धडा २: आरोग्य आणि रोग

आकृतीत : आकृतीत आरोग्याच्या तीन बाजू आहेत : शारीरिक, मानसिक आणि सामाजिक स्वास्थ्य.

नियम 1 : आरोग्याच्या तीन बाजू — शारीरिक : नीट चालणारे शरीर. मानसिक : शांत आणि सकारात्मक मन. सामाजिक : कुटुंब, मित्र, समाज यांच्याशी चांगले संबंध. तिन्ही आवश्यक.

• सोपे : संध्याकाळी मित्रांसोबत खेळल्याने तिन्ही बाजूंना फायदा होतो.
• मध्यम : परीक्षेआधी काळजी करणारा विद्यार्थी शारीरिकदृष्ट्या ठीक पण मानसिक तणावात असू शकतो; शिक्षक/पालकांशी बोलल्याने मदत होते.
• परीक्षेसाठी : आरोग्य म्हणजे फक्त रोग नसणे नव्हे; रोग नसला तरी एकाकी किंवा खचलेली व्यक्ती पूर्ण निरोगी नसते.

आकृतीत : आकृतीत रोगांचे गट : तीव्र किंवा दीर्घकालीन, आनुवंशिक किंवा अर्जित, आणि संसर्गजन्य किंवा असंसर्गजन्य.

नियम 2 : रोगांचे प्रकार — तीव्र : थोडा काळ टिकतो, जसे सर्दी. दीर्घकालीन : खूप काळ टिकतो. आनुवंशिक : आईवडिलांकडून मिळतो (डाऊन सिंड्रोम). अर्जित : आयुष्यात होणारा. संसर्गजन्य : रोगकारकांनी पसरतो. असंसर्गजन्य : माणसाकडून माणसाला पसरत नाही.

• सोपे : सर्दी तीव्र रोग आहे.
• मध्यम : मधुमेह दीर्घकालीन आणि असंसर्गजन्य : मित्राकडून लागत नाही.
• परीक्षेसाठी : डाऊन सिंड्रोम आनुवंशिक. पटकी अर्जित आणि संसर्गजन्य.

फरक ओळखा

आकृतीत : आकृतीत क्षयरोग मुख्यतः फुफ्फुसांवर, पटकी आणि टायफॉइड आतड्यावर आणि कावीळ यकृतावर परिणाम करतात.

नियम 1 : काही संसर्गजन्य रोग — क्षयरोग मायकोबॅक्टेरियम ट्युबरक्युलोसिसमुळे; BCG लस, वेगळे ठेवणे आणि DOT उपचार वापरतात. पटकी व्हिब्रिओ कॉलरामुळे, टायफॉइड साल्मोनेला टायफीमुळे, आणि कावीळ पाणी, सुया व रक्ताद्वारे पसरते.

• सोपे : क्षयरोग बहुतेक वेळा फुफ्फुसांवर परिणाम करतो.
• मध्यम : पटकी आणि टायफॉइड घाणेरड्या पाणी व अन्नातून पसरतात.
• परीक्षेसाठी : आठवडेभर चालणारा खोकला आणि वजन घटणे असेल तर क्षयरोगाची तपासणी डॉक्टरांकडून करा; उपचार पूर्ण करणे आवश्यक.

आकृतीत : आकृतीत पसरण्याचे मार्ग : हवेतील थेंब (क्षयरोग), घाण पाणी/अन्न (पटकी, टायफॉइड), संक्रमित सुया व रक्त (कावीळ, HIV) आणि वाहक डासांचा चावा (डेंग्यू, हिवताप).

नियम 2 : पसरण्याचे मार्ग आणि प्रतिबंध — हवा (थेंब), पाणी व अन्न, रक्त व सुया आणि वाहकाचा चावा हे मुख्य मार्ग. प्रतिबंध : स्वच्छ पिण्याचे पाणी, स्वच्छता, लसीकरण आणि सुरक्षित अन्न.

• सोपे : पावसाळ्यात पिण्याचे पाणी उकळा किंवा गाळा.
• मध्यम : खोकताना तोंड झाका म्हणजे थेंब पसरत नाहीत.
• परीक्षेसाठी : कावीळ टाळण्यासाठी प्रत्येक इंजेक्शनला नवी, सीलबंद सुई वापरा.

फरक ओळखा

आकृतीत : आकृतीत एडिस इजिप्ती डेंग्यू, मादी ॲनॉफिलीस हिवताप आणि क्युलेक्स हत्तीरोग पसरवतात.

नियम 1 : डास वाहक — एडिस इजिप्ती डेंग्यू पसरवतो. मादी ॲनॉफिलीस हिवताप पसरवते. क्युलेक्स हत्तीरोग पसरवतो.

• सोपे : फक्त मादी ॲनॉफिलीस हिवताप पसरवते.
• मध्यम : डेंग्यूचे डास कूलर, बादल्या, टायर यांतल्या साचलेल्या स्वच्छ पाण्यात वाढतात.
• परीक्षेसाठी : आठवड्यातून एकदा कूलर व बादल्या रिकाम्या केल्याने डासांचे जीवनचक्र तुटते.

आकृतीत : आकृतीत वाहक रोगकारक संक्रमित व्यक्तीकडून निरोगी व्यक्तीकडे नेतो. साचलेले पाणी काढल्याने डासांची पैदास थांबते.

नियम 2 : डासांचे नियंत्रण — साचलेले पाणी काढा किंवा झाका, मच्छरदाण्या व प्रतिकारक वापरा आणि परिसर स्वच्छ ठेवा. स्वाइन फ्लू (H1N1, 2009 मध्ये मेक्सिकोत उद्रेक) आणि एड्स (HIV) हे विषाणूजन्य रोग; एड्स ELISA चाचणीने ओळखतात आणि स्पर्श किंवा अन्नाने पसरत नाही. जनावराने चावल्यावर रेबीजची लस वेळेवर घ्या.

• सोपे : मच्छरदाणीखाली झोपा.
• मध्यम : बादली 10 दिवस बाहेर राहिली तर पावसाचे पाणी साचते आणि डासाच्या अळ्या वाढतात. ती रिकामी करा.
• परीक्षेसाठी : मेक्सिकोत 2009 मध्ये H1N1 चा उद्रेक झाला, म्हणून स्वाइन फ्लू त्या वर्षाशी जोडला जातो.

फरक ओळखा

आकृतीत : आकृतीत HIV संक्रमित सुया, संक्रमित रक्त आणि संक्रमित आईकडून बाळाकडे पसरतो. मिठी मारणे, हात मिळवणे किंवा अन्न वाटून खाणे यांनी तो पसरत नाही.

नियम 1 : HIV आणि एड्स — HIV फक्त संक्रमित सुया, संक्रमित रक्त आणि संक्रमित आईकडून बाळाकडे पसरतो. ELISA चाचणीने तो ओळखतात. तो स्पर्श, मिठी, हात मिळवणे किंवा अन्न वाटून खाणे यांनी पसरत नाही, म्हणून HIV बाधित व्यक्तीशी आदराने वागा.

• सोपे : HIV बाधित व्यक्तीशेजारी बसल्याने HIV पसरत नाही.
• मध्यम : प्रत्येक इंजेक्शनला नवी सुई आणि रक्तसंक्रमणासाठी तपासलेले रक्त वापरल्याने धोका कमी होतो.
• परीक्षेसाठी : HIV बाधित वर्गमित्रासोबत खेळायला नकार देणे चुकीचे, कारण HIV खेळल्याने किंवा डबा वाटून खाल्ल्याने पसरत नाही.

आकृतीत : आकृतीत कर्करोगात पेशी अनियंत्रितपणे विभागतात आणि गाठीसारख्या साचतात.

नियम 2 : कर्करोग — कर्करोगात पेशी अनियंत्रितपणे विभागतात आणि गाठीसारख्या साचतात. लवकर तपासणी व उपचार मदत करतात. तंबाखू आणि तिची उत्पादने धोका वाढवतात.

• सोपे : वाढत राहणाऱ्या गाठीची डॉक्टरांकडून तपासणी करा.
• मध्यम : सामान्य पेशी विभागून थांबतात; कर्करोगी पेशी विभागत राहतात.
• परीक्षेसाठी : तंबाखू टाळणे हा कर्करोगाचा धोका कमी करण्याचा उत्तम मार्ग.

आकृतीत : आकृतीत जनावराने चावल्यावर जखम धुवा आणि रेबीजची लस वेळेवर घ्या.

नियम 3 : रेबीज — कुत्रा किंवा इतर प्राण्याने चावल्यावर जखम स्वच्छ पाणी आणि साबणाने धुवा आणि डॉक्टरांच्या सल्ल्याने रेबीजची लस वेळेवर घ्या.

• सोपे : कुत्र्याच्या चाव्याची जखम साबण-पाण्याने धुवा.
• मध्यम : थांबू नका : लसीसाठी त्याच दिवशी डॉक्टरांकडे जा.
• परीक्षेसाठी : पाळीव प्राण्यांना दरवर्षी लस द्या म्हणजे माणसे आणि प्राणी सुरक्षित राहतात.

आकृतीत : आकृतीत हृदयविकाराचा झटका आल्यास 108 वर कॉल करा आणि प्रति मिनिट 100 ते 120 या गतीने 30 छातीदाब द्या.

नियम 4 : हृदयविकाराचा झटका : प्रथमोपचार — लगेच 108 वर कॉल करा. व्यक्ती बेशुद्ध असून श्वास घेत नसेल तर छातीदाब द्या : प्रति मिनिट 100-120 या गतीने 30 दाब. दाब छातीच्या मध्यभागी द्या.

• सोपे : आधी रुग्णवाहिकेसाठी 108 वर कॉल करा.
• मध्यम : प्रति मिनिट 120 गतीने 30 दाब म्हणजे 30 ÷ 120 = 0.25 मिनिट = 15 सेकंद.
• परीक्षेसाठी : प्रति मिनिट 100 गतीने 30 दाब म्हणजे 30 ÷ 100 = 0.3 मिनिट = 18 सेकंद.

आकृतीत : आकृतीत स्वादुपिंडातील इन्सुलिन रक्तातील साखर नियंत्रणात ठेवते. मधुमेहात शरीर इन्सुलिन कमी बनवते किंवा कमी वापरते आणि साखर जास्त राहते.

नियम 5 : मधुमेह आणि हृदयरोग — मधुमेह : स्वादुपिंडात बनणारे इन्सुलिन रक्तातील साखर नियंत्रित करते. मधुमेहात शरीर इन्सुलिन कमी बनवते किंवा वापरते, म्हणून साखर जास्त राहते. हृदयरोग हृदयावर परिणाम करतो; निरोगी जीवनशैलीने धोका कमी होतो.

• सोपे : स्वादुपिंड इन्सुलिन बनवते.
• मध्यम : खूप गोड खाणे आणि कमी व्यायाम केल्याने मधुमेहाचा धोका वाढतो.
• परीक्षेसाठी : मधुमेही व्यक्तीने आहार व औषधांबाबत डॉक्टरांचा सल्ला पाळावा.

फरक ओळखा

आकृतीत : आकृतीत जेनेरिक औषधे ब्रँडेड औषधांइतक्याच गुणवत्तेची पण खूप स्वस्त असतात. जन औषधी योजनेमुळे (1 जुलै 2015) ती सहज मिळतात.

नियम 1 : निरोगी सवयी आणि औषधे — निरोगी जीवनशैली : संतुलित आहार, व्यायाम, झोप आणि तंबाखू नाही. जन औषधी योजना (सुरू 1 जुलै 2015) स्वस्त जेनेरिक औषधे पुरवते. औषधे फक्त डॉक्टरांच्या सल्ल्याने घ्या.

• सोपे : ₹30 चे जेनेरिक आणि ₹120 चे ब्रँडेड औषध समान घटकांचे असू शकते.
• मध्यम : प्रत्येक पट्टीवर बचत = 120 − 30 = ₹90, म्हणजे 90 ÷ 120 × 100 = 75 टक्के.
• परीक्षेसाठी : 1 जुलै 2015 ते 2026 म्हणजे जन औषधी योजनेची 11 वर्षे.

आकृतीत : आकृतीत दान केलेल्या रक्ताची एक पिशवी 3 व्यक्तींना मदत करू शकते. जागतिक आरोग्य दिन 7 एप्रिलला असतो.

नियम 2 : रक्तदान आणि जागतिक आरोग्य दिन — दान केलेली रक्ताची एक पिशवी 3 व्यक्तींना मदत करू शकते. जागतिक आरोग्य दिन 7 एप्रिलला साजरा करतात.

• सोपे : रक्ताच्या 5 पिशव्या 5 × 3 = 15 व्यक्तींना मदत करू शकतात.
• मध्यम : 21 व्यक्तींना मदत करायला 21 ÷ 3 = 7 पिशव्या लागतात.
• परीक्षेसाठी : फक्त निरोगी प्रौढ (नियमानुसार 18 वर्षे व अधिक) डॉक्टरांच्या तपासणीनंतर रक्तदान करतात.

फरक ओळखा