प्राण्यांच्या वर्गीकरणाचे निकष आणि शरीर-आराखडे
इयत्ता ९–१० मध्ये शिकलेल्या प्राण्यांच्या विविधतेचा हा सविस्तर वर्गीकरण-टप्पा आहे; प्राणी कोणत्या आधारावर गटांत बसतात हे येथे शिकतो.
बाजारात मासे, कोंबडी, आणि बकरी दिसतात; तिन्ही प्राणी, पण त्यांच्या शरीराची रचना अगदी वेगळी. वर्गीकरण म्हणजे अशा रचनांतील समान गुणांवरून गट बनवणे.
प्राण्यांचे वर्गीकरण खालील निकषांवर केले जाते : संघटन-पातळी (cellular, tissue, organ, organ-system), शरीर-सममिती (asymmetry, radial, bilateral), देहगुहा (acoelomate, pseudocoelomate, coelomate), जनस्तर (diploblastic, triploblastic) आणि विखंडन (segmentation).
आकृतीत : वर : तीन सममिती-प्रकार; खाली : जनस्तर, देहगुहा आणि विखंडन यांचे सारांश.
नियम 1 : सममिती आणि जनस्तर — Asymmetrical : शरीर कोणत्याही प्रतलाने समान भागांत विभागत नाही. Radial : मध्यबिंदूतून जाणाऱ्या कोणत्याही प्रतलाने सारखे भाग. Bilateral : फक्त एका प्रतलाने डावा-उजवा सारखा. Diploblastic = ectoderm + endoderm; Triploblastic = ectoderm + mesoderm + endoderm.
- सोपे : स्पंज = असममित; जेलीफिश = radial; झुरळ = bilateral.
- मध्यम : ‘Diplo’ = दोन, ‘Triplo’ = तीन; थरांची संख्या सांगते.
- परीक्षेसाठी (CET) : Mesoderm नसलेले प्राणी कोणते? Porifera (थर नाही), Cnidaria व Ctenophora (diploblastic).
नियम 2 : देहगुहा आणि शरीर-आराखडे — Coelom = mesoderm ने वेढलेली खरी देहगुहा. Acoelomate : गुहा नाही; Pseudocoelomate : mesoderm तुकड्यात, गुहा अपूर्ण; Coelomate : mesoderm पूर्ण वेढतो. आराखडे : cell aggregate (Porifera), blind sac (Cnidaria – एकच छिद्र), tube-within-tube (दोन छिद्रे : तोंड व गुदद्वार; Annelida पासून पुढे).
- सोपे : Blind sac : अन्न आत येणे आणि मल बाहेर जाणे एकाच छिद्रातून.
- मध्यम : Tube-within-tube : तोंड एका टोकाला, गुदद्वार दुसऱ्या टोकाला; अन्न एकाच दिशेने पुढे.
- परीक्षेसाठी (CET) : Annelida पासून सर्व प्राणी triploblastic, coelomate, organ-system पातळीचे.
स्पंज = असममित, जेलीफिश = radial, बाकी बहुतेक = bilateral; diplo = २ थर; triplo = ३ थर.
‘Pseudocoelom = खरी गुहा’ चूक; ती अपूर्ण/खोटी. सापळा : ‘Cnidaria triploblastic’ चूक (diploblastic).
आठवणीची युक्ती : "Acoelo = Absent, Pseudo = Patches, Coelo = Complete".
फरक ओळखा
| प्रकार | Mesoderm / गुहा | उदाहरण |
|---|---|---|
| Acoelomate | गुहा नाही | Planaria |
| Pseudocoelomate | तुकड्यात, अपूर्ण | Ascaris |
| Coelomate | पूर्ण वेढलेली | गांडूळ |
सरावासाठी प्रश्न
- 1Radial सममिती असलेला एक प्राणी.
- 2Diploblastic म्हणजे काय?
- 3Coelom म्हणजे काय?
- 4Blind-sac आराखडा कोठे दिसतो?
- 5Tube-within-tube आराखड्याचा फायदा?
- 6Acoelomate, pseudocoelomate आणि coelomate यांतील फरक.
- 7कोणत्या संघापासून पुढे सर्व प्राणी triploblastic coelomate आहेत?
- 8बाजू-सममिती (bilateral) असल्याचा हालचालीसाठी फायदा?
उत्तरे पाहा (आधी स्वतः सोडवा)
- 1Hydra / जेलीफिश.
- 2दोन जनस्तर (ecto + endo) असलेले.
- 3Mesoderm ने वेढलेली खरी देहगुहा.
- 4Cnidaria मध्ये.
- 5अन्न एकाच दिशेने जाते; पचन अधिक कार्यक्षम; तोंड व गुद वेगळे.
- 6गुहा नाही / mesoderm तुकड्यात, अपूर्ण / mesoderm ने पूर्ण वेढलेली.
- 7Annelida.
- 8पुढचे टोक (डोके) ठरते; दिशेने सरळ हालचाल सोपी.
पोरीफेरा, सिनिडारिया आणि टिनोफोरा
बाथ-स्पंज पाण्यात भिजला की भरपूर पाणी शोषतो; स्पंज हा प्राणी आहे, वस्तू नव्हे - त्याच्या अंगावर असंख्य छिद्रे असतात.
Porifera (pori = छिद्रे) : जलचर, स्थिर, असममित, पेशी-स्तरावरील संघटन, शरीरावर ostia व एक osculum. Cnidaria : radial, diploblastic, blind-sac, cnidoblasts (दंशपेशी). Ctenophora : comb jellies, ८ cilia-पट्ट्या, bioluminescence, colloblasts.
आकृतीत : स्पंजचे पाण्याचे मार्ग; polyp आणि medusa हे Cnidaria चे दोन शरीर-प्रकार.
नियम 1 : Porifera — पाणी ostia मधून spongocoel मध्ये, आणि osculum मधून बाहेर जाते. Spongocoel ला choanocytes (collar cells) चे अस्तर; त्यांच्या कशांमुळे प्रवाह. शरीराला आधार spicules (calcareous/siliceous) किंवा spongin तंतू. अलैंगिक : fragmentation, gemmules; पुनर्जनन चांगले; अप्रत्यक्ष विकास (अळी). उदा. Scypha, Euspongia, Euplectella.
- सोपे : एकच मोठे छिद्र = osculum; असंख्य लहान = ostia.
- मध्यम : Choanocytes अन्न पकडतात आणि पाण्याचा प्रवाह तयार करतात.
- परीक्षेसाठी (CET) : Bath sponge = Euspongia; Venus' flower basket = Euplectella.
नियम 2 : Cnidaria आणि Ctenophora — Cnidaria : polyp (नळीसारखा - Hydra) आणि medusa (छत्रीसारखा - Aurelia); गुहा = gastrovascular cavity; तंबूवर cnidoblasts (संरक्षण, भक्ष्य, चिकटणे); Obelia मध्ये metagenesis - polyp अलैंगिक रीतीने medusa देतो, medusa लैंगिक रीतीने polyp. Ctenophora : फक्त सागरी, comb plates ने हालचाल, cnidoblast नाही (colloblasts), अप्रत्यक्ष विकास; लहान संघ.
- सोपे : Hydra = polyp; Aurelia = medusa.
- मध्यम : Metagenesis = polyp + medusa अवस्थांचे आलटून-पालटून (Obelia).
- परीक्षेसाठी (CET) : Ctenophora ‘acnidarians’ म्हणतात कारण cnidoblasts नाहीत.
Porifera = ostia + osculum + choanocytes; Cnidaria = cnidoblasts; Ctenophora = comb plates + colloblasts.
‘स्पंजमध्ये ऊती असतात’ चूक (पेशी-स्तर). सापळा : Ctenophora मध्ये cnidoblasts - चूक.
आठवणीची युक्ती : "OSTIA = In (आत), OSCULUM = Out (बाहेर)".
फरक ओळखा
| संघ | सममिती | खास वैशिष्ट्य |
|---|---|---|
| Porifera | असममित | Ostia, choanocytes |
| Cnidaria | Radial | Cnidoblasts, polyp/medusa |
| Ctenophora | Radial | Comb plates, colloblasts |
सरावासाठी प्रश्न
- 1Porifera चा अर्थ?
- 2Osculum चे कार्य?
- 3Choanocytes चे कार्य?
- 4Cnidoblast कशासाठी?
- 5Polyp आणि medusa मधील फरक.
- 6Metagenesis म्हणजे काय? उदाहरण द्या.
- 7Ctenophora चे दोन वैशिष्ट्य.
- 8स्पंज प्राणी का मानतात?
उत्तरे पाहा (आधी स्वतः सोडवा)
- 1छिद्रे धारण करणारे.
- 2पाणी शरीराबाहेर टाकणे.
- 3पाण्याचा प्रवाह निर्माण करणे आणि अन्न पकडणे.
- 4दंश : संरक्षण, भक्ष्य पकडणे, चिकटणे.
- 5Polyp नळीसारखा, स्थिर; medusa छत्रीसारखा, मुक्त पोहणारा.
- 6Polyp (अलैंगिक) आणि medusa (लैंगिक) पिढ्यांचे आलटून-पालटून; Obelia.
- 7८ comb plate पट्ट्या; bioluminescence; colloblasts.
- 8परपोषी, अन्न पकडते, हालचालीयोग्य अळी अवस्था, पेशीभित्तिका नाही.
प्लॅटिहेल्मिंथीस, ॲस्केल्मिंथीस आणि ॲनेलिडा
पोटात जंत झाल्याने मुलांना औषध दिले जाते; गोल जंत, चपटा फीतकृमी आणि बागेतील गांडूळ - हे तिन्ही ‘कृमी’, पण वेगळ्या संघांचे.
Platyhelminthes : चपटे, acoelomate, triploblastic, flame cells. Aschelminthes : गोल, pseudocoelomate, पूर्ण पचनमार्ग, unisexual. Annelida : ring-सारखे खंड असलेले (metameric segmentation), coelomate, closed रक्ताभिसरण, nephridia.
आकृतीत : तीन कृमी-संघांचे आडवे छेद : गुहा नाही, खोटी गुहा आणि खरी गुहा.
नियम 1 : Platyhelminthes आणि Aschelminthes — चपटे : dorsoventrally चपटे; बहुतेक परजीवी (hooks, suckers); पचन नसते वा अपूर्ण; excretion = flame cells; hermaphrodite; पुनर्जनन चांगले. उदा. Planaria, Taenia, Fasciola. गोल : cuticle, फक्त longitudinal स्नायू, पूर्ण पचनमार्ग; unisexual, sexual dimorphism (मादी मोठी); उदा. Ascaris, Wuchereria, Ancylostoma.
- सोपे : फीतकृमी (Taenia) : hooks आणि suckers = परजीवी अनुकूलन.
- मध्यम : Planaria मुक्तजीवी; Fasciola, Taenia परजीवी.
- परीक्षेसाठी (CET) : Ascaris मध्ये नर वाकडा शेपटीचा, मादी सरळ शेपटीची आणि मोठी.
नियम 2 : Annelida — शरीर खंडित (metameric segmentation); clitellum हा विशेष भाग; हालचाल setae (गांडूळ), parapodia (Nereis) किंवा suckers (जळू) ने; श्वसन त्वचेतून; closed रक्ताभिसरण (पहिल्यांदा); उत्सर्जन nephridia ने; मज्जासंस्था = nerve ring + ventral nerve cord. बहुतेक hermaphrodite; Nereis dioecious. उदा. Nereis, Pheretima, Hirudinaria.
- सोपे : गांडूळ : शेतीसाठी उपयोगी; vermicompost बनते.
- मध्यम : जळू (Hirudinaria) : आयुर्वेदात रक्त-उपचारात वापर; suckers.
- परीक्षेसाठी (CET) : Annelida = पहिला संघ ज्यात closed रक्ताभिसरण आणि खरे coelom.
चपटे = flame cells + hermaphrodite; गोल = unisexual + पूर्ण आतडे; Annelida = खंड + nephridia + closed रक्ताभिसरण.
‘Ascaris hermaphrodite’ चूक (unisexual). सापळा : Platyhelminthes pseudocoelomate असे पर्याय चूक (acoelomate).
आठवणीची युक्ती : "चपटे = Flame; गोल = Girth-less cavity (false); खंडित = Annulus (ring)".
फरक ओळखा
| संघ | देहगुहा | उत्सर्जन |
|---|---|---|
| Platyhelminthes | Acoelomate | Flame cells |
| Aschelminthes | Pseudocoelomate | Canals / glands |
| Annelida | Coelomate | Nephridia |
सरावासाठी प्रश्न
- 1चपट्या कृमींचा उत्सर्जन-अवयव?
- 2Fasciola चे परजीवी अनुकूलन सांगा.
- 3Ascaris कोणत्या देहगुहेचा प्राणी?
- 4Aschelminthes चे एक उदाहरण.
- 5Metameric segmentation म्हणजे काय?
- 6गांडूळ, Nereis आणि जळू यांच्या हालचालीचे अवयव?
- 7Annelida चे उत्सर्जन-अवयव?
- 8चपटे आणि गोल कृमी यांतील तीन फरक.
उत्तरे पाहा (आधी स्वतः सोडवा)
- 1Flame cells (protonephridia).
- 2Suckers / hooks; पचन नसते वा अपूर्ण.
- 3Pseudocoelom.
- 4Ascaris / Wuchereria.
- 5शरीर वारंवार सारख्या खंडांत विभागलेले असणे.
- 6Setae; parapodia; suckers.
- 7Nephridia.
- 8आकार चपटा/गोल; acoelomate/pseudocoelomate; hermaphrodite/unisexual.
आर्थ्रोपोडा आणि मॉलस्का
झुरळ, फुलपाखरू, खेकडा आणि विंचू हे सर्व ‘सांधेयुक्त पाय’ असलेले; तर गोगलगाय, शिंपला आणि ऑक्टोपस हे मऊ शरीराचे.
Arthropoda (arthros = सांधा, podos = पाय) : सर्वात मोठा संघ; chitinous बाह्यांकाल, खंडित शरीर (head, thorax, abdomen), open रक्ताभिसरण. Mollusca (mollis = मऊ) : दुसरा मोठा संघ; head-foot-visceral mass, mantle, shell, radula.
आकृतीत : झुरळ (arthropod) आणि Pila (mollusc) यांचे मुख्य भाग.
नियम 1 : Arthropoda — बाह्यांकाल मृत chitin चा, म्हणून वाढीसाठी ecdysis (निर्मोचन). रक्त शरीरगुहेत (haemocoel) वाहते - open. श्वसन : gills, trachea, book lungs. उत्सर्जन : Malpighian tubules, green glands, coxal glands. मज्जासंस्था : nerve ring + ventral nerve cord. लिंगे वेगळी; काहींत parthenogenesis (मधमाशी); polymorphism (मुंग्या, वाळवी). उदा. झुरळ, फुलपाखरू, विंचू, कोळंबी.
- सोपे : मधमाशी (Apis) = मध + मेण; Laccifer lacca = लाख; रेशीम किडा = रेशीम.
- मध्यम : हानिकारक : डास (vector), Locusta (टोळ) शेतीचा शत्रू.
- परीक्षेसाठी (CET) : Limulus (king crab) = living fossil; Barnacles स्थिर.
नियम 2 : Mollusca — शरीर : head, muscular foot, visceral mass; visceral mass भोवती mantle, जो कठीण calcareous shell स्रवतो. तोंडात radula (दातांच्या ओळी). जलचर : ctenidia (पिसासारख्या गिल्स) mantle cavity त मध्ये; भूचर : फुफ्फुसे. रक्त open (Sepia वगळता), haemocyanin (तांबे) - निळसर रंग. उत्सर्जन : organ of Bojanus (kidney). उदा. Pila, Octopus, Sepia, शिंपला (Pinctada मोती).
- सोपे : मोती = Pinctada (pearl oyster) पासून.
- मध्यम : Torsion मुळे काही mollusc असममित (Pila).
- परीक्षेसाठी (CET) : Octopus = devil fish; Sepia = cuttle fish; Loligo = squid.
Arthropoda = chitin + ecdysis + haemocoel; Mollusca = mantle + shell + radula + haemocyanin.
‘Arthropoda मध्ये closed रक्ताभिसरण’ चूक. सापळा : ‘सर्व mollusc मध्ये closed’ - चूक (Sepia च).
आठवणीची युक्ती : "Arthro = Joint (सांधा); Mollis = Mollify (मऊ)".
फरक ओळखा
| मुद्दा | Arthropoda | Mollusca |
|---|---|---|
| आवरण | Chitin कवच | Calcareous shell |
| उत्सर्जन | Malpighian tubules | Kidney (Bojanus) |
| रक्त | Open, haemocoel | Open, haemocyanin |
सरावासाठी प्रश्न
- 1Arthropoda चा अर्थ?
- 2Ecdysis म्हणजे काय?
- 3Arthropoda च्या उत्सर्जन-अवयवांपैकी दोन.
- 4Radula कोणत्या संघात?
- 5Mantle चे कार्य?
- 6Mollusca चे रक्त निळसर का?
- 7Arthropoda ‘सर्वात यशस्वी’ संघ का?
- 8दोन उपयुक्त आणि दोन हानिकारक arthropods.
उत्तरे पाहा (आधी स्वतः सोडवा)
- 1सांधेयुक्त पाय.
- 2बाह्यांकाल टाकून देणे (moulting).
- 3Malpighian tubules, green glands.
- 4Mollusca.
- 5कवच स्रवणे; गिल्सची गुहा तयार करणे.
- 6Haemocyanin (तांबे असलेले) मुळे.
- 7सर्वाधिक जाती; सर्व अधिवासांत; chitin कवच; उडणे, विविध अनुकूलने.
- 8मधमाशी, रेशीम किडा; डास, टोळ.
इकायनोडर्माटा, हेमिकॉर्डाटा आणि कॉर्डाटा
समुद्रकिनाऱ्यावर तारामासा (star fish) दिसतो - तो मासा नाही; तर लहान ‘lancelet’ मासा नसतानाही कणा-सारखी दोरी बाळगतो. हा फरक समजण्यासाठी हे गट पाहू.
Echinodermata : सागरी, काटेरी त्वचा, pentamerous radial सममिती, water vascular system. Hemichordata : proboscis, collar, trunk; Balanoglossus. Chordata : notochord, पोकळ dorsal nerve cord, pharyngeal gill slits, ventral heart (+ post-anal tail).
आकृतीत : Chordate चे चार लक्षण, आणि non-chordate शी तुलना.
नियम 1 : Echinodermata आणि Hemichordata — Echinodermata : फक्त सागरी; प्रौढ pentamerous radial, अळी bilateral; calcareous ossicles + काटे; water vascular system (madreporite मधून पाणी) = हालचाल (tube feet), अन्न, श्वसन; रक्ताभिसरण-उत्सर्जन संस्था नाहीत; पुनर्जनन; बाह्य फलन. उदा. Asterias, Cucumaria, Echinus, Antedon. Hemichordata : सागरी, बिळात; proboscis + collar + trunk; गिल्स; open रक्ताभिसरण; glomerulus; Balanoglossus. Non-chordata व Chordata यांतील दुवा.
- सोपे : तारामासा (Asterias), sea urchin (Echinus), sea cucumber.
- मध्यम : Madreporite = water vascular system चे प्रवेशद्वार.
- परीक्षेसाठी (CET) : Balanoglossus ला ‘दुवा’ म्हणतात कारण buccal diverticulum notochord सारखे दिसते (पण आता वेगळा संघ).
नियम 2 : Chordata आणि त्याचे उपसंघ — तीन उपसंघ : Urochordata (Herdmania; notochord फक्त अळीच्या शेपटीत), Cephalochordata (Branchiostoma/lancelet; notochord आयुष्यभर, myotomes), Vertebrata (notochord जागी कशेरुदंड). पहिले दोन = Protochordates. Non-chordate मध्ये nerve cord ventral आणि भरीव; chordate मध्ये dorsal आणि पोकळ.
- सोपे : Branchiostoma = Amphioxus = lancelet.
- मध्यम : Urochordata मध्ये notochord प्रौढात नाहीसे होते (metamorphosis).
- परीक्षेसाठी (CET) : Notochord = पेशींची लवचिक दोरी; आधार आणि स्नायूंना जोड.
Chordate = notochord + dorsal hollow nerve cord + gill slits + post-anal tail; Echinoderm = water vascular system.
‘Star fish हा मासा’ चूक. सापळा : ‘Urochordata मध्ये notochord आयुष्यभर’ चूक (फक्त अळीत).
आठवणीची युक्ती : "Uro = Urchin-tail अळी: notochord शेपटीत; Cephalo = सिर ते पूंछ पर्यंत".
फरक ओळखा
| उपसंघ | Notochord | उदाहरण |
|---|---|---|
| Urochordata | अळीच्या शेपटीत | Herdmania |
| Cephalochordata | आयुष्यभर | Branchiostoma |
| Vertebrata | कशेरुदंडाने बदलते | मासा, मानव |
सरावासाठी प्रश्न
- 1Water vascular system कोणत्या संघात?
- 2Echinodermata चे दोन उदाहरणे.
- 3Madreporite चे कार्य?
- 4Hemichordata चे तीन भाग?
- 5Chordate ची चार वैशिष्ट्ये सांगा.
- 6Protochordates म्हणजे कोण?
- 7Herdmania ला chordate का म्हणतात?
- 8Chordate आणि non-chordate मधील तीन फरक.
उत्तरे पाहा (आधी स्वतः सोडवा)
- 1Echinodermata.
- 2Asterias, Echinus.
- 3पाणी water vascular system मध्ये येण्याचे द्वार.
- 4Proboscis, collar, trunk.
- 5Notochord; dorsal hollow nerve cord; gill slits; ventral heart / post-anal tail.
- 6Urochordata आणि Cephalochordata.
- 7अळीच्या शेपटीत notochord आणि घशात gill slits असतात.
- 8Notochord आहे/नाही; nerve cord dorsal-पोकळ/ventral-भरीव; gill slits आहेत/नाहीत.
अग्नाथा आणि पिसेस (मासे)
बाजारात रोहू-कटला (अस्थिमासे) आणि शार्क (उपास्थिमासे) हे दोन प्रकारचे मासे; दोन्हींना जबडे आहेत, पण लँप्रे नावाच्या माशासारख्या प्राण्याला जबडाच नाही.
Agnatha (Cyclostomata) : जबडा नसलेले, गोल चोषक तोंड; Petromyzon (lamprey), Myxine (hagfish). Pisces : जबडेयुक्त जलचर, पर (fins), गिल्स, २ कप्प्यांचे venous हृदय. दोन वर्ग : Chondrichthyes (उपास्थी) आणि Osteichthyes (अस्थी).
आकृतीत : शार्क आणि अस्थिमासा यांची तुलना : शेपूट, operculum, पिसारे आणि कंकाल.
नियम 1 : Cyclostomata (जबडाहीन) — त्वचा मऊ, खवले नाहीत, श्लेष्मा-ग्रंथी; फक्त median fins; ectoparasite; तोंड गोल चोषक; कवटी व कशेरुदंड उपास्थीचे. उदा. Petromyzon, Myxine. हे सर्वात आदिम कशेरुकी.
- सोपे : जबडा नाही म्हणून Agnatha (a = नाही, gnathos = जबडा).
- मध्यम : लँप्रे दुसऱ्या माशाच्या अंगाला चिकटून रक्त शोषते.
- परीक्षेसाठी (CET) : Cyclostomes मध्ये paired fins नाहीत.
नियम 2 : Pisces : Chondrichthyes आणि Osteichthyes — सामान्य : poikilothermic, streamlined, गिल्स, lateral line, एकेरी (single) रक्ताभिसरण, venous हृदय, शेपूट चालवते. Chondrichthyes : सागरी; placoid scales; heterocercal शेपूट; operculum व air bladder नाही; claspers; अंतर्गत फलन; बरेच viviparous; उदा. Scoliodon, Trygon. Osteichthyes : सागरी + गोडे पाणी; cycloid/ctenoid scales; homocercal शेपूट; operculum; air bladder; बाह्य फलन; oviparous; उदा. रोहू, कटला, Hippocampus.
- सोपे : शार्कला सतत पोहावे लागते कारण air bladder नाही.
- मध्यम : Heart मध्ये फक्त अशुद्ध रक्त = venous heart.
- परीक्षेसाठी (CET) : Lateral line = पाण्याचा प्रवाह ओळखणारे संवेदी अवयव.
Chondrichthyes = उपास्थी, placoid, operculum नाही; Osteichthyes = अस्थी, operculum, air bladder.
‘सर्व मासे गोड्या पाण्यात’ चूक; Chondrichthyes सागरी. सापळा : शार्कला air bladder असते - चूक.
आठवणीची युक्ती : "Chondro = Cartilage, Osteo = Bone; Operculum = Osteo चे दार".
फरक ओळखा
| मुद्दा | Chondrichthyes | Osteichthyes |
|---|---|---|
| Skeleton | उपास्थी | अस्थी |
| Scales | Placoid | Cycloid / ctenoid |
| फलन | अंतर्गत | बाह्य |
सरावासाठी प्रश्न
- 1Agnatha चा अर्थ?
- 2Cyclostomata चे दोन उदाहरणे.
- 3Piscian हृदयाला venous का म्हणतात?
- 4Lateral line system म्हणजे काय?
- 5Chondrichthyes चे दोन उदाहरणे.
- 6शार्कला तरंगण्यासाठी सतत पोहावे लागते, का?
- 7खवले आणि शेपटीच्या आधारे दोन वर्ग वेगळे करा.
- 8Osteichthyes ला operculum चा उपयोग?
उत्तरे पाहा (आधी स्वतः सोडवा)
- 1जबडा नसलेले.
- 2Petromyzon, Myxine.
- 3त्यात फक्त अशुद्ध रक्त असते.
- 4पाण्याचा प्रवाह ओळखणारे संवेदी अवयव.
- 5Scoliodon, Trygon.
- 6Air bladder नसल्याने बुडण्याचा धोका.
- 7Placoid + heterocercal / cycloid-ctenoid + homocercal.
- 8गिल्सचे संरक्षण आणि पाण्याचा प्रवाह.
उभयचर, सरपटणारे, पक्षी आणि सस्तन प्राणी
बेडूक पाण्यातही दिसतो आणि जमिनीवरही; साप सरपटतो; कावळा उडतो; मांजर दूध पाजते. चारही चार पायांच्या (Tetrapoda) गटात येतात.
Tetrapoda = चार अवयवांचे कशेरुकी : Amphibia (उभयचर), Reptilia (सरपटणारे), Aves (पक्षी), Mammalia (सस्तन). Amphibia व Reptilia = poikilotherms; Aves व Mammalia = homeotherms (शरीराचे तापमान स्थिर).
आकृतीत : हृदयाचे कप्पे आणि प्रत्येक वर्गाची निवडक वैशिष्ट्ये.
नियम 1 : Amphibia आणि Reptilia — Amphibia : जमीन + गोडे पाणी; ओलसर ग्रंथीयुक्त त्वचा, बाह्यांकाल नाही; cloaca; ३ कप्प्यांचे हृदय; RBC biconvex, केंद्रकयुक्त; श्वसन त्वचा/फुफ्फुसे/buccopharynx; बाह्य फलन; अळी (tadpole) → metamorphosis. उदा. Rana, Bufo, Hyla. Reptilia : पहिले खरे भूचर; कोरडी, ग्रंथीविना त्वचा + खवले; पाय pentadactyl (साप पायविना); ventricle अपूर्ण विभागलेले (मगर ४ कप्पे); अंतर्गत फलन; oviparous (viper वगळता). उदा. Naja, Hemidactylus, Chelonia.
- सोपे : बेडूक त्वचेतूनही श्वास घेतो; म्हणून त्वचा ओलसर हवी.
- मध्यम : मगर (Crocodilus) = सरपटणाऱ्यांपैकी ४ कप्प्यांचे हृदय.
- परीक्षेसाठी (CET) : साप, पाल, कासव, मगर = Reptilia.
नियम 2 : Aves आणि Mammalia — Aves : पिसे; पुढचे पाय पंख; चोच (दात नाहीत); हाडे पोकळ (pneumatic); crop + gizzard; ४ कप्प्यांचे हृदय; double circulation; फुफ्फुसे + air sacs; फक्त डावी ovary; urinary bladder नाही. उदा. Columba, Struthio. Mammalia : mammary glands, केस, sweat/sebaceous glands; pinna; heterodont दात; RBC biconcave, केंद्रकहीन; ४ कप्प्यांचे हृदय; corpus callosum; बहुतेक viviparous (placental); Platypus oviparous; Kangaroo marsupial.
- सोपे : पक्ष्यांचे वजन कमी : पोकळ हाडे, दात नाहीत, एकच ovary.
- मध्यम : Platypus = अंडी देणारा सस्तन; Kangaroo = pouch.
- परीक्षेसाठी (CET) : Homeotherm = तापमान स्थिर; म्हणून पक्षी-सस्तन थंड/उष्ण दोन्हीत जगतात.
हृदयाचे कप्पे : Pisces 2, Amphibia 3, Reptilia 3+ (मगर 4), Aves 4, Mammalia 4.
‘Reptilia ला 4 कप्पे’ सामान्यतः चूक (मगर वगळता). सापळा : ‘Mammals ची RBC केंद्रकयुक्त’ - चूक.
आठवणीची युक्ती : "2-3-3-4-4 = Pisces, Amphibia, Reptilia, Aves, Mammalia (हृदय)".
फरक ओळखा
| वर्ग | त्वचा / आवरण | तापमान |
|---|---|---|
| Amphibia | ओलसर, आवरण नाही | Poikilotherm |
| Reptilia | कोरडी, खवले | Poikilotherm |
| Aves | पिसे | Homeotherm |
| Mammalia | केस | Homeotherm |
सरावासाठी प्रश्न
- 1Amphibia चा अर्थ?
- 2बेडकाच्या हृदयाचे कप्पे किती?
- 3Poikilothermic म्हणजे काय?
- 4Reptilia ची त्वचा कशी?
- 5Aves चे उडण्यासाठीची दोन अनुकूलने.
- 6Mammalia ची तीन खास वैशिष्ट्ये.
- 7Aves आणि Mammalia homeotherm का?
- 8अंडी देणारा सस्तन आणि pouch असलेला सस्तन सांगा.
उत्तरे पाहा (आधी स्वतः सोडवा)
- 1दोन्ही जीवन (जमीन + पाणी).
- 2३.
- 3शरीराचे तापमान परिसरानुसार बदलणारे.
- 4कोरडी, ग्रंथीविना, खवले/ढाल यांनी झाकलेली.
- 5पंख, पोकळ हाडे, streamlined शरीर, air sacs.
- 6Mammary glands; केस; pinna; biconcave RBC.
- 7४ कप्प्यांचे हृदय व चयापचयाने तापमान स्थिर ठेवतात.
- 8Platypus; Kangaroo.
संपूर्ण धड्याची झटपट उजळणी
| संकल्पना | मुख्य तथ्य |
|---|---|
| निकष | सममिती, देहगुहा, जनस्तर, विखंडन |
| Porifera | Ostia, osculum, choanocytes |
| Cnidaria | Cnidoblasts; polyp / medusa |
| Platy / Asche / Annelida | Acoelo / pseudo / coelo; flame cells; nephridia |
| Arthropoda / Mollusca | Chitin, ecdysis / mantle, radula |
| Echinodermata / Chordata | Water vascular / notochord + dorsal nerve cord |
| मासे | Chondrichthyes (उपास्थी) / Osteichthyes (अस्थी) |
| Tetrapoda | हृदय 3 → 4 कप्पे; homeotherm = Aves, Mammalia |
🎯 परीक्षेसाठी सर्वाधिक महत्त्वाचे मुद्दे
- वर्गीकरणाचे निकष आणि शरीर-आराखडे.
- Diploblastic (Cnidaria, Ctenophora) आणि triploblastic.
- देहगुहेचे तीन प्रकार; Annelida पासून coelomate.
- Arthropoda / Mollusca वैशिष्ट्ये आणि आर्थिक महत्त्व.
- Chordate ची चार वैशिष्ट्ये.
- हृदयाचे कप्पे आणि homeotherm / poikilotherm.
आधी संकल्पना समजा → आकृती काढा → मुद्दे लक्षात ठेवा → स्वतः प्रश्न सोडवा.