सजीवांचे मूलभूत तत्त्व
इयत्ता ९–१० मध्ये शिकलेल्या सजीवांच्या लक्षणांचा आणि जैवविविधतेचा हा पुढचा टप्पा आहे; येथे सजीवांचा अभ्यास करण्याची साधने (taxonomic aids) शिकतो.
वाळूचा ढिगारा पावसात मोठा होतो, पण तो ‘वाढतो’ असे आपण म्हणत नाही; रोप मात्र आतून वाढते म्हणून आपण त्याला सजीव मानतो.
सजीव (living being) म्हणजे चयापचय (metabolism), आतून होणारी वाढ, प्रजनन आणि परिसराला प्रतिसाद ही लक्षणे दाखवणारा जीव.
आकृतीत : आकृतीत सजीवांची सहा लक्षणे मध्यभागी ‘सजीव’ भोवती दाखवली आहेत; एकही लक्षण एकटे सजीवाची ओळख ठरवत नाही.
नियम 1 : चयापचय (metabolism) — चयापचय = विघटन (catabolism) + निर्मिती (anabolism); ऊर्जा व रेणूंसाठी ते आवश्यक असते.
- सोपे : अन्न पचवून ऊर्जा मिळवणे = विघटन (catabolism).
- मध्यम : स्नायू वाढवण्यासाठी प्रथिने तयार करणे = निर्मिती (anabolism).
- परीक्षेसाठी (CET) : प्रश्न : परीक्षानळीतील एंझाइम-क्रिया (in vitro) सजीव मानतात का? उत्तर : नाही; पेशी-संघटन नसल्याने ती फक्त रासायनिक क्रिया आहे.
नियम 2 : वाढ, वृद्धत्व, प्रजनन, प्रतिसाद — सजीवाची वाढ आतून होते; वाळूचा ढीग किंवा खडक बाहेरून जमा होऊन मोठा होतो. बाह्य बदलांना प्रतिसाद देणे (responsiveness / irritability) हे सजीवाचे वेगळे लक्षण आहे.
- सोपे : सुरवंटाचे फुलपाखरू होणे ही आतून होणारी वाढ व विकास आहे.
- मध्यम : खेचर (mule) आणि वांझ कामकरी मधमाशी प्रजनन करत नाहीत, तरी सजीव आहेत.
- परीक्षेसाठी (CET) : दोन झुरळे वर्गात आढळली; ती जिवंत आहेत की मृत हे ठरवण्यासाठी कोणते लक्षण उपयोगी? उत्तर : प्रतिसाद (स्पर्श केल्यावर हालचाल).
प्रजनन हे सर्वसमावेशक लक्षण नाही (खेचर, वांझ मधमाशी); चयापचय आणि प्रतिसाद सर्व सजीवांत असतात.
‘स्फटिक किंवा वाळू वाढते म्हणून सजीव’ असे लिहिणे चूक; ती वाढ बाहेरून जमा होण्याने होते. सापळा : ‘कोणते लक्षण सजीव नाही?’ या प्रश्नात ‘decay (कुजणे)’ हा पर्याय असतो.
आठवणीची युक्ती : "MGR-PRD : चयापचय, वाढ, प्रजनन, प्रतिसाद, वृद्धत्व, मृत्यू".
फरक ओळखा
| मुद्दा | सजीवाची वाढ | निर्जीवाची वाढ |
|---|---|---|
| कुठून | आतून (पेशींची संख्या/आकार वाढतो) | बाहेरून जमा होऊन |
| उदाहरण | रोप, पिलू | वाळूचा ढीग, खडक |
| मर्यादा | ठराविक काळ; पुढे वृद्धत्व | ठराविक मर्यादा नाही |
सरावासाठी प्रश्न
- 1चयापचयाचे दोन भाग कोणते?
- 2प्रतिसादक्षमतेचे दुसरे नाव काय?
- 3वाळूचा ढीग सजीव का नाही?
- 4खेचर सजीव आहे हे कसे सांगाल?
- 5‘कोणते लक्षण सजीवाचे नाही?’ : a) चयापचय b) कुजणे c) वाढ d) प्रजनन
- 6झुरळ जिवंत की मृत? कोणते लक्षण तपासाल?
- 7परीक्षानळीत चयापचय-क्रिया दाखवली तरी तिला सजीव का म्हणत नाहीत?
- 8प्रजनन हे ‘सर्वसमावेशक’ लक्षण का मानत नाहीत?
उत्तरे पाहा (आधी स्वतः सोडवा)
- 1विघटन (catabolism) आणि निर्मिती (anabolism).
- 2Irritability.
- 3तो आतून वाढत नाही; बाहेरून वाळू जमा होते.
- 4त्यात चयापचय, वाढ, प्रतिसाद आहेत; प्रजनन हे एकमेव लक्षण नाही.
- 5b) कुजणे (decay).
- 6प्रतिसाद : स्पर्श केल्यावर हालचाल होते का.
- 7तेथे पेशी-रूपातील संघटन नाही; फक्त रासायनिक क्रिया आहे.
- 8काही सजीव (खेचर, वांझ कामकरी मधमाशी) प्रजनन करत नाहीत तरी जिवंत असतात.
हर्बेरियम (Herbarium)
परीक्षेसाठी तुम्ही वहीत पान दाबून ठेवता आणि वर्षभर ते टिकते; हर्बेरियम म्हणजे अशाच प्रकारे शास्त्रीय पद्धतीने जपलेली वनस्पतींची ‘पुस्तक-शाळा’.
हर्बेरियम (herbarium; अनेकवचन herbaria) म्हणजे दाबून, वाळवून, प्रक्रिया करून प्रमाणित आकाराच्या कागदावर चिकटवलेला वनस्पतींचा नमुना.
आकृतीत : आकृतीत नमुना कागदावर आहे आणि माहितीचे लेबल उजव्या खालच्या कोपऱ्यात आहे.
नियम 1 : हर्बेरियम तयार करणे — नमुना दाबतात → वाळवतात → प्रक्रिया करतात → कागदावर चिकटवतात → लेबल लावतात.
- सोपे : पायरी क्रम : दाबणे, वाळवणे, चिकटवणे. पहिली पायरी कोणती? दाबणे.
- मध्यम : लेबलवर नाव, तारीख, ठिकाण, संग्राहकाचे नाव, अधिवासाची वैशिष्ट्ये लिहितात.
- परीक्षेसाठी (CET) : प्रश्न : एका हंगामी (seasonal) वनस्पतीचा प्रयोगशाळेत अभ्यास करायचा आहे; सर्वांत योग्य साधन? उत्तर : हर्बेरियम.
नियम 2 : हर्बेरियमचे उपयोग — वनस्पती नसलेल्या हंगामातही तिचा अभ्यास करता येतो; वनस्पतींची ओळख व तुलना करता येते.
- सोपे : पावसाळ्यातच येणारे रोप डिसेंबरमध्येही पाहता येते.
- मध्यम : हिमाचलमध्ये विद्यार्थिनीला विचित्र वनस्पती दिसली; शिक्षकांना दाखवण्याचा उपाय : नमुना दाबून हर्बेरियम शीट बनवणे.
- परीक्षेसाठी (CET) : ‘herbarium’ हा शब्द कोणी वापरला? Pitton de Tournefort (‘Elemens’ पुस्तकात); कला सुरू करणारे : लुका घिनी (Luca Ghini).
लेबल = शीटच्या उजव्या खालच्या कोपऱ्यात; शीट ‘प्रमाणित आकाराची’ असते.
हर्बेरियममध्ये जिवंत वनस्पती असतात असे समजणे चूक; ती वाळवलेली असतात (जिवंत वनस्पती = वनस्पती उद्यान).
आठवणीची युक्ती : "हर्बे-रियम = वाळलेले ‘herb’ चे घर".
फरक ओळखा
| मुद्दा | हर्बेरियम | वनस्पती उद्यान |
|---|---|---|
| वनस्पती | वाळवलेले नमुने | जिवंत झाडे |
| ठिकाण | कागदी शीट | जमिनीत/कुंड्यांत |
| उपयोग | ओळख, तुलना, नोंद | जिवंत अभ्यास, संवर्धन |
सरावासाठी प्रश्न
- 1हर्बेरियम म्हणजे काय?
- 2लेबल शीटच्या कोणत्या जागी असते?
- 3‘herbaria’ म्हणजे काय?
- 4लेबलवर कोणती माहिती असते? (कोणतीही तीन)
- 5हर्बेरियमची कला कोणी सुरू केली?
- 6हंगामी वनस्पती वर्षभर कशी अभ्यासाल?
- 7हर्बेरियम आणि वनस्पती उद्यान यांतील मुख्य फरक?
- 8चांगल्या हर्बेरियमच्या आवश्यक गोष्टी सांगा.
उत्तरे पाहा (आधी स्वतः सोडवा)
- 1दाबलेला, वाळवलेला, कागदावर चिकटवलेला वनस्पती-नमुना.
- 2उजव्या खालच्या कोपऱ्यात.
- 3herbarium चे अनेकवचन.
- 4नाव, तारीख, ठिकाण, संग्राहक, अधिवासाची वैशिष्ट्ये (कोणतीही तीन).
- 5इटालियन वर्गीकरणशास्त्रज्ञ लुका घिनी (1490–1556).
- 6तिचे हर्बेरियम शीट बनवून.
- 7वाळवलेले नमुने विरुद्ध जिवंत झाडे.
- 8योग्य दाबून वाळवलेला नमुना, प्रमाणित शीट आणि पूर्ण माहितीचे लेबल (नाव, तारीख, ठिकाण, संग्राहक).
वनस्पती उद्यान आणि संग्रहालय
बागेतील रोपांवर नावाची पाटी असते आणि विज्ञान-प्रदर्शनात बरणीतले नमुने ठेवलेले असतात; हीच दोन ‘जिवंत’ आणि ‘जतन केलेली’ वाचनालये आहेत.
वनस्पती उद्यान (botanical garden) म्हणजे जगभरातील विविध जिवंत वनस्पती शास्त्रीय पद्धतीने वाढवलेली जागा; संग्रहालय (museum) म्हणजे जतन केलेल्या वनस्पती-प्राण्यांच्या नमुन्यांचे भांडार.
आकृतीत : डावीकडे जिवंत झाडे व नावाची पाटी; उजवीकडे फॉर्मलिन-बरणी आणि भुसा भरलेला पक्षी.
नियम 1 : वनस्पती उद्यान — झाडांना लेबल असते; लेबलवर शास्त्रीय व सामान्य नाव असते. वनस्पती in vivo म्हणजे जिवंत अवस्थेत वाढवतात.
- सोपे : नाव-पाटीवर दोन नावे : एक शास्त्रीय, एक सामान्य.
- मध्यम : इ.स. 1543 मध्ये लुका घिनी यांनी पिसा (इटली) येथे जगातील पहिले वनस्पती उद्यान स्थापले.
- परीक्षेसाठी (CET) : कोलकात्याचा 255 वर्षांपेक्षा जुना वटवृक्ष वनस्पती उद्यानात आहे. प्रश्न : वनस्पती उद्यानात ग्रीन हाऊस का असते? उत्तर : दुसऱ्या हवामानातील वनस्पती योग्य परिस्थितीत वाढवण्यासाठी.
नियम 2 : संग्रहालय — नमुने फॉर्मलिनमध्ये (10 % ते 40 % फॉर्मल्डिहाइड) पारदर्शक बरण्यांत जपतात; मोठे प्राणी/पक्षी भुसा भरून (taxidermy) ठेवतात.
- सोपे : शंख-शिंपले, प्राण्यांचे सांगाडे, कीटकपेट्या संग्रहालयात ठेवतात.
- मध्यम : भुसा भरून प्राणी जतन करण्याच्या शास्त्राला taxidermy म्हणतात.
- परीक्षेसाठी (CET) : अंदमानात किनाऱ्यावरून शंख-शिंपले गोळा करण्यास मनाई का? उत्तर : तेथील जैवविविधता व अधिवास टिकवण्यासाठी.
उद्यान = जिवंत (in vivo); संग्रहालय = जतन केलेले; हर्बेरियम = वाळवलेले.
‘Taxidermy म्हणजे फॉर्मलिनमध्ये ठेवणे’ असे समजणे चूक; ती भुसा भरून जतन करण्याची कला आहे. सापळा : Kew उद्यान आणि पहिले उद्यान (Pisa) गोंधळू नका.
आठवणीची युक्ती : "उद्यान=Alive, संग्रहालय=Archive, हर्बेरियम=Dry".
फरक ओळखा
| मुद्दा | वनस्पती उद्यान | संग्रहालय |
|---|---|---|
| नमुने | जिवंत वनस्पती | जतन केलेले वनस्पती-प्राणी |
| जतन पद्धत | लागवड, पाटी | फॉर्मलिन, taxidermy, वाळवणे |
| उपयोग | जिवंत अभ्यास, संवर्धन | संदर्भ, तुलना, शिक्षण |
सरावासाठी प्रश्न
- 1वनस्पती उद्यानात झाडांवर कोणती दोन नावे असतात?
- 2‘in vivo’ म्हणजे काय?
- 3जगातील पहिले वनस्पती उद्यान कोठे व केव्हा?
- 4फॉर्मलिन म्हणजे काय व कशासाठी?
- 5Taxidermy म्हणजे काय?
- 6मोठ्या प्राण्याचा नमुना संग्रहालयात कसा ठेवतात?
- 7वनस्पती उद्यानाला भेट देण्याचे दोन फायदे सांगा.
- 8संग्रहालयांना ‘संदर्भ केंद्रे’ का म्हणतात?
उत्तरे पाहा (आधी स्वतः सोडवा)
- 1शास्त्रीय आणि सामान्य नाव.
- 2जिवंत अवस्थेत.
- 3पिसा, इटली; 1543.
- 410–40 % फॉर्मल्डिहाइड द्रावण; नमुने जतन करण्यासाठी.
- 5पक्षी/सस्तन प्राण्यांत भुसा भरून जतन करण्याचे शास्त्र.
- 6भुसा भरून (stuffed).
- 7विविध जिवंत वनस्पती ओळखता येतात; वनस्पतींचे वर्गीकरण व संवर्धन समजते.
- 8तेथील नमुन्यांशी तुलना करून जैवविविधतेचा अभ्यास करता येतो.
प्राणिसंग्रहालय आणि जैवविविधता उद्यान
प्राणिसंग्रहालयात वाघ पिंजऱ्यात, पण त्याचे अन्न व वागणे जवळून पाहता येते; महाबळेश्वरजवळच्या ओसाड डोंगरावर माणसाने वन उभे केले तर त्याला जैवविविधता उद्यान म्हणतात.
प्राणिसंग्रहालय (zoological park) = वन्य प्राणी बंदिस्त पण नैसर्गिक अधिवासासारख्या परिस्थितीत ठेवण्याची जागा (ex-situ). जैवविविधता उद्यान = ओसाड/नापीक जमिनीवर स्वयंपूर्ण समुदाय तयार करणारी प्रजातींची परिसंस्था.
आकृतीत : डावीकडे in-situ (अधिवासातच), उजवीकडे ex-situ (अधिवासाबाहेर). जैवविविधता उद्यान हे नैसर्गिक वारसा जपणारे आदर्श उदाहरण आहे.
नियम 1 : प्राणिसंग्रहालय (zoo) — वन्य प्राण्यांना संरक्षण व अधिवासासारखी परिस्थिती दिली जाते; निसर्गतज्ज्ञ त्यांच्या खाण्याच्या सवयी व वर्तन अभ्यासू शकतात.
- सोपे : पेंग्विनला थंड वातावरण दिले जाते कारण ते त्यांच्या मूळ अधिवासासारखे असते.
- मध्यम : मुंबईच्या जिजामाता उद्यानात हम्बोल्ट पेंग्विनना नव्या ठिकाणाशी जुळवून घ्यावे लागते (acclimatisation).
- परीक्षेसाठी (CET) : प्राणिसंग्रहालय हे ex-situ की in-situ संवर्धन? उत्तर : ex-situ (अधिवासाबाहेर).
नियम 2 : जैवविविधता उद्यान — ओसाड जमिनीवर स्वयंपूर्ण प्रजाती-समुदाय उभा करतात. उदा. कै. उत्तमराव पाटील जैवविविधता उद्यान, गुरेघर (महाबळेश्वर).
- सोपे : नापीक जमिनीवर स्थानिक झाडे लावून वन उभारणे = जैवविविधता उद्यान.
- मध्यम : देवराई (sacred grove) : पवित्र स्थळाच्या नावावर जपलेली जंगले; IUCN ने ती पवित्र नैसर्गिक स्थळे मानली आहेत.
- परीक्षेसाठी (CET) : खरे की खोटे : ‘जैवविविधता उद्यान नैसर्गिक वारशाचे शहरी भागातील आदर्श उदाहरण आहे.’ उत्तर : खरे.
नोंदी ठेवण्याची अन्य साधने : Flora, Manual, Monograph, Catalogue.
Flora = एखाद्या क्षेत्रातील वनस्पती-जीवन; Monograph = एकच निवडलेला गट; Manual = ओळखण्यासाठी माहिती व keys. ही व्याख्या उलटसुलट करू नका.
आठवणीची युक्ती : "FMMC = Flora, Manual, Monograph, Catalogue".
फरक ओळखा
| मुद्दा | वनस्पती उद्यान | प्राणिसंग्रहालय | जैवविविधता उद्यान |
|---|---|---|---|
| काय असते | जिवंत वनस्पती | बंदिस्त वन्य प्राणी | स्वयंपूर्ण प्रजाती-समुदाय |
| प्रकार | ex-situ | ex-situ | बहुधा अधिवास पुनर्निर्मिती |
| उदाहरण | कोलकाता, Kew | जिजामाता उद्यान | गुरेघर |
सरावासाठी प्रश्न
- 1प्राणिसंग्रहालय म्हणजे काय?
- 2झूमध्ये निसर्गतज्ज्ञ काय अभ्यासतो?
- 3एका देवराईचे वैशिष्ट्य सांगा.
- 4Flora म्हणजे काय?
- 5Monograph आणि Manual यांतील फरक सांगा.
- 6पेंग्विनना थंड वातावरण का देतात?
- 7वनस्पती उद्यान, प्राणिसंग्रहालय आणि जैवविविधता उद्यान यांतील एक फरक द्या.
- 8प्राणिसंग्रहालय आणि देवराई यांपैकी कोणते in-situ?
उत्तरे पाहा (आधी स्वतः सोडवा)
- 1वन्य प्राणी बंदिस्त पण अधिवासासारख्या परिस्थितीत ठेवण्याची जागा.
- 2प्राण्यांच्या खाण्याच्या सवयी व वर्तन.
- 3पवित्र स्थळाच्या नावाने जपलेले जंगल; IUCN ने पवित्र नैसर्गिक स्थळ मानलेले.
- 4विशिष्ट क्षेत्रात विशिष्ट काळी आढळणारे वनस्पती-जीवन.
- 5Monograph = एक निवडलेला जैविक गट; Manual = क्षेत्रातील प्रजाती ओळखण्याची माहिती व keys.
- 6ते त्यांच्या नैसर्गिक अधिवासासारखे असते, म्हणून ते जुळवून घेतात.
- 7उद्यान = जिवंत वनस्पतींचा संग्रह; zoo = बंदिस्त प्राणी; जैवविविधता उद्यान = ओसाड जमिनीवर स्वयंपूर्ण समुदाय.
- 8देवराई (अधिवासातच जपलेले जंगल); zoo हे ex-situ.
किल्ली (Key) आणि इतर वर्गीकरण-साधने
‘पंख आहेत का?’ ‘होय/नाही’ असे प्रश्न विचारत तुम्ही अज्ञात पक्षी शोधता; हेच प्रश्नांचे झाड म्हणजे किल्ली (key).
किल्ली (key) हे वनस्पती-प्राणी ओळखण्याचे साधन आहे. द्वि-शाखीय किल्ली (dichotomous key) विरुद्ध गुणधर्मांच्या जोड्यांवर आधारित असते; प्रत्येक विधानाला लीड (lead) म्हणतात.
आकृतीत : प्रत्येक पायरीवर एक गुणधर्म स्वीकारला जातो, दुसरा नाकारला जातो; शेवटी प्राण्याचे नाव मिळते.
नियम 1 : द्वि-शाखीय किल्ली — प्रत्येक पायरीला दोन विरुद्ध लीड्स; एक स्वीकारतात, एक नाकारतात. किल्ल्या सहसा विश्लेषणात्मक (analytical) असतात.
- सोपे : पंख आहेत → पाऊल 2; पंख नाहीत → पाऊल 3.
- मध्यम : किल्लीत एका लीडची निवड दुसऱ्याला आपोआप नाकारते.
- परीक्षेसाठी (CET) : प्रश्न : एका वेळी किती गुणधर्मांची जोडी तपासतात? उत्तर : एक विरोधी जोडी (दोन लीड्स).
नियम 2 : इतर वर्गीकरण-साधने — हर्बेरियम, वनस्पती उद्यान, संग्रहालय, प्राणिसंग्रहालय, जैवविविधता उद्यान, किल्ली, Flora, Manual, Monograph, Catalogue.
- सोपे : एकाच वेळी अनेक सजीव पाहण्याचा उपाय : संग्रहालय/उद्यान/हर्बेरियम.
- मध्यम : Manual मध्ये क्षेत्रातील प्रजाती ओळखण्याची माहिती व keys असतात.
- परीक्षेसाठी (CET) : खरे/खोटे : ‘Monograph एका क्षेत्रातील सर्व वनस्पतींचे वर्णन करते.’ उत्तर : खोटे; ते एका निवडलेल्या गटाचे वर्णन करते.
Dichotomous = दोन फाटे; लीड = किल्लीतील प्रत्येक विधान.
‘किल्ली म्हणजे संग्रहालयातील वस्तू’ असे नाही; ती वर्गीकरणाचे लेखी/चित्रमय साधन आहे. सापळा : Flora, Manual, Monograph यांच्या व्याख्या अदलाबदल करू नका.
आठवणीची युक्ती : "Key = ‘दोन रस्ते, एकच निवड’".
फरक ओळखा
| साधन | काय देते | जिवंत/जतन |
|---|---|---|
| हर्बेरियम | दाबलेले वनस्पती-नमुने | जतन |
| वनस्पती उद्यान | जिवंत वनस्पती | जिवंत |
| किल्ली | ओळखण्याची पायरी-पायरी पद्धत | लेखी साधन |
सरावासाठी प्रश्न
- 1द्वि-शाखीय किल्लीचा आधार काय?
- 2लीड म्हणजे काय?
- 3किल्ली सहसा कोणत्या प्रकारची असते?
- 4हर्बेरियम, किल्ली आणि Catalogue पैकी जिवंत नमुने कशात असतात?
- 5पंख आहेत/नाहीत या जोडीने प्राण्यांचे किती गट होतात?
- 6Manual म्हणजे काय?
- 7दोन विरोधी गुणधर्म वापरून 4 प्राणी ओळखणारी किल्ली किमान किती पायऱ्यांची हवी?
- 8किल्लीचे शेवटचे टोक काय देते?
उत्तरे पाहा (आधी स्वतः सोडवा)
- 1विरुद्ध (contrasting) गुणधर्मांच्या जोड्या.
- 2किल्लीतील प्रत्येक विधान.
- 3विश्लेषणात्मक (analytical).
- 4कशातच नाही; जिवंत नमुने वनस्पती उद्यानात असतात.
- 5दोन गट.
- 6क्षेत्रातील प्रजाती ओळखण्यासाठी माहिती व keys देणारे साधन.
- 73 निर्णय-पायऱ्या (1 + 2).
- 8ओळखलेल्या सजीवाचे नाव.
जैवविविधता आणि संवर्धन
एखाद्या जंगलात वाघ, हरिण, गवत, कीटक सर्वच असतील तर जंगल निरोगी; एखादा गट नष्ट झाला की साखळी तुटते.
जैवविविधता (biodiversity) म्हणजे परिसंस्थेतील जीवसृष्टीच्या प्रकारांतील विविधता. संवर्धन (conservation) म्हणजे अधिवासातील घट कमी करणे, थांबवणे किंवा उलट फिरवणे.
आकृतीत : लोकसंख्यावाढ व अति-वापर → अधिवास नाश → जैवविविधता-ऱ्हास → अस्थिर परिसंस्था; संवर्धनाचे दोन मार्ग खाली.
नियम 1 : जैवविविधता का महत्त्वाची? — ती परिसंस्थेला स्थिर ठेवते; तिची गुंतागुंत व घनता परिसंस्थेच्या आरोग्याचे मोजमाप मानतात.
- सोपे : एका प्रजातीचा नाश अख्ख्या परिसंस्थेवर परिणाम करू शकतो.
- मध्यम : लोकसंख्या-स्फोट व संसाधनांचा अति-वापर यामुळे ऱ्हास वेगाने होत आहे.
- परीक्षेसाठी (CET) : प्रश्न : जैवविविधता ऱ्हासाची दोन प्रमुख कारणे? उत्तर : लोकसंख्या-स्फोट, संसाधनांचा अति-वापर.
नियम 2 : संवर्धनाचे प्रकार — In-situ = अधिवासातच संरक्षण; Ex-situ = अधिवासाबाहेर (zoo, उद्यान, संग्रहालय) जतन.
- सोपे : अंदमानात शंख-शिंपले गोळा करायला बंदी = अधिवासाचे संरक्षण.
- मध्यम : घरगुती उपाय : प्लास्टिक कमी वापरणे, झाडे लावणे, पाणी वाचवणे, कचरा वेगळा करणे.
- परीक्षेसाठी (CET) : वनस्पती उद्यान ex-situ आहे; राष्ट्रीय उद्यान in-situ.
परिसंस्था-आरोग्याचे मोजमाप = जैवविविधतेची गुंतागुंत व घनता.
In-situ व ex-situ ची नावे उलटवू नका. सापळा : ‘in-situ = प्राणिसंग्रहालय’ असा पर्याय असतो - तो चूक.
आठवणीची युक्ती : "In = आत (अधिवासात), Ex = बाहेर".
फरक ओळखा
| मुद्दा | In-situ | Ex-situ |
|---|---|---|
| ठिकाण | नैसर्गिक अधिवास | अधिवासाबाहेर |
| उदाहरण | राष्ट्रीय उद्यान, देवराई | zoo, वनस्पती उद्यान, संग्रहालय |
| फायदा | नैसर्गिक परिसंस्था टिकते | धोक्यातील प्रजाती सुरक्षित |
सरावासाठी प्रश्न
- 1जैवविविधता म्हणजे काय?
- 2In-situ संवर्धन म्हणजे काय?
- 3जैवविविधता घटण्याची दोन कारणे सांगा.
- 4एक in-situ व एक ex-situ उदाहरण द्या.
- 5परिसंस्थेचे आरोग्य कशाने मोजतात?
- 6एक प्रजाती नष्ट झाल्यास काय होते?
- 7वैयक्तिक पातळीवर जैवविविधता ऱ्हास रोखण्याचे दोन उपाय सांगा.
- 8वनस्पती उद्यानाला ex-situ का म्हणतात?
उत्तरे पाहा (आधी स्वतः सोडवा)
- 1परिसंस्थेतील जीवसृष्टीच्या प्रकारांतील विविधता.
- 2अधिवासातच संरक्षण.
- 3लोकसंख्या-स्फोट, अति-वापर.
- 4In-situ : राष्ट्रीय उद्यान; ex-situ : प्राणिसंग्रहालय.
- 5जैवविविधतेची गुंतागुंत व घनता.
- 6अख्ख्या परिसंस्थेवर परिणाम होऊ शकतो.
- 7झाडे लावणे, प्लास्टिक कमी करणे, पाणी वाचवणे (कोणतेही दोन).
- 8वनस्पती मूळ अधिवासाबाहेर वाढवल्या जातात.
शास्त्रज्ञ, इतिहास आणि वर्गीकरण-साधनांचे उपयोग
आपल्या पुण्यातील ARI (आघारकर संशोधन संस्था) चे नाव एका वनस्पतितज्ज्ञावरून आहे; शास्त्रज्ञांची नावे संस्थांना मिळतात ती त्यांच्या कामामुळे.
या विभागात वर्गीकरण-साधनांशी जोडलेले शास्त्रज्ञ, त्यांचे वर्ष, आणि साधनांचे उद्योग-शेती-संशोधनातील उपयोग शिकतो.
आकृतीत : वर्षे मोजमापाप्रमाणे नसून वाचनासाठी समान अंतरावर दाखवली आहेत.
नियम 1 : लुका घिनी — इटालियन प्राध्यापक (1490–1556); 1543 मध्ये पिसा येथे जगातील पहिले वनस्पती उद्यान; हर्बेरियम कलेचे प्रवर्तक.
- सोपे : पिसा उद्यान कोणत्या वर्षी? 1543.
- मध्यम : ‘Herbarium’ शब्द वापरणारे : Pitton de Tournefort; कला सुरू करणारे : घिनी.
- परीक्षेसाठी (CET) : इंग्लंडचे Kew उद्यान मोठ्या वनस्पती-संग्रहासाठी (जिवंत नमुने व हर्बेरियम) प्रसिद्ध आहे.
नियम 2 : डॉ. एस. पी. आगरकर — जन्म नोव्हेंबर 1884, मालवण (महाराष्ट्र); पश्चिम घाटातील जैवविविधतेचा अभ्यास; गोड्या पाण्यातील जेलीफिशची प्रजाती सापडली जी फक्त आफ्रिकेत माहीत होती; 1912 मध्ये ‘Nature’ मध्ये प्रसिद्ध.
- सोपे : ARI, पुणे हे नाव कोणाच्या स्मरणार्थ? आगरकर.
- मध्यम : त्यांना संग्रह, जतन व सूक्ष्म तपासणीत मदत करणारे : डॉ. Annandale (Indian Museum, कोलकाता).
- परीक्षेसाठी (CET) : शोधाचे महत्त्व : आफ्रिकेतील प्रजाती भारतात आढळल्याने वितरणाचा नवा पुरावा मिळाला.
1543 = पहिले वनस्पती उद्यान (Pisa); 1912 = आगरकरांचा ‘Nature’ मधील शोध.
घिनी आणि आगरकर यांची वर्षे व कामे अदलाबदल करू नका. सापळा : ‘Kew मध्ये 7 कोटी हर्बेरिया’ असे संख्या लक्षात ठेवू नका - पुस्तकातच संख्या स्पष्ट नाही; फक्त ‘खूप मोठा संग्रह’ लक्षात ठेवा.
आठवणीची युक्ती : "घिनी = Garden (1543); आगरकर = Africa-jellyfish (1912)".
फरक ओळखा
| शास्त्रज्ञ | काळ | कार्य |
|---|---|---|
| लुका घिनी | 1490–1556 | पहिले वनस्पती उद्यान, हर्बेरियम कला |
| Pitton de Tournefort | - | ‘herbarium’ शब्द |
| डॉ. आगरकर | 1884 - | पश्चिम घाट अभ्यास, 1912 शोध |
सरावासाठी प्रश्न
- 1पहिले वनस्पती उद्यान कोणी स्थापले?
- 2तो कोठे व कधी?
- 3आगरकर यांचा जन्म कोठे?
- 4आगरकरांना कोणत्या प्राण्याचा शोध लागला?
- 5ARI पुणे कोणाच्या नावावरून?
- 6‘herbarium’ शब्द कोणी वापरला?
- 7वर्गीकरण-साधनांचे दोन उपयोग सांगा.
- 8देवराईविषयी माहिती गोळा करा : ती कोणाच्या नावाने जपतात?
उत्तरे पाहा (आधी स्वतः सोडवा)
- 1लुका घिनी.
- 2पिसा, इटली; 1543.
- 3मालवण, महाराष्ट्र.
- 4गोड्या पाण्यातील जेलीफिश (आफ्रिकेतच ज्ञात असलेली प्रजाती).
- 5डॉ. आगरकर.
- 6Pitton de Tournefort.
- 7उद्योग-शेतीसाठी माहिती; सजीवांची ओळख व जैवविविधता अभ्यास.
- 8पवित्र स्थळाच्या नावाने.
संपूर्ण धड्याची झटपट उजळणी
| संकल्पना | मुख्य तथ्य |
|---|---|
| सजीवांची लक्षणे | चयापचय, वाढ, वृद्धत्व, प्रजनन, प्रतिसाद, मृत्यू |
| हर्बेरियम | वाळवलेला नमुना + लेबल (उजवा खालचा कोपरा) |
| वनस्पती उद्यान | जिवंत; पहिले : पिसा 1543 |
| संग्रहालय | फॉर्मलिन व taxidermy |
| झू / जैवविविधता उद्यान | ex-situ बंदिस्त प्राणी / ओसाड जमिनीवर स्वयंपूर्ण समुदाय |
| किल्ली | द्वि-शाखीय, विरुद्ध गुणधर्मांचे लीड |
| संवर्धन | In-situ (अधिवासात) / Ex-situ (बाहेर) |
| आगरकर | मालवण 1884; 1912 ‘Nature’; ARI पुणे |
🎯 परीक्षेसाठी सर्वाधिक महत्त्वाचे मुद्दे
- सजीवाची वाढ आतून होते; प्रजनन सर्वसमावेशक लक्षण नाही.
- हर्बेरियम, उद्यान, संग्रहालय यांतील जिवंत/जतन फरक.
- In-situ व ex-situ ची उदाहरणे.
- द्वि-शाखीय किल्ली व लीड.
- घिनी 1543 पिसा; आगरकर 1884 / 1912.
- Taxidermy, फॉर्मलिन 10–40 %, Flora/Manual/Monograph.
आधी संकल्पना समजा → आकृती काढा → मुद्दे लक्षात ठेवा → स्वतः प्रश्न सोडवा.