K2KARAKORAM
मराठीEnglish
ॲप उघडा

राज्य मंडळ · इयत्ता 11 · जीवशास्त्र

धडा ५: पेशीरचना आणि संघटन (Cell Structure and Organization)

7 संकल्पना · उत्तरांसह 56 सराव प्रश्न · वाचन मोफत

हा धडा या भाषेतही: English

पेशी, इतिहास आणि पेशी-सिद्धांत

इयत्ता ९–१० शी जोड

इयत्ता ९–१० मधील पेशीच्या मूलभूत रचनेचा (पेशीभित्तिका, केंद्रक, तंतुकणिका, हरितलवक) हा सखोल टप्पा आहे; येथे सर्व अवयवांचे कार्य आणि रचना सविस्तर शिकतो.

रोजच्या जीवनातून

वीट-वीट जोडून भिंत बनते, तसे आपले शरीर पेशींनी बनलेले; सर्वात लहान पेशी डोळ्यांना दिसत नाही, तर शुतुरमुर्गाचे अंडे हे सर्वात मोठे पेशी-उदाहरण.

सोपी व्याख्या

पेशी (cell) = सजीवांचे संरचनात्मक आणि कार्यात्मक एकक, जे स्वतंत्र जीवन जगू शकते. पेशी-सिद्धांत : Schleiden (1838) आणि Schwann (1839) यांनी सर्व वनस्पती-प्राणी पेशींचे बनलेले असल्याचे सांगितले; Virchow (1855) : नवीन पेशी जुन्या पेशींच्या विभाजनातून तयार होतात.

पेशी-सिद्धांत कालरेषा आणि पेशींचे आकारपेशी-सिद्धांताचा प्रवास1665Hooke‘cell’ शब्द1670sLeeuwenhoekजिवंत पेशी1838Schleidenवनस्पती = पेशी1839Schwannप्राणी = पेशी1855Virchowपेशी → पेशीपेशींचे आकार (लघुगणकीय मोजपट्टी)0.3 µmMycoplasma3–5 µmजिवाणू10 µmRBC100 µmअंडे (मानव)15 cmशुतुरमुर्ग अंडेसर्वात लांब पेशी : चेतापेशीLight microscope ~1000×; Electron microscope ~5,00,000×

आकृतीत : वर : पेशी-सिद्धांताची कालरेषा; खाली : पेशींचे आकार (लघुगणकीय रेषा).

नियम 1 : आधुनिक पेशी-सिद्धांताची गृहीतके — सर्व सजीव पेशींचे बनलेले; नवीन पेशी जुन्यापासून; पेशी = रचना व कार्य यांचे एकक; पेशींच्या एकूण क्रियांमुळे सजीवाचे कार्य; पेशींत ऊर्जा-रूपांतर; पेशींत DNA व RNA असते.

  • सोपे : ‘Omnis cellula e cellula’ = प्रत्येक पेशी पेशीपासून (Virchow).
  • मध्यम : Cell शब्द Robert Hooke (1665) याने ‘Micrographia’ मध्ये वापरला.
  • परीक्षेसाठी (CET) : Totipotency = एका पेशीतून पूर्ण जीव तयार होण्याची क्षमता (embryonic stem cells).

नियम 2 : पेशींचे आकार आणि सूक्ष्मदर्शक — सर्वात लहान : Mycoplasma 0.3 µm; जिवाणू 3–5 µm; सर्वात मोठी : शुतुरमुर्गाचे अंडे (~15 cm); सर्वात लांब : चेतापेशी. Light microscope सुमारे 1000×, Electron microscope सुमारे 5,00,000× वर्धन. Purkinje–Mohl : protoplasm; Robert Brown : nucleus; Golgi; Porter : ER; de Duve : lysosome.

  • सोपे : Cell आकार सहसा µm मध्ये; 1 µm = 10⁻⁶ m.
  • मध्यम : Electron microscope ने पेशीतील अवयव दिसतात.
  • परीक्षेसाठी (CET) : Virchow ने सिद्धांतातील उणीव (नवीन पेशी कशा?) भरली.
लक्षात ठेवा

Hooke 1665 (cell), Schleiden 1838, Schwann 1839, Virchow 1855; सर्वात लहान Mycoplasma.

सामान्य चूक व CET सापळा

‘Virchow ने cell शब्द वापरला’ चूक (Hooke). सापळा : Schleiden प्राण्यांवर, Schwann वनस्पतींवर - उलटे चूक.

शॉर्टकट

आठवणीची युक्ती : "HSSV : Hooke → Schleiden → Schwann → Virchow".

फरक ओळखा

वैज्ञानिकवर्षयोगदान
Hooke1665Cell शब्द
Schleiden1838वनस्पती = पेशी
Schwann1839प्राणी = पेशी
Virchow1855पेशी → पेशी

सरावासाठी प्रश्न

सोपे
  1. 1पेशी म्हणजे काय?
  2. 2Cell शब्द कोणी वापरला?
  3. 3पेशी-सिद्धांत कोणी मांडला?
मध्यम
  1. 4Virchow चे योगदान?
  2. 5सर्वात मोठी आणि सर्वात लहान पेशी कोणत्या?
  3. 6Totipotency म्हणजे काय?
आव्हानात्मक
  1. 7आधुनिक पेशी-सिद्धांताची तीन गृहीतके.
  2. 8Electron microscope चा फायदा?
उत्तरे पाहा (आधी स्वतः सोडवा)
  1. 1सजीवांचे रचना व कार्याचे एकक.
  2. 2Robert Hooke (1665).
  3. 3Schleiden आणि Schwann.
  4. 4नवीन पेशी जुन्या पेशींपासून.
  5. 5शुतुरमुर्गाचे अंडे; Mycoplasma.
  6. 6एका पेशीपासून संपूर्ण जीव निर्माण करण्याची क्षमता.
  7. 7सर्व सजीव पेशींचे; पेशी पेशीपासून; पेशी = एकक.
  8. 8खूप जास्त वर्धन, पेशीचे अंतरंग दिसते.

प्रोकॅरिओटिक पेशी

रोजच्या जीवनातून

दही लावताना जे जिवाणू वाढतात, त्यांच्या पेशीला केंद्रक-आवरण नसते; त्यांचा DNA सरळ पेशीद्रव्यात तरंगतो.

सोपी व्याख्या

Prokaryotic cell = सुस्पष्ट केंद्रक आणि पटल-बद्ध अवयव नसलेली पेशी (जिवाणू, cyanobacteria). Cell envelope ३ थरांचे : glycocalyx + cell wall + plasma membrane.

प्रोकॅरिओटिक पेशीplasmidflagellumglycocalyx (slime/capsule)cell wall + membranenucleoid (वर्तुळाकार DNA)70S ribosomes (50S + 30S)Prokaryote : केंद्रक-आवरण नाही; पटल-अवयव नाहीत; mesosome; plasmid (F, R)Gram +ve = peptidoglycan; Gram −ve = murein | Pili = संपर्क; Fimbriae = चिकटणे

आकृतीत : जिवाणू-पेशी : cell envelope, nucleoid, plasmid, 70S ribosomes, flagellum.

Live आकृती

प्रोकॅरिओटिक पेशी

ॲपमध्ये ही आकृती हाताने हलवून बघता येते.

ॲपमध्ये उघडा

नियम 1 : Cell envelope आणि हालचाल — Glycocalyx = slime layer (सैल) किंवा capsule (कडक). Cell wall : peptidoglycan (Gram +ve), murein (Gram −ve) - यांत्रिक बळ. Plasma membrane = phospholipid bilayer. हालचाल cilia/flagella ने; basal body (मोटर) + filament + hook. Pili = संपर्क; fimbriae = चिकटणे. Gram staining : Hans Christian Gram.

  • सोपे : Mesosome = पटलाची घडी; भित्तिका निर्मिती, श्वसन, DNA प्रतिकृती.
  • मध्यम : Cyanobacteria मध्ये chromatophores (प्रकाशसंश्लेषी रंगद्रव्ये).
  • परीक्षेसाठी (CET) : Basal body = जगातील सर्वात लहान मोटर असे म्हणतात.

नियम 2 : अंतरंग : DNA, ribosomes, plasmid — जनुकीय द्रव्य = एकच वर्तुळाकार DNA (nucleoid), histone नसतात म्हणून chromatin नाही; mesosome ला जोडलेले. Plasmid = लहान वर्तुळाकार DNA : F-plasmid (प्रजनन), R-plasmid (प्रतिजैविक-प्रतिकार). Ribosomes 70S = 50S + 30S. Cytoplasm मध्ये साठा कण (glycogen, cyanophycean starch, sulphur).

  • सोपे : DNA प्रतिकृतीची खास पद्धत : theta model.
  • मध्यम : R-plasmid मुळे जिवाणू औषधाला प्रतिकार करतात.
  • परीक्षेसाठी (CET) : 70S चा अर्थ : अवसादन गती (Svedberg).
लक्षात ठेवा

Prokaryote : केंद्रक नाही, 70S ribosomes, वर्तुळाकार DNA, plasmid, mesosome.

सामान्य चूक व CET सापळा

‘Prokaryote मध्ये mitochondria असतात’ चूक. सापळा : ‘histone आहेत’ चूक.

शॉर्टकट

आठवणीची युक्ती : "Pro = Primitive, no nucleus; 70S = 50 + 30 (20 कमी, 80S चा लहान भाऊ)".

फरक ओळखा

मुद्दाProkaryoteEukaryote
केंद्रक-आवरणनाहीआहे
Ribosomes70S80S
पटल-अवयवनाहीतआहेत

सरावासाठी प्रश्न

सोपे
  1. 1Prokaryotic cell म्हणजे काय?
  2. 2Cell envelope चे तीन स्तर.
  3. 3Gram staining कोणी विकसित केले?
मध्यम
  1. 4Plasmid म्हणजे काय?
  2. 5F आणि R plasmids चे कार्य.
  3. 6Mesosome चे कार्य.
आव्हानात्मक
  1. 7Pili आणि fimbriae मधील फरक.
  2. 8Prokaryote आणि eukaryote यांतील दोन फरक.
उत्तरे पाहा (आधी स्वतः सोडवा)
  1. 1केंद्रकपटल आणि पटल-अवयव नसलेली पेशी.
  2. 2Glycocalyx, cell wall, plasma membrane.
  3. 3Hans Christian Gram.
  4. 4जिवाणूतील लहान वर्तुळाकार अतिरिक्त DNA.
  5. 5F : प्रजनन; R : प्रतिजैविक-प्रतिकार.
  6. 6भित्तिका निर्मिती, श्वसन, DNA प्रतिकृती.
  7. 7Pili : आंतरपेशी संपर्क; fimbriae : चिकटून राहणे.
  8. 8केंद्रकपटल नाही/आहे; ribosomes 70S/80S.

पेशीभित्तिका आणि प्लाझ्मा पटल

रोजच्या जीवनातून

पिकलेले फळ मऊ होते कारण भित्तिकेतील pectin विरघळते; आणि आपली त्वचा, कुंपण सारखे पेशी-पटल हवे ते आत घेते, नको ते अडवते.

सोपी व्याख्या

Cell wall = वनस्पती, बुरशी आणि काही protists मधील कडक बाह्य आवरण. Plasma membrane = lipid bilayer + protein; fluid mosaic model (Singer–Nicholson, 1972); selectively permeable.

प्लाझ्मा पटल आणि पेशीभित्तिकाद्रव मोझॅक मॉडेल (Singer–Nicholson 1972)channelperipheral proteinhydrophilic headhydrophobic tailsperipheralintegralवनस्पती पेशीभित्तिका : बाहेरून आतMiddle lamellaPrimary wallSecondary wallPlasma membranepectin; पहिलीवाढू शकतेवाढ थांबल्यावर; pitsselectively permeablePassive : concentration gradient प्रमाणे, ऊर्जा नाही | Active : ATP, gradient विरुद्ध (Na⁺/K⁺ pump)Plasmodesmata = शेजारच्या पेशींना जोडणारे सायटोप्लाझमचे पूल

आकृतीत : वर : fluid mosaic model; खाली : वनस्पती पेशीभित्तिकेचे थर आणि वाहतूक.

नियम 1 : पेशीभित्तिका — Middle lamella (pectin, Ca व Mg pectate; cell plate पासून पहिली), primary wall (तरुण पेशी, वाढ शक्य), secondary wall (वाढ थांबल्यावर; pits). Algae : cellulose, galactans, mannans, CaCO₃; इतर वनस्पती : hemicellulose, pectin, lignin; cutin, suberin, silica जमा. Plasmodesmata शेजारच्या पेशींना जोडतात.

  • सोपे : Suberin = मुळांच्या endodermis मध्ये; cutin = पानांच्या त्वचेत.
  • मध्यम : Cellulose = ताठरपणा; pectin = चिकटवणारा पदार्थ.
  • परीक्षेसाठी (CET) : Meristematic पेशींत फक्त primary wall असते.

नियम 2 : प्लाझ्मा पटल आणि वाहतूक — जाडी सुमारे 75 Å; phospholipid amphipathic (hydrophilic डोके + hydrophobic शेपट्या) bilayer. प्रथिने : integral (आर-पार, channels) आणि peripheral. Passive : simple diffusion, osmosis - ऊर्जा नाही. Active : gradient विरुद्ध, ATP (Na⁺/K⁺ pump). ध्रुवीय रेणूंना carrier proteins लागतात.

  • सोपे : ‘Iceberg in a sea’ : प्रथिने लिपिड-समुद्रात हलू शकतात (fluidity).
  • मध्यम : Water channels = integral proteins.
  • परीक्षेसाठी (CET) : Endomembrane system : ER, Golgi, lysosomes, vacuoles, nuclear envelope; mitochondria/chloroplast नाहीत.
लक्षात ठेवा

Passive = ऊर्जा नाही; Active = ATP + gradient विरुद्ध; Singer–Nicholson 1972.

सामान्य चूक व CET सापळा

‘Plant cell wall = प्राण्यांतही’ चूक. सापळा : ‘Proteins स्थिर’ चूक (fluid).

शॉर्टकट

आठवणीची युक्ती : "ML-PW-SW : Middle → Primary → Secondary (बाहेरून आत)".

फरक ओळखा

वाहतूकऊर्जाउदाहरण
Simple diffusionनाहीO₂, CO₂
Osmosisनाहीपाणी
Active transportATPNa⁺/K⁺ pump

सरावासाठी प्रश्न

सोपे
  1. 1Fluid mosaic model कोणी मांडले?
  2. 2Phospholipid amphipathic म्हणजे?
  3. 3Integral आणि peripheral प्रथिने यांतील फरक.
मध्यम
  1. 4Middle lamella कशाची?
  2. 5Plasmodesmata म्हणजे काय?
  3. 6Active आणि passive वाहतुकीतील फरक.
आव्हानात्मक
  1. 7पिकलेले फळ मऊ का होते?
  2. 8Secondary wall कधी तयार होते?
उत्तरे पाहा (आधी स्वतः सोडवा)
  1. 1Singer आणि Nicholson (1972).
  2. 2एक टोक पाण्याला प्रिय (hydrophilic), दुसरे विरोधी.
  3. 3Integral पटलातून आर-पार; peripheral पृष्ठभागावर.
  4. 4Pectin, Ca/Mg pectate.
  5. 5शेजारच्या पेशींना जोडणारे सायटोप्लाझमचे पूल.
  6. 6ATP-gradient विरुद्ध / ऊर्जा नाही-gradient नुसार.
  7. 7Pectin विरघळते.
  8. 8Primary wall ची वाढ थांबल्यावर.

पेशीद्रव्य, ER आणि गॉल्जी संकुल

रोजच्या जीवनातून

कारखान्यात कच्चा माल येतो, यंत्रांवर बनतो, पॅक होतो आणि पाठवला जातो. पेशीत ER तयार करते, गॉल्जी पॅक करते आणि vesicle वितरण करते.

सोपी व्याख्या

Cytoplasm (cytosol) = पेशीतील जेलीसारखे द्रव्य; ER = पटलयुक्त नलिका आणि कोश (cisternae) यांचे जाळे; Golgi complex = cisternae चे थर - स्त्राव सुधारून पॅक करणारे केंद्र.

ER आणि Golgi चा संबंधकेंद्रकRough ERSmooth ERvesicleGolgi complexcistransस्त्राव,lysosomeRough ER : ribosomes; प्रथिने (उदा. insulin-स्त्राव), पटल निर्मितीSmooth ER : lipid/steroid, विषहरण (यकृत), Ca²⁺ साठा (स्नायू)Golgi : cis (स्वीकार) → modify + pack → trans (बाहेर); pectin तयारER नसते : प्रौढ RBC व बीजांडे (ova)

आकृतीत : केंद्रक → Rough ER → vesicle → Golgi (cis → trans) → बाहेर / lysosome.

Live आकृती

पेशीद्रव्य, ER आणि गॉल्जी संकुल

ॲपमध्ये ही आकृती हाताने हलवून बघता येते.

ॲपमध्ये उघडा

नियम 1 : Cytoplasm आणि ER — Cytosol मध्ये पाणी, शर्करा, amino acids, एन्झाइम; cyclosis = प्रवाह. ER केंद्रक-आवरणापासून पटलापर्यंत; पटलाच्या 50% पेक्षा जास्त. Rough ER : ribosomes; प्रथिने (स्त्राव-प्रथिने), पटल बनवते. Smooth ER : lipids/steroids (अधिवृक्क, वृषण), विषहरण (यकृत), Ca²⁺ साठा (स्नायू). ER नाही : प्रौढ RBC, ova.

  • सोपे : Insulin तयार करणाऱ्या पेशींत rough ER जास्त.
  • मध्यम : यकृत पेशींत smooth ER = औषध/मद्य विषहरण.
  • परीक्षेसाठी (CET) : Cytoplasm = कच्चा माल + चयापचयाचे स्थान.

नियम 2 : गॉल्जी संकुल — Cisternae चे थर (0.5–1 µm); cis (स्वीकार) आणि trans (बाहेर) बाजू; ER चे vesicle cis ला जुळते; स्त्राव सुधारून (glycoproteins, glycolipids) trans वरून vesicle म्हणून जातात. Golgi pectin सारखे non-cellulose polysaccharide बनवते. Golgi चे cisternae ER सारखे जोडलेले नसतात. Lysosomes Golgi पासून.

  • सोपे : Cis = जवळची बाजू (ER कडे); trans = दूरची.
  • मध्यम : Camillo Golgi (1838) ने शोधले.
  • परीक्षेसाठी (CET) : Cisternal maturation model : cisternae स्वतः cis → trans परिपक्व होतात.
लक्षात ठेवा

Rough ER = प्रथिने; Smooth ER = lipids/विषहरण; Golgi = सुधार आणि पॅकिंग (cis → trans).

सामान्य चूक व CET सापळा

‘Smooth ER ला ribosomes असतात’ चूक. सापळा : ‘Golgi cisternae ER सारखे जोडलेले’ चूक.

शॉर्टकट

आठवणीची युक्ती : "RER = Ribosome + Protein; SER = Steroid + Safai (विषहरण)".

फरक ओळखा

अवयवकार्यखास
Rough ERप्रथिनेRibosomes
Smooth ERLipids, विषहरणRibosomes नाहीत
Golgiपॅकिंग, सुधारcis/trans

सरावासाठी प्रश्न

सोपे
  1. 1Cytosol म्हणजे काय?
  2. 2Cyclosis म्हणजे?
  3. 3ER कोणत्या पेशींत नसते?
मध्यम
  1. 4Rough ER चे कार्य.
  2. 5Smooth ER चे दोन कार्य.
  3. 6Golgi च्या cis आणि trans बाजू म्हणजे?
आव्हानात्मक
  1. 7Endomembrane system मध्ये कोण?
  2. 8Golgi आणि ER यांतील एक फरक.
उत्तरे पाहा (आधी स्वतः सोडवा)
  1. 1पेशीद्रव्याचा द्रव भाग.
  2. 2पेशीद्रव्याचे प्रवाही हालचाल.
  3. 3प्रौढ RBC आणि ova.
  4. 4प्रथिनांची निर्मिती आणि वाहतूक.
  5. 5Lipid/steroid निर्मिती; विषहरण; Ca²⁺ साठा.
  6. 6cis = स्वीकार; trans = स्त्राव बाहेर पाठवणे.
  7. 7ER, Golgi, lysosomes, vacuoles, nuclear envelope.
  8. 8ER cisternae जोडलेले; Golgi चे नाहीत.

लायसोसोम, रिक्तिका आणि सूक्ष्मकाय

रोजच्या जीवनातून

घरातील कचरा गोळा करणारी गाडी जशी कचऱ्याचे विघटन करते, तसे लायसोसोम पेशीतील जुन्या वस्तू पचवतो.

सोपी व्याख्या

Lysosome = hydrolytic एन्झाइम असलेली पटलयुक्त पुटिका (अम्लीय pH वर कार्य). Vacuole = tonoplast ने वेढलेली पोकळी; cell sap. Microbodies = लहान पटलयुक्त कोश : sphaerosome, peroxisome, glyoxysome.

Lysosome चे प्रकार आणि microbodiesLysosomesGolgiPrimaryनिष्क्रिय एन्झाइमअन्नजुने अवयवSecondaryAutophagicHeterophagic (बाहेरचे)Autophagic = ‘suicide bag’residualbodyLysosome एन्झाइम : hydrolases (amylase, protease, lipase); अम्ल pHVacuole : tonoplast; cell sap; टर्गर; Paramoecium मध्ये contractile vacuoleMicrobodies : Sphaerosome (चरबी साठा), Peroxisome (H₂O₂ विघटन), Glyoxysome (चरबी → साखर)Acrosome = शुक्राणूचा बदललेला lysosome (hyaluronidase)

आकृतीत : Lysosome चे प्रकार, vacuole आणि microbodies यांचा सारांश.

नियम 1 : Lysosomes — Golgi पासून तयार; एन्झाइम निष्क्रिय (primary) → बाहेरील पदार्थ/जुने अवयव यांच्याशी मिळून secondary (heterophagic/autophagic) सक्रिय. Residual body = न पचलेला भाग. Autophagic = ‘suicide bag’. Acrosome = lysosome (hyaluronidase). Metamorphosis, कर्करोग-पेशींचा नाश (T-lymphocytes). Tay-Sachs : lipase अपुरे → चरबी साठून मेंदू बाधित.

  • सोपे : Amoeba चे food vacuole = intracellular digestion.
  • मध्यम : Macrophage जिवाणू गिळून lysosome ने नष्ट करते.
  • परीक्षेसाठी (CET) : Lysosome स्वतःची पटले पचवत नाही (प्रथिनांचा आकार).

नियम 2 : Vacuoles आणि microbodies — Vacuole : वनस्पती पेशीत मोठे (central vacuole 90% पर्यंत); tonoplast; cell sap hypertonic; टर्गर टिकवते; रंगद्रव्ये (पाकळ्यांचा रंग); Paramoecium मध्ये contractile vacuole (उत्सर्जन + osmoregulation). Microbodies : Sphaerosome (चरबी साठा, endosperm), Peroxisome (H₂O₂ तयार आणि विघटन; यकृतात मद्य), Glyoxysome (उगवत्या बियांत चरबी → साखर).

  • सोपे : Central vacuole = पाणी आणि क्षार साठवते.
  • मध्यम : Glyoxysome = उगवणाऱ्या बियांत; प्रकाशसंश्लेषण सुरू होईपर्यंत.
  • परीक्षेसाठी (CET) : Tonoplast = vacuole चे पटल.
लक्षात ठेवा

Lysosome = पचन + ‘suicide bag’; vacuole = टर्गर; peroxisome = H₂O₂; glyoxysome = चरबी → साखर.

सामान्य चूक व CET सापळा

‘Lysosome एन्झाइम सतत सक्रिय’ चूक (प्रथम निष्क्रिय). सापळा : ‘Tonoplast = लायसोसोमचे पटल’ चूक.

शॉर्टकट

आठवणीची युक्ती : "Lyso = Lysis (फोडणे/पचवणे); Tono = Tonic (vacuole)".

फरक ओळखा

अवयवकार्यउदा.
LysosomeपचनMacrophage
Vacuoleटर्गर, साठाCentral vacuole
PeroxisomeH₂O₂ विघटनयकृत

सरावासाठी प्रश्न

सोपे
  1. 1Lysosome कशाने तयार होतात?
  2. 2Lysosome एन्झाइम कोणत्या प्रकारचे?
  3. 3Autophagic vesicle ला ‘suicide bag’ का म्हणतात?
मध्यम
  1. 4Acrosome कोणत्या अवयवाचे रूप?
  2. 5Tonoplast म्हणजे काय?
  3. 6Contractile vacuole चे कार्य.
आव्हानात्मक
  1. 7Peroxisome चे कार्य.
  2. 8Glyoxysome कोठे आढळतात आणि काय करतात?
उत्तरे पाहा (आधी स्वतः सोडवा)
  1. 1Golgi complex पासून.
  2. 2Hydrolases (amylase, protease, lipase).
  3. 3पेशीचे स्वतःचे जुने अवयव पचवते.
  4. 4Lysosome.
  5. 5Vacuole भोवतीचे पटल.
  6. 6उत्सर्जन आणि osmoregulation.
  7. 7H₂O₂ तयार करून त्याचे पाण्यात रूपांतर.
  8. 8उगवणाऱ्या बियांत; चरबी → साखर.

तंतुकणिका, लवके आणि रायबोसोम

रोजच्या जीवनातून

मोबाईलची बॅटरी चार्ज होते आणि वापरली जाते; पेशीत तंतुकणिका ऊर्जा (ATP) देते, हरितलवक सूर्यप्रकाशातून अन्न बनवते.

सोपी व्याख्या

Mitochondrion = दुहेरी पटलाचा ‘ऊर्जा-कारखाना’ (cristae, oxysomes). Plastids = leucoplast, chromoplast, chloroplast. Ribosome = पटल नसलेला प्रथिन-कारखाना; 70S (prokaryote) व 80S (eukaryote).

तंतुकणिका आणि हरितलवकmatrixMitochondrion : cristae, oxysomes (F₁–F₀)दुहेरी पटल; matrix मध्ये DNA + 70S ribosomesATP synthase = F₁ headstromagranumChloroplast : thylakoids, grana, stromaदुहेरी पटल; DNA + 70S ribosomesLeuco / Chromo / ChloroplastRibosomes : Prokaryote 70S (50S + 30S) | Eukaryote 80S (60S + 40S)Svedberg (S) = अवसादन गतीचे एकक; 1 S = 10⁻¹³ s | mitochondria/plastids मध्ये 70SEndosymbiont theory : जिवाणू पेशीत राहून mitochondria / chloroplast बनले

आकृतीत : Mitochondrion आणि chloroplast ची रचना; ribosome आकार आणि endosymbiont theory.

Live आकृती

तंतुकणिका, लवके आणि रायबोसोम

ॲपमध्ये ही आकृती हाताने हलवून बघता येते.

ॲपमध्ये उघडा

नियम 1 : Mitochondria — दुहेरी पटल : बाहेरचे (porin; पारगम्य), आतले (cristae; निवडक पारगम्य). Matrix : वर्तुळाकार DNA, 70S ribosomes, Krebs cycle एन्झाइम. आतल्या पटलावर oxysomes (F₁ head = ATP synthase, F₀ = proton channel). RBC व prokaryotes मध्ये नसते.

  • सोपे : ‘Power house of the cell’ = ATP तयार करते.
  • मध्यम : Cristae = आतल्या पटलाच्या घड्या; पृष्ठभाग वाढवतात.
  • परीक्षेसाठी (CET) : DNA + ribosomes असल्याने mitochondria स्वतः विभाजन पावतात.

नियम 2 : Plastids आणि Ribosomes — Leucoplast (रंगहीन; साठा : amyloplast स्टार्च, elaioplast तेल, aleuroplast प्रथिने), chromoplast (carotene, xanthophyll; लाल/पिवळा), chloroplast (chlorophyll; grana + stroma + thylakoids; mesophyll मध्ये 20–40). Ribosome : rRNA + प्रथिने, Palade 1953; 80S = 60S + 40S; मुक्त (एन्झाइम) आणि बद्ध (स्त्राव-प्रथिने); polyribosomes.

  • सोपे : बटाटा पांढरा = leucoplast; जास्वंदीची पाकळी लाल = chromoplast.
  • मध्यम : Spirogyra मध्ये रिबनसारखे; Chlamydomonas मध्ये एकच मोठे हरितलवक.
  • परीक्षेसाठी (CET) : Venkatraman Ramakrishnan : ribosome च्या कार्यासाठी 2009 नोबेल (रसायनशास्त्र).
लक्षात ठेवा

Mitochondria = ATP (oxysomes); chloroplast = अन्न (grana); ribosome = प्रथिने (70S/80S).

सामान्य चूक व CET सापळा

‘Ribosome ला पटल असते’ चूक. सापळा : ‘Mitochondria मध्ये 80S’ चूक (70S).

शॉर्टकट

आठवणीची युक्ती : "Mito = ATP Machine; Chloro = Chlorophyll + Grana".

फरक ओळखा

अवयवपटलखास
MitochondrionदुहेरीCristae, oxysomes
ChloroplastदुहेरीGrana, thylakoids
Ribosomeनाही70S / 80S

सरावासाठी प्रश्न

सोपे
  1. 1Mitochondria ला ‘power house’ का म्हणतात?
  2. 2Cristae म्हणजे काय?
  3. 3Oxysomes चे कार्य?
मध्यम
  1. 4Leucoplast चे तीन प्रकार.
  2. 5Chromoplast कोणती रंगद्रव्ये?
  3. 6Chloroplast चे भाग.
आव्हानात्मक
  1. 7Prokaryote आणि eukaryote ribosomes मधील फरक.
  2. 8Endosymbiont theory म्हणजे?
उत्तरे पाहा (आधी स्वतः सोडवा)
  1. 1ATP तयार करतात.
  2. 2आतल्या पटलाच्या घड्या.
  3. 3Proton pumping आणि ATP निर्मिती.
  4. 4Amyloplast, elaioplast, aleuroplast.
  5. 5Carotene, xanthophyll.
  6. 6Grana, stroma, thylakoids, stromal lamellae.
  7. 770S (50S+30S) / 80S (60S+40S).
  8. 8Mitochondria/chloroplast हे पेशीत गेलेल्या जिवाणूंपासून बनले.

केंद्रक, कंकाल-जाळे, पक्ष्म-कशाभिका आणि तारककाय

रोजच्या जीवनातून

शाळेचे मुख्याध्यापक सर्व कारभार चालवतात; पेशीत हेच काम केंद्रक करते - DNA, गुणसूत्रे आणि सूचना त्याच्याकडे.

सोपी व्याख्या

Nucleus = दुहेरी nuclear envelope, nucleoplasm, nucleolus आणि chromatin असलेला पेशीचा नियंत्रण-केंद्र. Cytoskeleton = microtubules, microfilaments, intermediate filaments. Cilia/flagella = हालचाल; centriole = 9 triplets.

केंद्रक आणि cilia ची 9+2 रचनाnucleolusकेंद्रक : nuclear envelope (दुहेरी)nucleopores, nucleoplasm, chromatinEuchromatin = active | Heterochromatin = inertCilia / flagella छेद : 9 + 29 doublet बाहेर + 2 मध्यवर्ती तंतू; radial spokesCentriole = 9 triplets (cartwheel)Cytoskeleton : microtubules (tubulin), microfilaments (actin), intermediate filamentsCilia = लहान, अनेक (वल्हे) | Flagella = लांब, कमी | basal body = centriole पासूनCentrosome = spindle तयार करते; प्राणी पेशीत केंद्राजवळ

आकृतीत : केंद्रक, cilia/flagella ची 9+2 रचना, centriole आणि cytoskeleton.

नियम 1 : केंद्रक — Nuclear envelope : दोन पटले, perinuclear space (10–50 nm), nucleopores. Outer पटल ER शी जोडलेले; आतील पटलाला nuclear lamina. Nucleoplasm (karyolymph) मध्ये chromatin (DNA + histone) आणि nucleolus (rRNA + ribosomal प्रथिने; ribosome निर्मिती). Euchromatin = सक्रिय; heterochromatin = निष्क्रिय. मानवी पेशीत 46 गुणसूत्रे.

  • सोपे : Nucleolus ला पटल नसते.
  • मध्यम : Nucleopores मधून रेणूंची ये-जा नियंत्रित.
  • परीक्षेसाठी (CET) : Robert Brown (1881) ने केंद्रक शोधले.

नियम 2 : Cytoskeleton, cilia/flagella आणि centrioles — Microtubules (tubulin), microfilaments (actin), intermediate filaments → आकार, हालचाल, विभाजन. Cilia : लहान, अनेक, वल्ह्यांसारखे; flagella : लांब, थोडे. रचना : basal body (centriole पासून), basal plate, shaft = axoneme 9+2 (9 doublets + 2 central), radial spokes, sheath. Centrosome : 2 centrioles काटकोनात; प्रत्येकात 9 triplets, cartwheel; spindle बनवतात आणि basal body देतात.

  • सोपे : 9+2 = cilia/flagella; 9 triplets = centriole/basal body.
  • मध्यम : Centrosome प्राण्यांच्या पेशीत केंद्राजवळ.
  • परीक्षेसाठी (CET) : जिवाणूचे flagellum eukaryote पेक्षा वेगळ्या रचनेचे.
लक्षात ठेवा

केंद्रक = DNA + nucleolus; cilia/flagella = 9+2; centriole = 9 triplets.

सामान्य चूक व CET सापळा

‘Centriole = 9+2’ चूक (9 triplets). सापळा : ‘Nucleolus ला पटल’ चूक.

शॉर्टकट

आठवणीची युक्ती : "Cilia = 9+2 (दोन-नऊ); Centriole = 9 त्रिके (3×9)".

फरक ओळखा

रचनामांडणीकार्य
Cilia / flagella9 + 2हालचाल
Centriole9 tripletsSpindle, basal body
Nucleolusपटल नाहीRibosome निर्मिती

सरावासाठी प्रश्न

सोपे
  1. 1Nucleolus चे कार्य?
  2. 2Nucleopores चे कार्य?
  3. 3Euchromatin आणि heterochromatin फरक.
मध्यम
  1. 4Cytoskeleton चे तीन घटक.
  2. 5Cilia आणि flagella मधील फरक.
  3. 6‘9+2’ म्हणजे काय?
आव्हानात्मक
  1. 7Centriole ची रचना.
  2. 8Centrosome चे कार्य?
उत्तरे पाहा (आधी स्वतः सोडवा)
  1. 1rRNA आणि ribosome तयार करणे.
  2. 2केंद्रक-सायटोप्लाझम मध्ये रेणूंची ये-जा.
  3. 3सक्रिय, सैल / निष्क्रिय, दाट.
  4. 4Microtubules, microfilaments, intermediate filaments.
  5. 5Cilia लहान-अनेक; flagella लांब-थोडे.
  6. 69 peripheral doublets आणि 2 central fibrils.
  7. 79 triplet microtubules; cartwheel.
  8. 8Spindle तयार करणे; basal body देणे.

संपूर्ण धड्याची झटपट उजळणी

संकल्पनामुख्य तथ्य
पेशी-सिद्धांतHooke 1665 → Schleiden 1838 → Schwann 1839 → Virchow 1855
Prokaryote70S, nucleoid, plasmid, mesosome
पटल / भित्तिकाFluid mosaic 1972; ML → PW → SW
ER / GolgiRER प्रथिने; SER lipids; Golgi cis → trans
Lysosome / vacuoleपचन, suicide bag; tonoplast
Mito / plastid / ribosomeATP; grana; 70S vs 80S
केंद्रक आणि पुढेNucleolus; 9+2; centriole = 9 triplets

🎯 परीक्षेसाठी सर्वाधिक महत्त्वाचे मुद्दे

  • पेशी-सिद्धांताची कालरेषा.
  • Prokaryote आणि eukaryote यांतील फरक.
  • Fluid mosaic model आणि वाहतुकीचे प्रकार.
  • ER, Golgi, lysosome यांचे कार्य.
  • Mitochondria / chloroplast रचना, 70S-80S.
  • Cilia (9+2) आणि centriole (9 triplets).
अभ्यासाचा मंत्र

आधी संकल्पना समजा → आकृती काढा → मुद्दे लक्षात ठेवा → स्वतः प्रश्न सोडवा.