K2KARAKORAM
मराठीEnglish
ॲप उघडा

राज्य मंडळ · इयत्ता 11 · जीवशास्त्र

धडा ३: वनस्पती सृष्टी (Kingdom Plantae)

7 संकल्पना · उत्तरांसह 56 सराव प्रश्न · वाचन मोफत

हा धडा या भाषेतही: English

सृष्टी वनस्पती आणि थॅलोफायटा

इयत्ता ९–१० शी जोड

इयत्ता ९–१० मध्ये शिकलेल्या वनस्पतींच्या वर्गीकरणाचा (शैवाल, ब्रायोफाइट, टेरिडोफाइट, उघड्या/झाकलेल्या बीजी) हा सविस्तर टप्पा आहे.

रोजच्या जीवनातून

पावसाळ्यात ओलसर भिंतीवर हिरवा थर दिसतो आणि फुलझाडे बाग फुलवतात; दोन्ही वनस्पतीच, पण एका गटाला मुळे-खोड-पाने नाहीत आणि दुसऱ्याला फुले-बिया आहेत.

सोपी व्याख्या

Phanerogamae = दृश्य प्रजनन-अवयव असलेल्या बीजी वनस्पती; Cryptogamae = बीजाणूंनी प्रजनन करणाऱ्या, फुले-बिया नसलेल्या वनस्पती (प्रजनन-अवयव लपलेले). Thallophyta = मूळ-खोड-पान यांत विभागलेले नसलेले थॅलस-शरीर असलेल्या शैवाल (algae).

सृष्टी वनस्पतीचा वर्गीकरण तक्ताKingdom PlantaeCryptogamae (बीजहीन)Phanerogamae (बीजी)Thallophyta(शैवाल)BryophytaPteridophytaGymnospermaeAngiospermaeDicot | Monocotअवहिन्य (non-vascular):Thallophyta, Bryophytaवाहिन्यायुक्त : Pteridophyta आणि पुढे

आकृतीत : वनस्पती सृष्टीचा वर्गीकरण तक्ता : Cryptogamae → Thallophyta, Bryophyta, Pteridophyta; Phanerogamae → Gymnospermae, Angiospermae.

नियम 1 : वनस्पती सृष्टीचे वर्गीकरण — आधार : बीज, वाहिनीसंस्था (vascular tissue), शरीराचे विभेदन. Cryptogamae : Thallophyta, Bryophyta (अवाहिनी), Pteridophyta (वाहिन्यायुक्त). Phanerogamae : Gymnospermae, Angiospermae.

  • सोपे : Phaneros = दृश्य; kryptos = लपलेले.
  • मध्यम : वाहिन्यायुक्त Cryptogams कोणते? Pteridophyta.
  • परीक्षेसाठी (CET) : ‘Fern वाहिन्यायुक्त आहे तरी Phanerogam नाही’ का? कारण ते बीज तयार करत नाही.

नियम 2 : थॅलोफायटाची वैशिष्ट्ये — जलचर (गोडे/सागरी); शरीर थॅलसाभ; एकपेशीय (Chlorella, Chlamydomonas) ते तंतुमय (Spirogyra, Chara); Sargassum 60 m पेक्षा मोठे. साठा अन्न starch; pyrenoids हरितलवकावर; प्रजनन कायिक, अलैंगिक, लैंगिक. रंगद्रव्यांवरून वर्ग ठरतात.

  • सोपे : Chlorella प्रथिनसमृद्ध; अंतराळवीर अन्न म्हणून वापरतात.
  • मध्यम : Chlamydomonas सूक्ष्म पण Sargassum मोठे; दोघे शैवाल कारण थॅलस-शरीर, हरितलवक, जलचर.
  • परीक्षेसाठी (CET) : शैवालाची पिढ्यांचे आलटून-पालटून : प्रभावी haploid, लहान diploid अवस्था.
लक्षात ठेवा

Cryptogamae = बीजाणू; Phanerogamae = बीज. Thallophyta ला मुळे-खोड-पाने नाहीत.

सामान्य चूक व CET सापळा

‘Fern = Phanerogam’ हे चूक. सापळा : Bryophyta ला वाहिन्या असतात असा पर्याय चूक.

शॉर्टकट

आठवणीची युक्ती : "T-B-P : Thallo → Bryo → Pterido (साधे → जटिल)".

फरक ओळखा

गटशरीरवाहिनीसंस्था
Thallophytaथॅलसनाही
Bryophytaथॅलस/पानाळू, rhizoidsनाही
Pteridophytaमूळ-खोड-पानआहे

सरावासाठी प्रश्न

सोपे
  1. 1Cryptogamae चा अर्थ काय?
  2. 2Phanerogamae चे दोन गट?
  3. 3Thallophyta चे शरीर कसे?
मध्यम
  1. 4एकपेशीय, तंतुमय आणि मोठ्या आकाराच्या शैवालाचे एक-एक उदाहरण द्या.
  2. 5‘Chlamydomonas’ आणि ‘Sargassum’ एका गटात कशामुळे?
  3. 6Fern ला Phanerogam का म्हणत नाहीत?
आव्हानात्मक
  1. 7Pyrenoid कोठे असते व काय करते?
  2. 8अवाहिनी आणि वाहिनीयुक्त Cryptogams कोणते?
उत्तरे पाहा (आधी स्वतः सोडवा)
  1. 1लपलेले प्रजनन-अवयव असलेल्या बीजहीन वनस्पती.
  2. 2Gymnospermae, Angiospermae.
  3. 3थॅलसाभ; मूळ-खोड-पानांत विभागलेले नाही.
  4. 4Chlorella; Spirogyra; Sargassum.
  5. 5दोघांत थॅलस, हरितलवक व जलचर जीवन; ते शैवाल आहेत.
  6. 6त्याला बिया/फुले नाहीत; बीजाणूंनी प्रजनन होते.
  7. 7हरितलवकावर; स्टार्च साठवते.
  8. 8अवाहिनी : Thallophyta, Bryophyta; वाहिनीयुक्त : Pteridophyta.

हिरवे (Chlorophyceae) आणि तपकिरी (Phaeophyceae) शैवाल

रोजच्या जीवनातून

तलावातील हिरवा तवंग हिरव्या शैवालाचा; समुद्रकिनाऱ्यावर वाहून आलेले गडद-तपकिरी लांब वेल (kelp) तपकिरी शैवालाचे.

सोपी व्याख्या

Chlorophyceae : बहुतांश गोड्या पाण्यातील, हरितलवकात Chl a व b, साठा अन्न खरी starch, भित्तिका cellulose. Phaeophyceae : बहुतांश सागरी, Chl a, c आणि fucoxanthin, साठा mannitol व laminarin, शरीर holdfast-stipe-frond.

Chlamydomonas, Spirogyra आणि LaminariaChlamydomonasकप-आकार हरितलवक + pyrenoid, 2 कशाSpirogyraतंतुमय; सर्पिल हरितलवकLaminaria (तपकिरी)frondstipeholdfastहिरवे शैवाल : Chl a, b; खरी starch; भित्तिका celluloseतपकिरी शैवाल : Chl a, c + fucoxanthin; mannitol, laminarinभित्तिका : cellulose + fucans + algin

आकृतीत : डावीकडून : Chlamydomonas (एकपेशीय), Spirogyra (तंतुमय), Laminaria (holdfast, stipe, frond).

नियम 1 : Chlorophyceae (हिरवे शैवाल) — शरीर एकपेशीय, वसाहती किंवा तंतुमय; हरितलवकाचे आकार : तबकडी, कप, जाळीदार, पट्टीसारखा, सर्पिल. उदाहरणे : Chlamydomonas, Spirogyra, Chara, Volvox, Ulothrix.

  • सोपे : Spirogyra मध्ये हरितलवक सर्पिल पट्ट्यासारखे.
  • मध्यम : Chlamydomonas मध्ये हरितलवक कप-आकाराचे + pyrenoid; दोन कशा असतात.
  • परीक्षेसाठी (CET) : Chara मध्ये oogonium (अंडी) आणि antheridium (शुक्राणू) ही लैंगिक अवयव दिसतात.

नियम 2 : Phaeophyceae (तपकिरी शैवाल) — शरीर : holdfast (चिकटून राहणारा भाग), stipe (देठ), frond (पानासारखा प्रकाशसंश्लेषक भाग). भित्तिका cellulose + fucans + algin. उदाहरणे : Laminaria, Sargassum, Fucus, Ectocarpus. काही अन्न म्हणून आणि hydrocolloids साठी वापरतात; kelp 100 m पर्यंत वाढू शकते.

  • सोपे : Frond प्रकाशसंश्लेषण करते; holdfast खडकावर पकड.
  • मध्यम : Fucoxanthin रंगद्रव्य म्हणजे तपकिरी रंग देणारे.
  • परीक्षेसाठी (CET) : तपकिरी शैवालात साठा अन्न : mannitol, laminarin (starch नाही).
लक्षात ठेवा

हिरवे = Chl a,b + starch; तपकिरी = Chl a,c + fucoxanthin + mannitol/laminarin.

सामान्य चूक व CET सापळा

तपकिरी शैवाल गोड्या पाण्यात बहुधा नाही (प्रामुख्याने सागरी). सापळा : Chlorophyceae मध्ये Chl d असे पर्याय चूक.

शॉर्टकट

आठवणीची युक्ती : "हिरवा = Hundred % Starch, तपकिरी = Mannitol".

फरक ओळखा

मुद्दाChlorophyceaePhaeophyceae
रंगद्रव्यChl a, bChl a, c, fucoxanthin
साठा अन्नखरी starchMannitol, laminarin
उदाहरणSpirogyra, CharaLaminaria, Fucus

सरावासाठी प्रश्न

सोपे
  1. 1हिरव्या शैवालातील रंगद्रव्ये?
  2. 2तपकिरी शैवालाचे शरीर कोणत्या भागांचे?
  3. 3Spirogyra चे हरितलवक कसे?
मध्यम
  1. 4Phaeophyceae ची भित्तिका कशाची?
  2. 5तपकिरी शैवालाचे दोन उदाहरणे व एक उपयोग.
  3. 6हिरवे आणि तपकिरी शैवाल यांतील दोन फरक.
आव्हानात्मक
  1. 7Holdfast ची गरज काय?
  2. 8Chara मध्ये दिसणारे लैंगिक अवयव कोणते?
उत्तरे पाहा (आधी स्वतः सोडवा)
  1. 1Chlorophyll a आणि b.
  2. 2Holdfast, stipe, frond.
  3. 3सर्पिल, पट्टीसारखे.
  4. 4Cellulose, fucans, algin.
  5. 5Laminaria, Sargassum; अन्न/hydrocolloids.
  6. 6रंगद्रव्य (a,b vs a,c+fucoxanthin); साठा अन्न (starch vs mannitol/laminarin).
  7. 7सागरात लाटांमध्ये शैवाल खडकाला घट्ट धरून राहण्यासाठी.
  8. 8Oogonium आणि antheridium.

लाल शैवाल आणि शैवालांची तुलना

रोजच्या जीवनातून

जेली आणि आईस्क्रीममध्ये वापरले जाणारे agar-agar हे लाल शैवालापासून मिळते.

सोपी व्याख्या

Rhodophyceae : सागरी व गोडे पाणी; Chl a, d आणि phycoerythrin; साठा अन्न Floridean starch; भित्तिका cellulose + pectin; थॅलसाभ शरीर.

हिरवे, तपकिरी आणि लाल शैवालांची तुलनाChlorophyceaeहिरवेChl a, bखरी starchCelluloseगोडे पाणीPhaeophyceaeतपकिरीChl a, c + fucoxanthinMannitol, laminarinCellulose + alginसागरीRhodophyceaeलालChl a, d + phycoerythrinFloridean starchCellulose + pectinसागरी + गोडेरंगरंगद्रव्यसाठा अन्नभित्तिकाअधिवासलाल शैवालापासून agar-agar मिळते (ऊतीसंवर्धन माध्यम)

आकृतीत : तीन शैवाल-वर्गांतील फरक एका तक्त्यात : रंग, रंगद्रव्य, साठा अन्न, भित्तिका, अधिवास.

नियम 1 : Rhodophyceae ची वैशिष्ट्ये — लाल रंग phycoerythrin मुळे; खोल समुद्रातही आढळतात. उदाहरणे : Chondrus, Batrachospermum, Porphyra, Gelidium, Gracilaria, Polysiphonia. Agar-agar Gelidium व Gracilaria पासून.

  • सोपे : लाल शैवाल कशापासून लाल? Phycoerythrin.
  • मध्यम : ऊतीसंवर्धन माध्यमाचे solidifying agent : agar-agar.
  • परीक्षेसाठी (CET) : Floridean starch कोणत्या शैवालात? लाल.

नियम 2 : तीन वर्गांची तुलना — शैवालातील सहायक रंगद्रव्ये : xanthophyll, fucoxanthin, phycoerythrin, phycobilin. रंगद्रव्यांवरून वर्ग; साठा अन्न व भित्तिकेवरून पुढे वेगळे करतात.

  • सोपे : Cellulose + pectin = लाल; cellulose + algin = तपकिरी; cellulose = हिरवे.
  • मध्यम : Chl d कोणत्या शैवालात? लाल (Rhodophyceae).
  • परीक्षेसाठी (CET) : ‘Laminarin’ कोणत्या शैवालाचे साठा अन्न? तपकिरी.
लक्षात ठेवा

लाल = Chl a,d + phycoerythrin; agar-agar; Floridean starch.

सामान्य चूक व CET सापळा

रंग आणि रंगद्रव्य जोड्या चुकवू नका. सापळा : Fucoxanthin = लाल असे पर्याय चूक (तपकिरी).

शॉर्टकट

आठवणीची युक्ती : "R-Phyco-erythrin: ‘R’ = Red + eRythrin".

फरक ओळखा

वर्गरंगद्रव्यसाठा अन्नभित्तिका
ChlorophyceaeChl a, bStarchCellulose
PhaeophyceaeChl a, c, fucoxanthinMannitol, laminarinCellulose, algin
RhodophyceaeChl a, d, phycoerythrinFloridean starchCellulose, pectin

सरावासाठी प्रश्न

सोपे
  1. 1Agar-agar कोणत्या शैवालापासून?
  2. 2लाल शैवालाचे रंगद्रव्य?
  3. 3Floridean starch कोणत्या शैवालात?
मध्यम
  1. 4तीन शैवाल-वर्गांची नावे?
  2. 5लाल शैवालाचे दोन उदाहरणे.
  3. 6तपकिरी व लाल शैवालाच्या भित्तिकेतील फरक?
आव्हानात्मक
  1. 7सारणी पूर्ण करा : Chlorophyceae चे साठा अन्न व भित्तिका.
  2. 8शैवालांची दोन आर्थिक महत्त्वे सांगा.
उत्तरे पाहा (आधी स्वतः सोडवा)
  1. 1लाल शैवाल (Gelidium, Gracilaria).
  2. 2Phycoerythrin (आणि Chl a, d).
  3. 3Rhodophyceae.
  4. 4Chlorophyceae, Phaeophyceae, Rhodophyceae.
  5. 5Porphyra, Gelidium (कोणतीही).
  6. 6तपकिरी : cellulose + algin; लाल : cellulose + pectin.
  7. 7Starch; cellulose.
  8. 8अन्न (Chlorella, kelp); agar-agar; hydrocolloids.

ब्रायोफायटा (Bryophyta)

रोजच्या जीवनातून

पावसात दगडावर मखमली हिरवा थर येतो आणि विटांवर रुजलेले मॉस; ते मातीची धूप थांबवतात आणि खडकापासून माती बनवण्यास मदत करतात.

सोपी व्याख्या

Bryophyta (bryon = मॉस, phyton = वनस्पती) = बहुधा स्थलचर पण फलनासाठी पाणी लागणारी ‘वनस्पतींतील उभयचर’ (amphibians of plant kingdom); शरीर थॅलसाभ किंवा पानांसारखे; मुळांसारखे rhizoids; वाहिन्या नाहीत.

Funaria (मॉस) : gametophyte आणि sporophyteकॅप्स्यूल (बीजाणू)setafootपर्णसदृश phylloidcauloid (मुख्य अक्ष)rhizoidsSporophyte(2n; अल्पायुषी, अवलंबी)Gametophyte(n; प्रभावी, स्वावलंबी)Funaria (moss)

आकृतीत : Funaria : खाली rhizoids, मध्ये पानांसारखे phylloids व मुख्य अक्ष, वर seta व capsule (sporophyte).

नियम 1 : Bryophyta चे दोन गट — Liverworts (Hepaticeae) : चपटा थॅलस, एकपेशीय rhizoids; उदा. Riccia, Marchantia; Hornworts (Anthoceros). Mosses (Musci) : उभे शरीर, बहुपेशीय rhizoids; gametophyte = protonema + पानाळू अवस्था; उदा. Funaria, Polytrichum, Sphagnum.

  • सोपे : Riccia, Marchantia = liverworts; Funaria = moss.
  • मध्यम : Rhizoids एकपेशीय की बहुपेशीय? Liverworts = एकपेशीय; mosses = बहुपेशीय.
  • परीक्षेसाठी (CET) : Protonema ला juvenile gametophyte म्हणतात; त्यावर कळ्या येतात व पानाळू अवस्था तयार होते.

नियम 2 : जीवनचक्र आणि आर्थिक महत्त्व — Gametophyte (n) प्रभावी, प्रकाशसंश्लेषक, स्वावलंबी; sporophyte (2n) अल्पायुषी, अंशतः/पूर्णतः gametophyte वर अवलंबी. मॉसचे उपयोग : Sphagnum पासून peat (इंधन), पाणी धरून ठेवणारे packing material, मातीची धूप रोखणे, खडकाचे विघटन.

  • सोपे : Funaria चे कॅप्स्यूल बीजाणू तयार करते = sporophyte.
  • मध्यम : Sphagnum = peat; वनस्पती वाहतुकीसाठी packing.
  • परीक्षेसाठी (CET) : ‘Bryophytes ना amphibians का म्हणतात?’ फलनासाठी पाणी हवे म्हणून.
लक्षात ठेवा

Bryophyta : gametophyte प्रभावी; sporophyte अवलंबी; वाहिन्या नाहीत; सुमारे 960 genera, 25,000 जाती.

सामान्य चूक व CET सापळा

‘Sporophyte प्रभावी’ हे Pteridophyta चे; Bryophyta साठी चूक. सापळा : Rhizoids ना ‘खरी मुळे’ म्हणणे चूक.

शॉर्टकट

आठवणीची युक्ती : "Bryo = Brown-Green gametophyte बॉस (Boss)".

फरक ओळखा

मुद्दाLiverwortsMosses
शरीरचपटा थॅलसउभे, पानाळू
Rhizoidsएकपेशीयबहुपेशीय
उदाहरणRiccia, MarchantiaFunaria, Sphagnum

सरावासाठी प्रश्न

सोपे
  1. 1Bryophyta ला ‘उभयचर वनस्पती’ का म्हणतात?
  2. 2Rhizoids चे कार्य?
  3. 3एक liverwort आणि एक moss सांगा.
मध्यम
  1. 4Protonema म्हणजे काय?
  2. 5Bryophyta मध्ये कोणती अवस्था प्रभावी?
  3. 6Sphagnum चे दोन उपयोग.
आव्हानात्मक
  1. 7मॉस मातीची धूप कशी थांबवते?
  2. 8कॅप्स्यूल कोणत्या पिढीचा भाग?
उत्तरे पाहा (आधी स्वतः सोडवा)
  1. 1स्थलचर पण फलनासाठी पाणी लागते.
  2. 2पाणी/खनिजे शोषण आणि थॅलसाला आधार.
  3. 3Marchantia; Funaria.
  4. 4मॉसचा तंतुमय, फांद्यायुक्त प्राथमिक gametophyte.
  5. 5Gametophyte (n).
  6. 6Peat (इंधन); packing material.
  7. 7दाट गालिचा मातीला धरून ठेवतो (soil binder).
  8. 8Sporophyte (2n).

टेरिडोफायटा (Pteridophyta)

रोजच्या जीवनातून

बागेतील फर्न पाहिले असतील; त्याला फुले-फळे नाहीत पण पानांच्या खाली तपकिरी ठिपके असतात - हे बीजाणूंचे पुंज.

सोपी व्याख्या

Pteridophyta (pteron = पिसारा) = खरी मुळे, खोड, पाने असलेल्या पहिल्या वाहिन्यायुक्त स्थलचर वनस्पती; फक्त वाहिन्यायुक्त cryptogams. शरीर sporophyte (2n) प्रभावी.

फर्नचे भागrhizomeअपस्थानिक मुळेsori (बीजाणुधानी-पुंज)pinnate पाने (macrophylls)Sporophyte प्रभावी, वाहिन्यायुक्त(tracheids + sieve cells)

आकृतीत : Nephrolepis (फर्न) : rhizome, अपस्थानिक मुळे, pinnate पाने आणि sori.

नियम 1 : रचना — प्राथमिक मूळ अल्पायुषी; नंतर अपस्थानिक (adventitious) मुळे. पाने लहान microphylls (Selaginella) किंवा मोठी macrophylls (Nephrolepis). जाइलममध्ये फक्त tracheids, फ्लोएममध्ये फक्त sieve cells; cambium नसल्याने दुय्यम वाढ नाही.

  • सोपे : फर्नची पाने : pinnate, macrophylls.
  • मध्यम : Pteridophyta ची जाडी का वाढत नाही? कारण cambium नाही.
  • परीक्षेसाठी (CET) : Equisetum मध्ये पाने खवल्यांसारखी; Lycopodium मध्ये साधी, बिनदेठाची.

नियम 2 : वर्ग आणि उदाहरणे — Psilopsida (Psilotum), Lycopsida (Selaginella, Lycopodium), Sphenopsida (Equisetum), Pteropsida (Dryopteris, Pteris, Adiantum). अधिवास : Azolla, Marsilea जलचर; Equisetum शुष्कसहनशील; Lycopodium अधिवनस्पती. उपयोग : औषधे, soil binders, शोभेची झाडे.

  • सोपे : जलचर टेरिडोफायट : Azolla किंवा Marsilea.
  • मध्यम : शुष्क अधिवासात राहणारे : Equisetum.
  • परीक्षेसाठी (CET) : Late Paleozoic = Age of Pteridophytes.
लक्षात ठेवा

Pteridophyta = खरे मूळ-खोड-पान; वाहिन्यायुक्त; बीज नाही; सुमारे 400 genera, 11,000 जाती.

सामान्य चूक व CET सापळा

‘Pteridophyta ला दुय्यम वाढ असते’ चूक. सापळा : Xylem मध्ये vessels आहेत असे पर्याय चूक (फक्त tracheids).

शॉर्टकट

आठवणीची युक्ती : "Pterido = Pinnate (feather), Pteron = पिसारा".

फरक ओळखा

मुद्दाBryophytaPteridophyta
प्रभावी पिढीGametophyteSporophyte
वाहिन्यानाहीआहे
खरी मुळेनाही (rhizoids)आहेत

सरावासाठी प्रश्न

सोपे
  1. 1Pteron चा अर्थ काय?
  2. 2Pteridophyta ची प्रभावी अवस्था?
  3. 3फर्नचे एक उदाहरण.
मध्यम
  1. 4Microphyll व macrophyll चे एक-एक उदाहरण.
  2. 5टेरिडोफायटामध्ये दुय्यम वाढ का नसते?
  3. 6चार वर्गांतील प्रत्येकाचे एक उदाहरण.
आव्हानात्मक
  1. 7‘वाहिन्यायुक्त cryptogams’ असे Pteridophyta ला का म्हणतात?
  2. 8Bryophyta व Pteridophyta यांतील दोन फरक.
उत्तरे पाहा (आधी स्वतः सोडवा)
  1. 1पिसारा.
  2. 2Sporophyte (2n).
  3. 3Nephrolepis / Adiantum.
  4. 4Selaginella; Nephrolepis.
  5. 5Cambium नसतो.
  6. 6Psilotum, Selaginella, Equisetum, Pteris.
  7. 7बीज नाही पण वाहिनीसंस्था आहे.
  8. 8प्रभावी पिढी : gametophyte वि. sporophyte; वाहिन्या : नाही वि. आहेत.

उघडी बीजे (Gymnospermae) आणि झाकलेली बीजे (Angiospermae)

रोजच्या जीवनातून

देवदारसारख्या झाडांचे शंकू आणि आंब्याचे फळ - एकात बी उघडे, दुसऱ्यात फळाच्या आत; हाच या दोन गटांचा मुख्य फरक.

सोपी व्याख्या

Gymnospermae (gymnos = उघडे) = उघडी बीजे असलेली, बहुधा सदाहरित वृक्ष/झुडपे. Angiospermae (angios = आवरण) = फुले असलेली प्रगत वनस्पती; बीज फळाच्या (अंडाशयाच्या) आत. Angiosperms चे दोन वर्ग : Dicotyledonae आणि Monocotyledonae.

Gymnosperm आणि angiosperm; dicot आणि monocotGymnospermae (उघडी बीजे)Angiospermae (झाकलेली बीजे)शंकू; बीज उघडेफळ (अंडाशय) आत बीजDicot : tap root, reticulate जाळीदार शिरा, 2 cotyledonsMonocot : fibrous/adventitious मुळे, parallel शिरा, 1 cotyledonDicot पानMonocot पान

आकृतीत : वर Gymnosperm चा शंकू आणि Angiosperm चे फळ; खाली dicot व monocot चे मुख्य फरक.

नियम 1 : Gymnospermae — सुमारे 70 genera, 1000 जाती (भारतात 16 genera, 53 जाती). Sporophyte; मुळे tap प्रकारची; Cycas ची coralloid मुळे निळ्या-हिरव्या शैवालाशी, Pinus ची मुळे mycorrhiza बुरशीशी सहजीवन. पाने द्विरूपी : हिरवी foliage व तपकिरी scale leaves. जाइलममध्ये tracheids, फ्लोएममध्ये sieve cells; cambium असल्याने दुय्यम वाढ. उदा. Cycas, Pinus, Ginkgo.

  • सोपे : Ginkgo biloba = living fossil.
  • मध्यम : सर्वात उंच gymnosperm : Sequoia sempervirens (सुमारे 366 फूट); सर्वात लहान : Zamia pygmaea (सुमारे 25 सेमी).
  • परीक्षेसाठी (CET) : Cycas चे coralloid मूळ कोणाशी सहजीवी? निळे-हिरवे शैवाल (cyanobacteria).

नियम 2 : Angiospermae : Dicot आणि Monocot — Angiosperms मध्ये sporophyte प्रभावी; gametophyte लहान व sporophyte मध्ये लपलेला. पुंकेसर (microsporophyll) व अंडप (megasporophyll) + calyx, corolla = फूल. Dicot : 2 cotyledons, tap root, जाळीदार शिरा, फुले 4-5 सदस्यी, bundles open, cambium → दुय्यम वाढ (सूर्यफूल, जास्वंद). Monocot : 1 cotyledon, अपस्थानिक मुळे, समांतर शिरा, फुले 3 सदस्यी, bundles closed, दुय्यम वाढ नाही (मका, ज्वारी).

  • सोपे : गवताचे पान समांतर शिरा = monocot.
  • मध्यम : मक्याची जाडी का वाढत नाही? Cambium नाही.
  • परीक्षेसाठी (CET) : Smallest angiosperm : Wolffia (1 mm); Eucalyptus 100 m पेक्षा उंच.
लक्षात ठेवा

Gymnosperm = उघडे बी; Angiosperm = बी फळात. Monocot = 1 cotyledon; Dicot = 2.

सामान्य चूक व CET सापळा

‘Gymnosperms ना फळे असतात’ चूक. सापळा : Angiosperms चे वैशिष्ट्य ‘double fertilisation’ आहे; xylem मध्ये vessels (wood) असेही पर्याय येतात.

शॉर्टकट

आठवणीची युक्ती : "Dicot = Dual cotyledon, Dicot = tap, Monocot = Mop-like (अपस्थानिक) roots".

फरक ओळखा

मुद्दाDicotMonocot
Cotyledon21
मूळTapअपस्थानिक
पानाच्या शिराजाळीदारसमांतर
दुय्यम वाढआहेनाही

सरावासाठी प्रश्न

सोपे
  1. 1Gymnos चा अर्थ?
  2. 2एक Gymnosperm उदाहरण.
  3. 3Angiosperms मध्ये बी कोठे असते?
मध्यम
  1. 4सर्वात उंच gymnosperm कोणते?
  2. 5‘Living fossil’ कोणाला म्हणतात?
  3. 6Dicot आणि Monocot चे तीन फरक.
आव्हानात्मक
  1. 7Cycas आणि Pinus च्या मुळांतील सहजीवन?
  2. 8Dicots मध्ये दुय्यम वाढ का होते, monocots मध्ये का नाही?
उत्तरे पाहा (आधी स्वतः सोडवा)
  1. 1उघडे.
  2. 2Cycas / Pinus.
  3. 3फळात (अंडाशयात).
  4. 4Sequoia sempervirens.
  5. 5Ginkgo biloba.
  6. 6Cotyledon 2/1; मूळ tap/अपस्थानिक; शिरा जाळीदार/समांतर.
  7. 7Cycas : निळे-हिरवे शैवाल; Pinus : mycorrhiza.
  8. 8Dicots मध्ये xylem-phloem मध्ये cambium असतो; monocots मध्ये नाही.

पिढ्यांचे आलटून-पालटून आणि जीवनचक्र-प्रकार

रोजच्या जीवनातून

आजी-आजोबा, आई-बाबा, आपण - पिढ्या बदलतात पण वनस्पतींमध्ये दोन वेगळ्या प्रकारच्या पिढ्या (n आणि 2n) आलटून-पालटून येतात.

सोपी व्याख्या

पिढ्यांचे आलटून-पालटून (alternation of generations) : diploid (2n) sporophyte meiosis ने haploid (n) बीजाणू देतो → ते gametophyte बनतात → गॅमीट्सचे फलन → 2n zygote → sporophyte.

तीन जीवनचक्र-प्रकारHaplonticDiplonticHaplo-diplonticn जीव (बहुपेशीय)प्रभावीZygote (2n)एकमेव 2nfertilisationmeiosis → n बीजाणूउदा. काही शैवाल, बुरशी2n जीव (बहुपेशीय)प्रभावीगॅमीट (n)फक्त एकपेशीयmeiosisfertilisation → zygote (2n)उदा. प्राणीSporophyte 2nबहुपेशीयGametophyte nबहुपेशीयmeiosisgametesदोन्ही अवस्थांत mitosisउदा. जमिनीवरील वनस्पती,अनेक शैवालBryophyta : gametophyte प्रभावी | Pteridophyta : sporophyte प्रभावी

आकृतीत : तीन जीवनचक्र-प्रकार : haplontic, diplontic आणि haplo-diplontic; n = haploid, 2n = diploid.

नियम 1 : पिढ्यांचे आलटून-पालटून — Sporophyte (2n) → meiosis → बीजाणू (n) → mitosis → gametophyte (n) → गॅमीट्स (n) → फलन → zygote (2n) → mitosis → sporophyte. Bryophyta, Pteridophyta मध्ये स्पष्ट आलटून-पालटून; Gymnosperms, Angiosperms मध्ये gametophyte खूप लहान व sporophyte मध्येच.

  • सोपे : बीजाणू (spore) कोणत्या विभाजनाने? Meiosis.
  • मध्यम : Bryophyta मध्ये प्रभावी : gametophyte; Pteridophyta मध्ये : sporophyte.
  • परीक्षेसाठी (CET) : Gamete (n) कोणत्या विभाजनाने? Mitosis (gametophyte मध्ये).

नियम 2 : तीन जीवनचक्र प्रकार — Haplontic : फक्त zygote 2n, तो meiosis करतो; उदा. काही शैवाल, बुरशी. Diplontic : प्रभावी 2n जीव; गॅमीट्स meiosis ने; उदा. प्राणी. Haplo-diplontic : दोन्ही बहुपेशीय n व 2n अवस्था, दोन्हींत mitosis; उदा. जमिनीवरील वनस्पती, अनेक शैवाल.

  • सोपे : एकमेव 2n पेशी zygote = haplontic.
  • मध्यम : मानवाचे जीवनचक्र = diplontic.
  • परीक्षेसाठी (CET) : फर्नचे जीवनचक्र = haplo-diplontic.
लक्षात ठेवा

2n = sporophyte; n = gametophyte; meiosis बीजाणू देतो; fertilisation zygote देते.

सामान्य चूक व CET सापळा

‘गॅमीट meiosis ने’ हे प्राण्यांचे (diplontic) बरोबर; वनस्पतींत गॅमीट gametophyte मध्ये mitosis ने. सापळा : सर्व वनस्पतींत sporophyte प्रभावी समजणे चूक (Bryophyta).

शॉर्टकट

आठवणीची युक्ती : "Haplo = Half (n) जीव; Diplo = Double (2n) जीव; दोन्ही = Haplo-diplo".

फरक ओळखा

प्रकारप्रभावी अवस्थाएकमेव 2n / दोन्ही?उदाहरण
Haplonticn जीवZygote फक्त 2nकाही शैवाल, बुरशी
Diplontic2n जीवगॅमीट्स फक्त nप्राणी
Haplo-diplonticदोन्हीदोन्ही बहुपेशीयBryo/Pterido

सरावासाठी प्रश्न

सोपे
  1. 1Sporophyte आणि gametophyte यांतील गुणसूत्र संख्या?
  2. 2बीजाणू कोणत्या विभाजनाने बनतात?
  3. 3Bryophyta मध्ये प्रभावी पिढी कोणती?
मध्यम
  1. 4Haplontic जीवनचक्रात कोणती एकमेव 2n पेशी?
  2. 5Diplontic चे एक उदाहरण.
  3. 6Angiosperms मध्ये gametophyte कसा असतो?
आव्हानात्मक
  1. 7Pteridophyta मध्ये प्रभावी पिढी व तिचे वैशिष्ट्य.
  2. 8तीन जीवनचक्रांतील फरक सांगा.
उत्तरे पाहा (आधी स्वतः सोडवा)
  1. 1Sporophyte = 2n; gametophyte = n.
  2. 2Meiosis.
  3. 3Gametophyte.
  4. 4Zygote.
  5. 5प्राणी (मानव).
  6. 6खूप लहान, haploid, sporophyte मध्ये लपलेला.
  7. 7Sporophyte; स्वावलंबी, वाहिन्यायुक्त, मूळ-खोड-पान असलेले.
  8. 8Haplontic : जीव n; Diplontic : जीव 2n; Haplo-diplontic : n व 2n दोन्ही बहुपेशीय अवस्था.

संपूर्ण धड्याची झटपट उजळणी

संकल्पनामुख्य तथ्य
वर्गीकरणCryptogamae (Thallo-, Bryo-, Pteridophyta) / Phanerogamae (Gymno-, Angiospermae)
हिरवे शैवालChl a,b; starch; cellulose
तपकिरी शैवालChl a,c + fucoxanthin; mannitol; holdfast-stipe-frond
लाल शैवालChl a,d + phycoerythrin; Floridean starch; agar-agar
BryophytaGametophyte प्रभावी; rhizoids; Funaria
PteridophytaSporophyte प्रभावी; वाहिन्या; दुय्यम वाढ नाही
Gymno / Angioउघडे बी / फळात बी; dicot 2, monocot 1 cotyledon
जीवनचक्रHaplontic, diplontic, haplo-diplontic

🎯 परीक्षेसाठी सर्वाधिक महत्त्वाचे मुद्दे

  • Cryptogamae व Phanerogamae आणि त्यांचे उपगट.
  • तीन शैवाल-वर्गांची तुलना (रंगद्रव्य, साठा अन्न, भित्तिका).
  • Bryophyta vs Pteridophyta : प्रभावी पिढी, वाहिन्या.
  • Gymnosperm vs Angiosperm आणि Dicot vs Monocot.
  • पिढ्यांचे आलटून-पालटून आणि तीन जीवनचक्रे.
  • आकडे : Bryophyta 960/25,000; Pteridophyta 400/11,000; Gymnosperm 70/1000.
अभ्यासाचा मंत्र

आधी संकल्पना समजा → आकृती काढा → मुद्दे लक्षात ठेवा → स्वतः प्रश्न सोडवा.