K2KARAKORAM
मराठीEnglish
ॲप उघडा

राज्य मंडळ · इयत्ता 11 · जीवशास्त्र

धडा २: सजीवांचे वर्गीकरण (Systematics of Living Organisms)

7 संकल्पना · उत्तरांसह 56 सराव प्रश्न · वाचन मोफत

हा धडा या भाषेतही: English

पद्धतशीर वर्गीकरण (Systematics) आणि वर्गीकरणाचे प्रकार

इयत्ता ९–१० शी जोड

इयत्ता ९–१० मधील पंचसृष्टी वर्गीकरणाची कल्पना येथे पूर्ण तपशिलात शिकतो : वर्गीकरणाचे प्रकार, श्रेणी, नामकरण आणि प्रत्येक सृष्टीची वैशिष्ट्ये.

रोजच्या जीवनातून

मोठ्या दुकानात वस्तू वेगवेगळ्या रांगांत ठेवलेल्या असतात, म्हणून हवी ती वस्तू पटकन सापडते; सजीवांसाठी हेच काम वर्गीकरण करते.

सोपी व्याख्या

पद्धतशीर वर्गीकरण (systematics) = सजीवांचे प्रकार, विविधता व त्यांचे तुलनात्मक व उत्क्रांतीविषयक संबंध यांचा अभ्यास (G. Simpson, 1961). वर्गीकरणशास्त्र (taxonomy) = नियमांनुसार वर्गीकरण; हा शब्द A. P. de Candolle यांनी प्रथम वापरला.

तीन domains चा cladogramसमान पूर्वजArchaeaअतिकठीण परिस्थितीBacteriaपेशीभित्तिका वेगळीEukaryaसुपेशीय (eukaryotic)पूर्वपेशीय (prokaryotic)Woese, 1990

आकृतीत : आकृतीत तीन domains (Archaea, Bacteria, Eukarya) एकाच पूर्वजापासून फुटलेले दाखवले आहेत.

नियम 1 : वर्गीकरणाचे तीन प्रकार — कृत्रिम (artificial) : थोड्या सहज दिसणाऱ्या गुणधर्मांवर (habit, रंग) - उदा. Linnaeus. नैसर्गिक (natural) : उद्दिष्ट महत्त्वाच्या गुणधर्मांवर - उदा. Bentham व Hooker. जातिवृत्तीय (phylogenetic) : समान उत्क्रांतीय पूर्वजावर - उदा. Engler व Prantl.

  • सोपे : फक्त उंची व रंगावरून गट करणे = कृत्रिम.
  • मध्यम : Bentham-Hooker कोणत्या प्रकारात? नैसर्गिक.
  • परीक्षेसाठी (CET) : ‘सामान्य उत्क्रांतीय पूर्वज’ आधारित = phylogenetic; उदा. Engler-Prantl.

नियम 2 : तीन domains (Carl Woese, 1990) — Archaea, Bacteria, Eukarya. Domain हा Kingdom पेक्षा मोठा एकक आहे. Archaea व Bacteria प्रोकॅरियोटिक; Eukarya युकॅरियोटिक. तिघांचे rRNA वेगळे असतात.

  • सोपे : Archaea : उष्ण, खारट, आम्लीय अशा अतिकठीण परिस्थितीत जगतात.
  • मध्यम : Archaea व Bacteria मधला फरक : पेशीभित्तिकेची रचना.
  • परीक्षेसाठी (CET) : Domain आणि Kingdom मध्ये मोठा एकक कोणता? Domain.
लक्षात ठेवा

Taxon = कोणत्याही श्रेणीचा गट; Category = श्रेणी (rank).

सामान्य चूक व CET सापळा

Artificial = Linnaeus, Natural = Bentham-Hooker, Phylogenetic = Engler-Prantl - ही जोडी चुकवू नका. सापळा : ‘Domain = Kingdom पेक्षा लहान’ असे उत्तर चूक.

शॉर्टकट

आठवणीची युक्ती : "A-N-P : Linnaeus, Bentham, Engler (कृत्रिम → नैसर्गिक → जातिवृत्तीय)".

फरक ओळखा

प्रकारआधारउदाहरण
कृत्रिमथोडे सहज गुणधर्मLinnaeus
नैसर्गिकउद्दिष्ट महत्त्वाचे गुणधर्मBentham व Hooker
जातिवृत्तीयसमान उत्क्रांतीय पूर्वजEngler व Prantl

सरावासाठी प्रश्न

सोपे
  1. 1Systematics म्हणजे काय?
  2. 2‘Taxonomy’ हा शब्द कोणी वापरला?
  3. 3तीन domains कोणते?
मध्यम
  1. 4तीन domains कोणी मांडले व कधी?
  2. 5कृत्रिम वर्गीकरणाचे एक उदाहरण व आधार सांगा.
  3. 6Archaea आणि Bacteria दोन्ही प्रोकॅरियोटिक असूनही वेगळे का?
आव्हानात्मक
  1. 7‘Taxon’ आणि ‘Category’ मधील फरक द्या.
  2. 8जातिवृत्तीय वर्गीकरण नैसर्गिकापेक्षा वेगळे कसे?
उत्तरे पाहा (आधी स्वतः सोडवा)
  1. 1सजीवांचे प्रकार, विविधता आणि त्यांचे उत्क्रांतीय संबंध यांचा अभ्यास.
  2. 2A. P. de Candolle.
  3. 3Archaea, Bacteria, Eukarya.
  4. 4Carl Woese, 1990.
  5. 5Linnaeus; थोडे सहज दिसणारे गुणधर्म.
  6. 6पेशीभित्तिकेची रचना वेगळी आहे; Archaea अतिकठीण परिस्थितीत राहतात.
  7. 7Category = श्रेणी (rank); Taxon = त्या श्रेणीतील प्रत्यक्ष गट (उदा. Malvaceae).
  8. 8ते सामान्य उत्क्रांतीय पूर्वजावर आधारित असते, फक्त महत्त्वाच्या गुणधर्मांवर नाही.

वर्गीकरणातील आधुनिक पद्धती

रोजच्या जीवनातून

सुपरमार्केटमध्ये वस्तूच्या बारकोडवरून बिल लगेच निघते; तसेच सजीवांची ओळख त्यांच्या DNA ‘बारकोड’ वरून होते.

सोपी व्याख्या

रसायन-वर्गीकरण (chemotaxonomy) = रासायनिक घटकांच्या समानतेवरून. DNA बारकोडिंग = लहान ऊतीतील DNA क्रमावरून प्रजाती ओळख. संख्यात्मक वर्गीकरण (numerical taxonomy) = गुणधर्मांचे परिमाणीकरण करून अल्गोरिदमने वर्गीकरण.

रसायन-वर्गीकरण, DNA बारकोडिंग आणि संख्यात्मक वर्गीकरणChemotaxonomyDNA barcodingNumerical taxonomyरासायनिक घटकपेशीभित्तिका :Archaea : peptidoglycan नाहीBacteria : आहेबुरशी : chitinवनस्पती : celluloseछोट्या ऊतीतून DNA क्रम1) ज्ञात प्रजातींचाbarcode डेटा2) अज्ञात नमुन्याशीजुळवणेगुणधर्मांना संख्या देऊनअल्गोरिदम (cluster analysis)Sokal व Sneath, 1963उपयोग : धोक्यातील प्रजातींचे संरक्षण, कीड-नियंत्रण, रोगवाहक ओळख,आयुर्वेदिक/औषधी वनस्पतींची ओळख, नैसर्गिक आरोग्य-उत्पादनांची खात्री

आकृतीत : तीन आधुनिक पद्धती आणि DNA बारकोडिंगच्या दोन पायऱ्या; खाली त्यांचे उपयोग.

नियम 1 : रसायन-वर्गीकरण — पेशीभित्तिकेतील रसायन : Archaea मध्ये peptidoglycan नाही, Prokarya (bacteria) मध्ये आहे; बुरशी = chitin; वनस्पती = cellulose.

  • सोपे : बुरशीची भित्तिका कशाची? chitin.
  • मध्यम : वनस्पती व बुरशी वेगळे ओळखण्याचे रासायनिक कारण : cellulose विरुद्ध chitin.
  • परीक्षेसाठी (CET) : Peptidoglycan नसलेली भित्तिका कुठे? Archaea.

नियम 2 : DNA बारकोडिंग आणि संख्यात्मक वर्गीकरण — पायरी (a) ज्ञात प्रजातींचा बारकोड डेटा गोळा करणे; (b) अज्ञात नमुन्याचा क्रम ग्रंथालयाशी जुळवणे. संख्यात्मक वर्गीकरण : R. Sokal व P. Sneath, 1963.

  • सोपे : बारकोडच्या दोन पायऱ्या कोणत्या? डेटा गोळा करणे, जुळवणे.
  • मध्यम : उपयोग : धोक्यातील प्रजाती संरक्षण, कीड-नियंत्रण, रोगवाहक ओळख, औषधी वनस्पती ओळख.
  • परीक्षेसाठी (CET) : Cluster analysis कोणत्या पद्धतीत? Numerical taxonomy.

नियम 3 : Cladogram आणि Phylogeny — Cladogram = फांद्यांचा आकृतीबंध जो जीवांची तुलना व समान पूर्वज दाखवतो. Phylogeny = जीवांचा उत्क्रांतीय संबंध; Woese चे three-domain आणि Whittaker चे five-kingdom याची उदाहरणे.

  • सोपे : तीन domains ची आकृती हा cladogram आहे.
  • मध्यम : Phylogeny आकारिकीशिवाय काय विचारात घेते? उत्क्रांतीय संबंध.
  • परीक्षेसाठी (CET) : ‘काल्पनिक संबंध दर्शवणारी आकृती’ = cladogram.
लक्षात ठेवा

DNA बारकोडिंग = लहान ऊतीतून DNA क्रम; संख्यात्मक = अल्गोरिदम.

सामान्य चूक व CET सापळा

‘Numerical taxonomy चे जनक Linnaeus’ - चूक; Sokal व Sneath (1963). सापळा : chitin व cellulose अदलाबदल.

शॉर्टकट

आठवणीची युक्ती : "बारकोड = Collect + Compare".

फरक ओळखा

पद्धतआधारउदाहरण/व्यक्ती
Chemotaxonomyरासायनिक घटकPeptidoglycan, chitin
DNA barcodingDNA क्रमप्रजाती ओळख
Numerical taxonomyगुणधर्मांना संख्या + अल्गोरिदमSokal व Sneath 1963

सरावासाठी प्रश्न

सोपे
  1. 1Chemotaxonomy म्हणजे काय?
  2. 2बुरशीच्या पेशीभित्तिकेचा घटक?
  3. 3DNA बारकोडिंगच्या दोन पायऱ्या सांगा.
मध्यम
  1. 4Numerical taxonomy कोणी मांडली?
  2. 5DNA बारकोडिंगचे दोन उपयोग सांगा.
  3. 6Cladogram म्हणजे काय?
आव्हानात्मक
  1. 7वनस्पती व बुरशी रासायनिक आधारावर कशा वेगळ्या ओळखाल?
  2. 8Phylogeny हे केवळ आकारिकीवर आधारित वर्गीकरणापेक्षा चांगले का?
उत्तरे पाहा (आधी स्वतः सोडवा)
  1. 1रासायनिक घटकांवर आधारित वर्गीकरण.
  2. 2Chitin.
  3. 3ज्ञात प्रजातींचा डेटा गोळा करणे; अज्ञात नमुन्याशी जुळवणे.
  4. 4R. Sokal व P. Sneath (1963).
  5. 5धोक्यातील प्रजाती संरक्षण; औषधी वनस्पती ओळख.
  6. 6फांद्यांसारखा आकृतीबंध जो समान पूर्वज व तुलना दाखवतो.
  7. 7पेशीभित्तिका : वनस्पती = cellulose; बुरशी = chitin.
  8. 8ते उत्क्रांतीय संबंध व चयापचयातील साम्यही विचारात घेते.

वर्गीकरण-श्रेणी आणि श्रेणीक्रम

रोजच्या जीवनातून

पत्ता सांगताना आपण देश → राज्य → जिल्हा → शहर → गल्ली → घर असे लहान होत जातो; वर्गीकरणाच्या श्रेणीही अशाच शिडीसारख्या असतात.

सोपी व्याख्या

श्रेणीक्रम (taxonomic hierarchy) = सृष्टी, विभाग/संघ, वर्ग, गण, कुल, प्रजाती (genus), जाती (species) या आरोहत्या/उतरत्या श्रेणी. Taxon = कोणत्याही श्रेणीतील गट (H. J. Lam, 1948).

जास्वंद (Hibiscus rosa-sinensis) आणि नाग (Naja naja) यांचा श्रेणीक्रमश्रेणीजास्वंदनागसृष्टी (Kingdom)PlantaeAnimaliaविभाग/संघ (Division/Phylum)AngiospermaeChordataवर्ग (Class)DicotyledonaeReptiliaगण (Order)MalvalesSquamataकुल (Family)MalvaceaeElapidaeप्रजाती (Genus)HibiscusNajaजाती (Species)rosa-sinensisnaja↑ वर जाताना समान गुणधर्म कमी होतात

आकृतीत : आकृतीत जास्वंद आणि नाग यांचे वर्गीकरण सात अनिवार्य श्रेणींत दाखवले आहे.

नियम 1 : श्रेणी आणि त्यांचे क्रम — अनिवार्य श्रेणी : Kingdom, Division/Phylum, Class, Order, Family, Genus, Species. पर्यायी श्रेणी : Sub-order, Sub-family, Sub-class, Series इ. जसे वर चढतो तसे समान गुणधर्म कमी होतात.

  • सोपे : सर्वात लहान श्रेणी : जाती (species).
  • मध्यम : Dog व Cat कोणत्या श्रेणीत एकत्र? गण Carnivora (पण कुल वेगळे : Canidae, Felidae).
  • परीक्षेसाठी (CET) : Tiger, Leopard, Lion = एकच Genus Panthera; ब्रिंजल व बटाटा = Genus Solanum.

नियम 2 : मुख्य श्रेणींची व्याख्या — जाती : नैसर्गिक रीत्या आंतरप्रजनन करून सुपीक संतती देणारा गट. प्रजाती (genus) : दिसायला सारख्या पण सहसा आंतरप्रजनन न करणाऱ्या जातींचा गट. कुल : जवळच्या प्रजातींचा गट (Hibiscus, Gossypium, Sida, Bombax → Malvaceae). गण : जवळची कुले. वर्ग : जवळचे गण. विभाग : जवळचे वर्ग.

  • सोपे : घोडा व गाढव वेगळ्या जाती का? त्यांची संतती (खेचर) वांझ असते.
  • मध्यम : Monkey व Dog एकाच वर्ग Mammalia मध्ये, पण गण वेगळे (Primates, Carnivora).
  • परीक्षेसाठी (CET) : ‘Angiospermae’ विभाग : दोन वर्ग Dicotyledonae आणि Monocotyledonae.
लक्षात ठेवा

‘Kingdom → Species’ क्रमाने श्रेणी लहान होतात; संख्या : 7 अनिवार्य.

सामान्य चूक व CET सापळा

‘सर्वात मोठी श्रेणी Species’ असे लिहिणे चूक. सापळा : Cat व Dog ‘एकाच कुलात’ असे पर्याय चूक (Felidae वि. Canidae).

शॉर्टकट

आठवणीची युक्ती : "King David Came Over For Good Soup (Kingdom, Division, Class, Order, Family, Genus, Species)".

फरक ओळखा

श्रेणीजास्वंदनाग
सृष्टीPlantaeAnimalia
गणMalvalesSquamata
कुलMalvaceaeElapidae
प्रजाती / जातीHibiscus rosa-sinensisNaja naja

सरावासाठी प्रश्न

सोपे
  1. 1Taxon म्हणजे काय?
  2. 2सर्वात लहान अनिवार्य श्रेणी?
  3. 3‘Taxon’ शब्द कोणी दिला?
मध्यम
  1. 4Tiger, Lion, Leopard यांचा genus सांगा.
  2. 5Dog व Cat च्या कोणत्या श्रेणी समान आहेत?
  3. 6Malvaceae या कुलातील दोन प्रजाती (genus) सांगा.
आव्हानात्मक
  1. 7घोडा व गाढव दोन वेगळ्या जाती का मानतात?
  2. 8वर जाताना समान गुणधर्मांची संख्या कशी बदलते व का?
उत्तरे पाहा (आधी स्वतः सोडवा)
  1. 1कोणत्याही श्रेणीतील वर्गीकरण-गट.
  2. 2जाती (species).
  3. 3H. J. Lam (1948).
  4. 4Panthera.
  5. 5सृष्टी, संघ, वर्ग, गण (Carnivora); कुल वेगळे.
  6. 6Hibiscus, Gossypium (किंवा Sida, Bombax).
  7. 7त्यांची संतती (खेचर) सुपीक नसते.
  8. 8कमी होतात, कारण गट मोठे व विविध होतात.

नामकरण आणि पंचसृष्टी पद्धती

रोजच्या जीवनातून

एका भाज्यासाठी प्रत्येक राज्यात वेगळे नाव असते, म्हणून व्यापारी शास्त्रीय नाव वापरतात; आंब्याची आयुर्वेदात 50 पेक्षा जास्त संस्कृत नावे आहेत.

सोपी व्याख्या

नामकरण (nomenclature) = सजीवाला नाव देण्याची शास्त्रीय पद्धत. द्विनाम पद्धत (binomial nomenclature) : नाव दोन भागांचे (genus + species); Carl Linnaeus ने ‘Species Plantarum’ (1753) मध्ये ती आणली.

द्विनाम पद्धत आणि पाच सृष्टीHelianthus annuus L.Genus (मोठे अक्षर)species (लहान अक्षर)L. = Linnaeusपाच सृष्टी - Whittaker (1969)Moneraपूर्वपेशीयProtistaएकपेशीय सुपेशीयFungiविघटक/परजीवीPlantaeस्वयंपोषीAnimaliaपरपोषीArchaea आणि Bacteria दोन्ही Monera मध्ये (प्रोकॅरियोट); विषाणू/viroid सृष्टींच्या बाहेर

आकृतीत : वर Helianthus annuus L. चे घटक; खाली Whittaker ची पाच सृष्टी (1969).

नियम 1 : द्विनाम पद्धतीचे नियम — नाव दोन लॅटिन/ग्रीक शब्दांचे; पहिला genus (मोठे अक्षर), दुसरा species (लहान अक्षर); छापताना तिरपे (italics), हाताने लिहिताना वेगळे अधोरेखित; शब्द 3 ते 13 अक्षरांचा; शेवटी नाव देणाऱ्याचे संक्षिप्त नाव (उदा. Mangifera indica L.).

  • सोपे : सूर्यफूल : Helianthus annuus - Helianthus = genus, annuus = species.
  • मध्यम : ‘L.’ = Linnaeus; Mangifera indica L. मध्ये L. कोणाचे? Linnaeus.
  • परीक्षेसाठी (CET) : 2011 पूर्वीचा ICBN आता ICNAFP (Shenzhen code) : 2017 च्या शेनझेन परिषदेनंतर 26 जून 2018 रोजी प्रसिद्ध.

नियम 2 : पाच सृष्टी (R. H. Whittaker, 1969) — Monera, Protista, Fungi, Plantae, Animalia. Linnaeus ची दोन सृष्टी (Plantae, Animalia) बॅक्टेरिया, बुरशी, Euglena यांना बसत नव्हती, म्हणून पाच सृष्टी आली; ही जातिवृत्तीय आहे.

  • सोपे : पाच सृष्टींपैकी फक्त पूर्वपेशीय : Monera.
  • मध्यम : Euglena कोणत्या सृष्टीत? Protista (प्राणी व वनस्पती दोन्ही लक्षणे).
  • परीक्षेसाठी (CET) : विषाणू व viroid पाच सृष्टींत नाहीत.
लक्षात ठेवा

स्थानिक (vernacular) नावे अनेक व मर्यादित; शास्त्रीय नाव आंतरराष्ट्रीय व एकमेव.

सामान्य चूक व CET सापळा

Species शब्द मोठ्या अक्षराने (Helianthus Annuus) लिहिणे चूक. सापळा : ‘द्विनाम पद्धत Whittaker ची’ - चूक; ती Linnaeus ची, 1753.

शॉर्टकट

आठवणीची युक्ती : "Genus = Grand (मोठे अक्षर), species = small".

फरक ओळखा

मुद्दासामान्य नावशास्त्रीय नाव
स्वरूपप्रदेशानुसार बदलतेद्विनाम, लॅटिन
उपयोगस्थानिक संवादजागतिक संवाद
उदाहरणआंबाMangifera indica L.

सरावासाठी प्रश्न

सोपे
  1. 1द्विनाम पद्धत कोणी आणली आणि कोणत्या ग्रंथात?
  2. 2Helianthus annuus मध्ये genus कोणता?
  3. 3पाच सृष्टी पद्धती कोणी मांडली?
मध्यम
  1. 4छापताना शास्त्रीय नाव कसे लिहितात?
  2. 5शास्त्रीय नावातील शब्द किती अक्षरांचे असावेत?
  3. 6दोन सृष्टी पद्धती अपुरी का ठरली?
आव्हानात्मक
  1. 7ICBN चे नाव आता काय?
  2. 8सामान्य नावांपेक्षा शास्त्रीय नावे का अधिक उपयुक्त?
उत्तरे पाहा (आधी स्वतः सोडवा)
  1. 1Linnaeus; ‘Species Plantarum’ (1753).
  2. 2Helianthus.
  3. 3R. H. Whittaker (1969).
  4. 4तिरपे अक्षरांत (italics).
  5. 53 ते 13.
  6. 6जीवाणू, बुरशी, Euglena अशा दोन्हीची लक्षणे असलेले जीव त्यात बसत नव्हते.
  7. 7ICNAFP (Shenzhen Code).
  8. 8ती सर्वत्र एकच असतात, त्यामुळे आंतरराष्ट्रीय संवाद शक्य होतो.

सृष्टी मोनेरा (जीवाणू)

रोजच्या जीवनातून

दही लावणारे जंतू आणि पोट बिघडवणारे जंतू एकाच सृष्टीतले; आकार छोटा पण कामे मोठी.

सोपी व्याख्या

मोनेरा = एकपेशीय, पूर्वपेशीय (prokaryotic) जीव; स्पष्ट केंद्रक नाही, DNA वर्तुळाकार (nucleoid), लहान गोलाकार DNA = plasmid; पेशीभित्तिका peptidoglycan ची.

जीवाणूंचे आकार आणि Archaebacteria/EubacteriaCoccusगोलBacillusदंडाकृतीVibrioस्वल्पविरामSpirillumसर्पिलArchaebacteriaextremophiles : halophiles, thermophilesEubacteria (खरे जीवाणू)peptidoglycan भित्तिका

आकृतीत : चार आकार : Coccus (गोल), Bacillus (दंड), Vibrio (स्वल्पविराम), Spirillum (सर्पिल); खाली दोन गट.

नियम 1 : मोनेराची वैशिष्ट्ये — पटलयुक्त अंगके (mitochondria, chloroplast, ER) नसतात; ribosomes 70S व लहान; प्रजनन binary fission/budding, क्वचित conjugation; पोषण : काही photoautotrophs/chemoautotrophs, बहुतांश heterotrophs.

  • सोपे : Bacillus चा आकार दंडाकृती; Coccus चा गोल.
  • मध्यम : Plasmid = अतिरिक्त गुणसूत्री लहान DNA.
  • परीक्षेसाठी (CET) : जीवाणूंतील ribosomes चा आकार? 70S (युकॅरियोटपेक्षा लहान).

नियम 2 : Archaebacteria आणि Eubacteria — Archaebacteria : extremophiles - halophiles (खारट), thermophiles (उष्ण), methanogens (गायी-म्हशींच्या पोटात, बायोगॅस); peptidoglycan नसते. Eubacteria : peptidoglycan भित्तिका; स्वयंपोषी (Chlorobium, Chromatium) किंवा परपोषी.

  • सोपे : बायोगॅस तयार करणारे जीवाणू : methanogens.
  • मध्यम : Lactobacillus दही लावते; Azotobacter नायट्रोजन स्थिर करते; Streptomyces प्रतिजैविक बनवते.
  • परीक्षेसाठी (CET) : Cyanobacteria (Nostoc) मध्ये heterocyst नायट्रोजन स्थिरीकरण करते.
लक्षात ठेवा

Mycoplasma = सर्वात लहान सजीव; पेशीभित्तिका नाही.

सामान्य चूक व CET सापळा

‘Monera मध्ये केंद्रक असते’ चूक. सापळा : Mycoplasma ला पेशीभित्तिका असते असे पर्याय चूक; म्हणूनच ते सामान्य प्रतिजैविकांना प्रतिरोधी.

शॉर्टकट

आठवणीची युक्ती : "Coccus गोल, Bacillus ब्लॉक (दंड), Vibrio व्हिरगुळी (comma), Spirillum स्प्रिंग".

फरक ओळखा

मुद्दाArchaebacteriaEubacteria
पेशीभित्तिकाpeptidoglycan नाहीpeptidoglycan आहे
अधिवासअतिकठीण (extremophiles)सर्वसामान्य
उदाहरणmethanogens, halophilesLactobacillus, Chlorobium

सरावासाठी प्रश्न

सोपे
  1. 1जीवाणूंचे चार आकार सांगा.
  2. 2Nucleoid म्हणजे काय?
  3. 3Plasmid म्हणजे काय?
मध्यम
  1. 4Extremophiles म्हणजे कोण?
  2. 5Halophiles आणि thermophiles मधील फरक?
  3. 6जीवाणूंचे दोन उपयोगी आणि दोन हानिकारक परिणाम सांगा.
आव्हानात्मक
  1. 7Mycoplasma प्रतिजैविकांना प्रतिरोधी का?
  2. 8Heterocyst चे कार्य काय?
उत्तरे पाहा (आधी स्वतः सोडवा)
  1. 1Coccus, Bacillus, Vibrio, Spirillum.
  2. 2पटलविरहित वर्तुळाकार DNA ची जागा.
  3. 3अतिरिक्त गुणसूत्री लहान वर्तुळाकार DNA.
  4. 4अतिकठीण परिस्थितीत जगणारे Archaebacteria.
  5. 5Halophiles = जास्त क्षार सहन करतात; thermophiles = उच्च तापमान.
  6. 6उपयोगी : दही, नायट्रोजन स्थिरीकरण; हानिकारक : typhoid, cholera, tuberculosis, tetanus.
  7. 7त्याला पेशीभित्तिका नसते.
  8. 8नायट्रोजन स्थिरीकरण.

सृष्टी प्रोटिस्टा, बुरशी आणि लायकेन

रोजच्या जीवनातून

पाव फुगवणारे यीस्ट, ओल्या भाकरीवरचा बुरशीचा थर आणि पावसाळ्यातील छत्रीसारखे अळंबे - सर्व बुरशी; तलावातील पाण्यातील सूक्ष्म जीव प्रोटिस्टा.

सोपी व्याख्या

प्रोटिस्टा = एकपेशीय युकॅरियोट; वनस्पती, बुरशी व प्राणी या तिन्ही सृष्टींशी दुवा. बुरशी (fungi) = युकॅरियोटिक परपोषी, बाह्य पचन (extracellular digestion), शरीर तंतूंचे (hyphae), भित्तिका chitin ची. लायकेन = शैवाल + बुरशी यांचे सहजीवन.

प्रोटिस्टा आणि बुरशीचे वर्गीकरण, लायकेनProtistaFungiवनस्पतीसदृश : diatoms, dinoflagellatesEuglenoids : दोन कशा, pellicleप्राणीसदृश : Amoeba, Parameciumबुरशीसदृश : slime mouldsPhycomycetes : Mucor, RhizopusAscomycetes : Aspergillus, YeastBasidiomycetes : Agaricus, PucciniaDeuteromycetes : AlternariaLichen = शैवाल (phycobiont) + बुरशी (mycobiont); प्रदूषण-निर्देशक

आकृतीत : डावीकडे प्रोटिस्टाचे चार प्रकार, उजवीकडे बुरशीचे चार वर्ग; खाली लायकेन.

नियम 1 : प्रोटिस्टाचे प्रकार — वनस्पतीसदृश : diatoms (silica कवच; diatomaceous earth पॉलिश/गाळणीत), dinoflagellates (Gonyaulax = red tide). Euglenoids : दोन कशा, pellicle; प्रकाशात स्वयंपोषी, अंधारात परपोषी. प्राणीसदृश : Amoeba (pseudopodia), Trypanosoma (कशा), Paramecium (केसर), Plasmodium (बीजाणुजीवी, मलेरिया). बुरशीसदृश : Myxomycetes (plasmodium).

  • सोपे : Amoeba ची हालचाल : pseudopodia. Paramecium : cilia.
  • मध्यम : Red tide कोणामुळे? Gonyaulax (dinoflagellate).
  • परीक्षेसाठी (CET) : Plasmodium कोणत्या रोगाचा कारक? मलेरिया; Entamoeba = amoebic dysentery; Trypanosoma = sleeping sickness.

नियम 2 : बुरशीचे वर्ग आणि लायकेन — Phycomycetes (Mucor, Rhizopus, Albugo), Ascomycetes (Aspergillus, Penicillium, Neurospora, Yeast), Basidiomycetes (Agaricus, Puccinia, Ustilago), Deuteromycetes (Alternaria; फक्त अलैंगिक प्रजनन). लायकेनमध्ये phycobiont अन्न देतो, mycobiont निवारा व पाणी; ते प्रदूषणाचे निर्देशक आहेत.

  • सोपे : अळंबे (mushroom) = Basidiomycetes (Agaricus).
  • मध्यम : Coenocytic hyphae = पडदा नसलेल्या बहुकेंद्रकी तंतू (Phycomycetes).
  • परीक्षेसाठी (CET) : ‘Imperfect fungi’ कोणते? Deuteromycetes (लैंगिक अवस्था माहीत नाही).
लक्षात ठेवा

Penicillium = प्रतिजैविक (penicillin); यीस्ट = बेकरी; Puccinia = रोगकारक.

सामान्य चूक व CET सापळा

Plasmodium (सूक्ष्मजीव) आणि plasmodium (slime mould चा पेशी-समूह) यांचा गोंधळ. सापळा : Ascomycetes ला ‘club fungi’ म्हणणे चूक (ते sac fungi; club = Basidiomycetes).

शॉर्टकट

आठवणीची युक्ती : "P-A-B-D : Phyco (alga), Asco (sac), Basidio (club), Deutero (imperfect)".

फरक ओळखा

वर्गसामान्य नावउदाहरण
Phycomycetesalgal fungiMucor, Rhizopus
Ascomycetessac fungiAspergillus, Yeast
Basidiomycetesclub fungiAgaricus, Puccinia
Deuteromycetesimperfect fungiAlternaria

सरावासाठी प्रश्न

सोपे
  1. 1प्रोटिस्टा कोणत्या प्रकारच्या पेशींचे असतात?
  2. 2Diatomaceous earth म्हणजे काय?
  3. 3Red tide कशामुळे होते?
मध्यम
  1. 4बुरशीची पेशीभित्तिका कशाची?
  2. 5Euglena दोन्ही प्रकारे पोषण कसे करते?
  3. 6Phycomycetes आणि Ascomycetes यांतील दोन फरक सांगा.
आव्हानात्मक
  1. 7लायकेन प्रदूषण-निर्देशक का आहेत?
  2. 8‘mycobiont’ आणि ‘phycobiont’ म्हणजे?
उत्तरे पाहा (आधी स्वतः सोडवा)
  1. 1एकपेशीय युकॅरियोटिक.
  2. 2diatoms च्या silica कवचांचे साचलेले थर; पॉलिश व गाळणीसाठी उपयुक्त.
  3. 3Gonyaulax (dinoflagellate).
  4. 4Chitin.
  5. 5प्रकाशात प्रकाशसंश्लेषण (स्वयंपोषी); प्रकाश नसल्यास परपोषी.
  6. 6Phycomycetes : पडदाविरहित (coenocytic) तंतू; Ascomycetes : पडदायुक्त (septate) तंतू, sac fungi.
  7. 7ते प्रदूषित भागात जगत नाहीत, म्हणून त्यांची उपस्थिती स्वच्छ हवा दर्शवते.
  8. 8Mycobiont = बुरशीचा भाग; phycobiont = शैवालाचा भाग (cyanobacteria/green algae).

सृष्टी वनस्पती, प्राणी आणि अपेशीय सजीव

रोजच्या जीवनातून

पाने सूर्यप्रकाशात अन्न बनवतात, गाय गवत खाते; आणि सर्दी करणारा विषाणू स्वतः पेशी नसतानाही आपल्या पेशींतच वाढतो - हे तीन वेगळे जग आहेत.

सोपी व्याख्या

Plantae = बहुपेशीय, पर्णहरित असलेले, cellulose भित्तिका; पिढ्यांचे आलटून-पालटून (alternation of generations). Animalia = बहुपेशीय परपोषी, holozoic पोषण, पेशीभित्तिका व पर्णहरित नाही. अपेशीय सजीव = विषाणू, viroid; पाच सृष्टींत नाहीत.

बॅक्टेरियोफेजची रचना; viroid आणि prionDNAडोके (head) : DNAकॉलर (collar)आवरण (sheath)तळ-पटल (basal plate)शेपटी-तंतू (tail fibres)जीवाणूभक्षक (bacteriophage)विषाणू : कणांतील प्रथिन-आवरण+ DNA किंवा RNA (दोन्ही नाही)होस्ट-पेशीबाहेर निष्क्रिय;आत गेल्यावर पेशी-यंत्रणा ताब्यात घेतोViroid : फक्त RNA, आवरण नाही(Diener 1971; बटाटा रोग)Prion : चुकीची घडी पडलेले प्रथिन(mad cow disease)

आकृतीत : जीवाणूभक्षक विषाणूचे भाग; उजवीकडे viroid आणि prion यांची तुलना.

नियम 1 : सृष्टी Plantae आणि Animalia — Plantae : बहुतांश स्वयंपोषी; कीटकभक्षी (Venus fly trap, pitcher plant) आणि परजीवी (Cuscuta) सदस्यही. दोन गट : Cryptogamae, Phanerogamae. Animalia : बहुपेशीय, बहुधा चलनशील, determinate वाढ.

  • सोपे : Cuscuta = परजीवी वनस्पती.
  • मध्यम : वनस्पती व बुरशी : पेशीभित्तिका cellulose वि. chitin; पोषण स्वयंपोषी वि. परपोषी.
  • परीक्षेसाठी (CET) : ‘बाह्य पचन’ कोणत्या सृष्टीत? Fungi.

नियम 2 : विषाणू आणि viroid — विषाणू : प्रथिन आवरण (capsid, capsomeres) + DNA किंवा RNA (दोन्ही नाही); होस्ट-पेशीबाहेर निष्क्रिय, आत गेल्यावर पेशी-यंत्रणा ताब्यात घेतात; म्हणून ‘infectious nucleoprotein’. Viroid : फक्त RNA, प्रथिन-आवरण नाही (Diener, 1971). Prion : चुकीची घडी पडलेले प्रथिन.

  • सोपे : जीवाणूंना संसर्ग करणारा विषाणू : bacteriophage (सहसा द्वि-सूत्री DNA).
  • मध्यम : ‘Virus’ हे नाव Pasteur ने दिले; Beijerinck ने ‘contagium vivum fluidum’ म्हटले; Stanley ने स्फटिक बनवले.
  • परीक्षेसाठी (CET) : RNA असलेले, प्रथिन आवरण नसलेले संसर्गकारक : viroid (बटाट्याचा spindle tuber).
लक्षात ठेवा

विषाणूत DNA किंवा RNA - दोन्ही कधीच एकत्र नाही; Viroid ला प्रथिन-आवरण नाही.

सामान्य चूक व CET सापळा

‘विषाणू सजीव पेशी आहेत’ चूक; ते अपेशीय आहेत. सापळा : TMV मध्ये DNA असे पर्याय चूक (TMV = RNA विषाणू).

शॉर्टकट

आठवणीची युक्ती : "Virus = Coat + Core; Viroid = Core only".

फरक ओळखा

मुद्दाविषाणूViroid
प्रथिन आवरणआहे (capsid)नाही
जनुकीय पदार्थDNA किंवा RNAफक्त RNA (लहान)
उदाहरणTMV, bacteriophagePotato spindle tuber

सरावासाठी प्रश्न

सोपे
  1. 1Plantae चे दोन मुख्य गट सांगा.
  2. 2एक परजीवी वनस्पती सांगा.
  3. 3Animalia मध्ये पोषण कोणते?
मध्यम
  1. 4Capsid म्हणजे काय?
  2. 5Bacteriophage म्हणजे काय?
  3. 6विषाणू आणि viroid मधील दोन फरक द्या.
आव्हानात्मक
  1. 7विषाणूंना ‘infectious nucleoprotein’ का म्हणतात?
  2. 8Prion म्हणजे काय व एक रोग?
उत्तरे पाहा (आधी स्वतः सोडवा)
  1. 1Cryptogamae आणि Phanerogamae.
  2. 2Cuscuta.
  3. 3परपोषी, holozoic.
  4. 4विषाणूचे प्रथिन आवरण; capsomeres चे बनलेले.
  5. 5जीवाणूंना संसर्ग करणारा विषाणू.
  6. 6विषाणूला प्रथिन-आवरण असते, viroid ला नाही; viroid फक्त RNA असते व विषाणूपेक्षा लहान.
  7. 7ते प्रथिन + न्यूक्लिक आम्ल यांचे बनलेले असून होस्ट-पेशीत संसर्गकारक असतात.
  8. 8चुकीची घडी पडलेले संसर्गकारक प्रथिन; mad cow disease.

संपूर्ण धड्याची झटपट उजळणी

संकल्पनामुख्य तथ्य
वर्गीकरण प्रकारकृत्रिम (Linnaeus), नैसर्गिक (Bentham-Hooker), जातिवृत्तीय (Engler-Prantl)
तीन domainsArchaea, Bacteria, Eukarya - Woese 1990
आधुनिक पद्धतीChemotaxonomy; DNA barcoding; Numerical (Sokal-Sneath 1963)
श्रेणीक्रमKingdom → Division → Class → Order → Family → Genus → Species
नामकरणद्विनाम पद्धत; Linnaeus 1753; ICNAFP 2018
पाच सृष्टीWhittaker 1969 : Monera, Protista, Fungi, Plantae, Animalia
मोनेराआकार : coccus, bacillus, vibrio, spirillum
बुरशीPhyco, Asco, Basidio, Deuteromycetes; chitin
विषाणू / viroidविषाणू = coat + DNA/RNA; viroid = फक्त RNA (Diener 1971)

🎯 परीक्षेसाठी सर्वाधिक महत्त्वाचे मुद्दे

  • वर्गीकरणाचे तीन प्रकार आणि त्यांचे प्रवर्तक.
  • तीन domains व पाच सृष्टी (साल व शास्त्रज्ञ).
  • द्विनाम पद्धतीचे नियम (Genus मोठे, species लहान, तिरपे).
  • श्रेणीक्रमाची सात पायऱ्या.
  • Archaebacteria विरुद्ध Eubacteria; जीवाणूंचे आकार.
  • बुरशीचे चार वर्ग; लायकेन = alga + fungus.
  • विषाणू, viroid आणि prion यांतील फरक.
अभ्यासाचा मंत्र

आधी संकल्पना समजा → आकृती काढा → मुद्दे लक्षात ठेवा → स्वतः प्रश्न सोडवा.