xtra plant.

सामान्य चूक व CET सापळा

‘Geitonogamy मुळे विविधता’ चूक (त्याच झाडाचे). सापळा : ‘सर्व पाण्यातील झाडे hydrophilous’ चूक.

शॉर्टकट

आठवणीची युक्ती : "Wind = Wheat; Water = Vallisneria; Bee = Bright flower".

फरक ओळखा

वाहकवैशिष्ट्यउदाहरण
वाराहलके कोरडे pollenमका
पाणीunwettable pollenVallisneria
कीटकरंग, वास, मधगुलाब
पक्षीsunbirdBombax

सरावासाठी प्रश्न

सोपे
  1. 1परागीभवन म्हणजे?
  2. 2Autogamy उदाहरण?
  3. 3Cleistogamy म्हणजे?
मध्यम
  1. 4Geitonogamy ची मर्यादा?
  2. 5वारा-परागित फुलांचे stigma?
  3. 6Epihydrophily उदाहरण?
आव्हानात्मक
  1. 7Pollen-kit काय?
  2. 8Ornithophily वाहक?
उत्तरे पाहा (आधी स्वतः सोडवा)
  1. 1Pollen anther → stigma.
  2. 2वाटाणा, Clitoria.
  3. 3फूल न उमलता स्वपरागीभवन.
  4. 4अनुवांशिक विविधता नाही.
  5. 5पिसासारखे.
  6. 6Vallisneria.
  7. 7कीटक-परागित pollen वरचा पिवळा चिकट थर.
  8. 8Sunbird.

Outbreeding उपाय आणि pollen–pistil क्रिया

रोजच्या जीवनातून

मुलांनी जवळच्या नात्यात विवाह टाळावा तसे झाडे स्वपरागीभवन टाळतात — विविधतेसाठी.

सोपी व्याख्या

Outbreeding devices = स्वपरागीभवन टाळून cross-pollination वाढवणारे उपाय. Pollen–pistil interaction = pollen stigma वर पडल्यापासून pollen tube ovule मध्ये शिरेपर्यंतच्या क्रिया.

Outbreeding आणि pollen–pistilOutbreeding उपाय आणि pollen–pistil क्रियाUnisexualityएकलिंगी फुले : monoecious (मका), dioecious (पपई, तुती)DichogamyProtandry (सूर्यफूल) / Protogyny (Gloriosa)Herkogamyभौतिक अडथळा (Calotropis)HeterostylyPrimula : stigma आणि anther वेगळ्या पातळीवरSelf-incompatibleजनुकीय अडवणूक : तंबाखू, चहाPrepotencyपरक्या pollen चे अंकुरण जलद (सफरचंद)Pollen–pistil क्रियाStigma योग्य (compatible) pollen ओळखते; प्रथिने ठरवतातयोग्य pollen पाणी शोषतो → pollen tube वाढते (रसायनांनी मार्गदर्शन)Tube : stigma → style → ovary → ovule (synergid मध्ये फुटते)In vitro : sucrose + boric acid ने pollen अंकुरणकृत्रिम संकर : emasculation + baggingसतत selfing → inbreeding depression

आकृतीत : Outbreeding उपाय आणि pollen–pistil क्रिया.

नियम 1 : Outbreeding उपाय — Unisexuality (monoecious : मका; dioecious : पपई, तुती), dichogamy (protandry : आधी androecium — सूर्यफूल; protogyny : आधी gynoecium — Gloriosa), herkogamy (भौतिक अडथळा; Calotropis), heterostyly (Primula; stigma/anther वेगळ्या पातळीवर), self-incompatibility (जनुकीय; तंबाखू, चहा), prepotency (परक्या फुलाचे pollen जलद अंकुरते; सफरचंद). सतत स्वपरागीभवन = inbreeding depression.

  • सोपे : Protandry = नर आधी.
  • मध्यम : Herkogamy = भिंत.
  • परीक्षेसाठी (CET) : Self-incompatibility = जनुकीय.

नियम 2 : Pollen–pistil क्रिया — परागीभवन म्हणजे योग्य pollen पडण्याची हमी नाही; pistil compatible (त्याच जातीचे) pollen ओळखते (विशिष्ट प्रथिने) आणि चुकीचे नाकारते. योग्य pollen stigma वरून पाणी/पोषक घेते, अंकुरते आणि pollen tube रसायनांच्या मार्गदर्शनाने stigma → style → ovary → ovule मध्ये synergid मार्गे शिरते आणि फुटून नर gametes सोडते. Compatible pollen मध्येही स्पर्धा चालते. प्रयोगशाळेत sucrose + boric acid ने pollen अंकुरण. कृत्रिम संकर : emasculation (anther काढणे) + bagging, नंतर इच्छित pollen.

  • सोपे : Compatible = त्याच जातीचे.
  • मध्यम : Tube : stigma → synergid.
  • परीक्षेसाठी (CET) : Emasculation = anther काढणे.
लक्षात ठेवा

Protandry = P-andro (नर पहिले); Protogyny = P-gyno (मादी पहिली).

सामान्य चूक व CET सापळा

‘Self-incompatibility = भौतिक’ चूक (जनुकीय). सापळा : ‘Dichogamy = एकलिंगी’ चूक.

शॉर्टकट

आठवणीची युक्ती : "Hetero-style = Height-different styles".

फरक ओळखा

उपायमुद्दाउदाहरण
Dichogamyवेगळ्या वेळी पक्वसूर्यफूल
Herkogamyभौतिक अडथळाCalotropis
Heterostylyवेगळी पातळीPrimula
Dioecismवेगळी झाडेपपई

सरावासाठी प्रश्न

सोपे
  1. 1Protandry म्हणजे?
  2. 2Protogyny उदाहरण?
  3. 3Dioecious उदाहरण?
मध्यम
  1. 4Herkogamy कोठे?
  2. 5Inbreeding depression म्हणजे?
  3. 6चुकीचे pollen कोण नाकारते?
आव्हानात्मक
  1. 7Emasculation म्हणजे?
  2. 8Pollen tube कोठे फुटते?
उत्तरे पाहा (आधी स्वतः सोडवा)
  1. 1Androecium आधी पक्व.
  2. 2Gloriosa.
  3. 3पपई, तुती.
  4. 4Calotropis.
  5. 5सतत selfing मुळे जोम घटणे.
  6. 6Pistil (stigma).
  7. 7Anthers काढणे.
  8. 8Synergid मध्ये.

दुहेरी फलन, endosperm आणि embryo

रोजच्या जीवनातून

एका pollen tube मधून दोन नर gametes येतात आणि दोन वेगवेगळ्या ठिकाणी काम करतात.

सोपी व्याख्या

दुहेरी फलन = syngamy (नर gamete + egg → zygote 2n) + triple fusion (दुसरा नर gamete + 2 polar nuclei → PEN 3n). फक्त angiosperms मध्ये; शोध Nawaschin.

दुहेरी फलनदुहेरी फलन आणि endospermनर gamete 1नर gamete 2+ Egg (n)+ Polar nuclei (2n)Zygote 2n → EmbryoPEN 3n → EndospermSyngamy (generative) + Triple fusion (vegetative)शोध : Nawaschin (Lilium, Fritillaria); फक्त angiosperm ची खासियतSiphonogamy : नर gametes pollen tube मधून; porogamy/chalazo-/mesogamyNuclear endosperm : मुक्त केंद्रके → भिंती (नारळ पाणी)Cellular : आरंभापासून भिंती (Petunia, Balsam)Helobial : आधी तिरकी भिंत; AsphodelusEmbryo : zygote → proembryo → octant → heart → horseshoeMonocot : scutellum, coleoptile, coleorhiza; Dicot : 2 cotyledon

आकृतीत : दुहेरी फलन आणि endosperm प्रकार.

Live आकृती

दुहेरी फलन, endosperm आणि embryo

ॲपमध्ये ही आकृती हाताने हलवून बघता येते.

ॲपमध्ये उघडा

नियम 1 : दुहेरी फलन — Pollen tube stigma → style → ovary → ovule; synergids मधील रसायने दिशा देतात. सहसा micropyle मार्गे = porogamy; chalaza मार्गे = chalazogamy; integuments भेदून = mesogamy. Tube synergid मध्ये फुटून 2 अचल नर gametes सोडतो (siphonogamy). Syngamy (generative fertilization) → zygote 2n; triple fusion (vegetative fertilization) → PEN 3n → endosperm. महत्त्व : अन्नसाठा फक्त फलन झाल्यावरच तयार; द्विगुणित अवस्था पुन्हा; polyembryony टाळतो.

  • सोपे : Syngamy = 2n; triple fusion = 3n.
  • मध्यम : Porogamy = micropyle.
  • परीक्षेसाठी (CET) : एकूण 3 केंद्रके + 2 = 5 सहभागी.

नियम 2 : Endosperm आणि embryo — Endosperm (3n) : nuclear (सर्वात सामान्य; मुक्त केंद्रके मग भिंती; नारळ पाणी + गर, गहू), cellular (आरंभापासून भिंती; Petunia, Balsam), helobial (आधी तिरकी भिंत; Asphodelus). मका = mosaic endosperm. Embryogenesis : zygote → 2-पेशीय proembryo (suspensor initial + embryonal initial) → suspensor (6–10 पेशी) → octant → हृदयाकृती → घोड्याच्या नालेसारखा. Dicot : 2 cotyledons, plumule; Monocot : 1 scutellum, coleoptile (plumule चे आवरण), coleorhiza (radicle चे). Octant पर्यंत दोन्ही सारखे.

  • सोपे : Nuclear सर्वात सामान्य.
  • मध्यम : Scutellum = monocot चा cotyledon.
  • परीक्षेसाठी (CET) : Endosperm आधी, embryo नंतर.
लक्षात ठेवा

Syn-gamy 2n (भ्रूण); Triple 3n (अन्न). ‘2 भ्रूण, 3 भोजन’.

सामान्य चूक व CET सापळा

‘Endosperm 2n’ चूक (3n). सापळा : ‘Triple fusion मध्ये 2 नर gametes’ चूक (एकच).

शॉर्टकट

आठवणीची युक्ती : "Syngamy = Seed-to-be; Triple = Tiffin (अन्न)".

फरक ओळखा

फलनपरिणामप्लॉइडी
SyngamyZygote → embryo2n
Triple fusionPEN → endosperm3n

सरावासाठी प्रश्न

सोपे
  1. 1दुहेरी फलन कोणाने शोधले?
  2. 2Syngamy म्हणजे?
  3. 3PEN चे प्लॉइडी?
मध्यम
  1. 4Porogamy म्हणजे?
  2. 5Nuclear endosperm उदाहरण?
  3. 6Suspensor चे काम?
आव्हानात्मक
  1. 7Scutellum म्हणजे?
  2. 8Coleoptile म्हणजे?
उत्तरे पाहा (आधी स्वतः सोडवा)
  1. 1Nawaschin.
  2. 2नर gamete + egg.
  3. 33n.
  4. 4Micropyle मार्गे tube प्रवेश.
  5. 5नारळ, गहू.
  6. 6Embryo ला endosperm मध्ये ढकलणे.
  7. 7Monocot चा cotyledon.
  8. 8Plumule चे आवरण.

बीज, फळ, apomixis आणि polyembryony

रोजच्या जीवनातून

केळ्यात बिया नसतात, तरी फळ पूर्ण तयार होते; आंब्याच्या बाठीतून कधी एकाहून अधिक रोपे येतात.

सोपी व्याख्या

फलनानंतर ovule → seed आणि ovary → fruit. Apomixis = फलनाशिवाय बीज; parthenocarpy = फलनाशिवाय फळ; polyembryony = एका बीजात अनेक embryo.

बीज आणि फळबीज, फळ, apomixis, polyembryonyOvule → SeedOvary → FruitIntegument → TestaEndospermic (albuminous) : एरंड, नारळ, मकाNon-endospermic : वाटाणा, घेवडा (cotyledon मध्ये अन्न)Perisperm : उरलेले nucellus (मिरी, बीट)Pericarp ← ovary wall (3 थर : epi-, meso-, endocarp)Micropyle = पाणी/O₂ शिरण्याचे छिद्र; dormancyApomixisgamete/फलनाशिवाय बीज; Apogamy, Apospory, DiplosporyParthenocarpyफलनाशिवाय फळ (केळी, पपई, अननस); auxin/gibberellinPolyembryonyएका बीजात अनेक embryo (Citrus); adventive / cleavageParthenogenesisegg पासून थेट embryoबीज 10,000 वर्षे टिकले (Lupinus arcticus); खजूर ~2000Nucellar embryo → आईसारखी रोपे (आंबा, संत्रे)Polyembryony : जगण्याची शक्यता वाढते; फळबागेत उपयुक्त

आकृतीत : बीज, फळ आणि विशेष प्रकार.

नियम 1 : बीज आणि फळ — Integuments → seed coat (testa बाहेर, tegmen आत); micropyle लहान छिद्र म्हणून राहते (पाणी + O₂). Endospermic (albuminous) बीज : एरंड, नारळ, मका; non-endospermic (ex-albuminous) : वाटाणा, घेवडा (embryo ने endosperm संपवले; cotyledon मध्ये अन्न). टिकलेले nucellus = perisperm (मिरी, बीट). फळ : बियांतील hormones ने; ovary wall → pericarp (3 थर). महत्त्व : पोषण, संरक्षण, प्रसार. Dormancy = प्रतिकूल काळ पार करण्यासाठी चयापचय थांबणे; बी हजारो वर्षे टिकू शकते.

  • सोपे : Testa बाहेर; tegmen आत.
  • मध्यम : वाटाणा = non-endospermic.
  • परीक्षेसाठी (CET) : Perisperm = nucellus.

नियम 2 : Apomixis, parthenocarpy, polyembryony — Apomixis : meiosis आणि syngamy शिवाय embryo (आईसारखी रोपे); apogamy (gametophyte पेशीपासून), apospory (diploid sporophyte पेशीपासून gametophyte); recurrent (diplospory — Taraxacum), non-recurrent (Nicotiana), adventive embryony (nucellus/integument पासून; आंबा, संत्रे, लिंबू). Parthenogenesis = egg पासून थेट embryo. Parthenocarpy (Noll, 1902) : केळी, पपई, अननस; auxin; gibberellin ने कृत्रिम. Polyembryony (Leeuwenhoek 1719, Citrus) : adventive किंवा cleavage; जगण्याची शक्यता वाढते.

  • सोपे : Apomixis = बीज, फलन नाही.
  • मध्यम : Parthenocarpy = बीजरहित फळ.
  • परीक्षेसाठी (CET) : Citrus = polyembryony.
लक्षात ठेवा

Apo-mixis = No-mix; Partheno-carpy = Pure fruit, no seed.

सामान्य चूक व CET सापळा

‘Parthenocarpy मध्ये बीज असते’ चूक. सापळा : ‘Apomixis मध्ये फलन होते’ चूक.

शॉर्टकट

आठवणीची युक्ती : "Seed = Ovule; Fruit = Ovary".

फरक ओळखा

संज्ञाअर्थ
Apomixisफलनाशिवाय बीज
Parthenocarpyफलनाशिवाय फळ
Polyembryonyअनेक embryo

सरावासाठी प्रश्न

सोपे
  1. 1Seed कशापासून?
  2. 2Fruit कशापासून?
  3. 3Non-endospermic उदाहरण?
मध्यम
  1. 4Perisperm म्हणजे?
  2. 5Apomixis म्हणजे?
  3. 6Parthenocarpy चे उदाहरण?
आव्हानात्मक
  1. 7Polyembryony कोठे प्रथम पाहिली?
  2. 8Dormancy म्हणजे?
उत्तरे पाहा (आधी स्वतः सोडवा)
  1. 1Ovule.
  2. 2Ovary.
  3. 3वाटाणा, घेवडा.
  4. 4टिकलेले nucellus.
  5. 5फलनाशिवाय बीज.
  6. 6केळी, पपई, अननस.
  7. 7Citrus (Leeuwenhoek).
  8. 8चयापचय तात्पुरते थांबणे.

संपूर्ण धड्याची झटपट उजळणी

संकल्पनामुख्य तथ्य
अलैंगिकClone; fragmentation, budding, spores
Anther4 sacs; tapetum; MMC → 4 pollen
Embryo sac7 पेशी, 8 केंद्रके
परागीभवनAuto-, geitono-, xenogamy
OutbreedingDichogamy, herkogamy, heterostyly
फलनZygote 2n; PEN 3n
बीज/फळApomixis, parthenocarpy, polyembryony

🎯 परीक्षेसाठी सर्वाधिक महत्त्वाचे मुद्दे

  • अलैंगिक आणि कायिक प्रजनन.
  • Anther चा छेद, pollen.
  • Ovule आणि embryo sac.
  • परागीभवन प्रकार/वाहक.
  • Outbreeding उपाय.
  • दुहेरी फलन, endosperm.
  • बीज, फळ, apomixis.
अभ्यासाचा मंत्र

आधी संकल्पना समजा → आकृती काढा → मुद्दे लक्षात ठेवा → स्वतः प्रश्न सोडवा.