धडा १: सजीव सृष्टी आणि सूक्ष्मजीवांचे वर्गीकरण

आकृतीत : आकृतीत वर्गीकरण पद्धती दाखवल्या आहेत : लिनीअस (1735) 2 सृष्टी, हेकेल (1866) 3 सृष्टी, शॅटन (1925) 2 गट (आदिकेंद्रकी व दृश्यकेंद्रकी), कोपलँड (1938) 4 सृष्टी आणि व्हिटाकर (1969) 5 सृष्टी.

नियम 1 : वर्गीकरण का — इतक्या प्रजाती असल्याने त्यांचा अभ्यास आणि आठवण सोपी व्हावी म्हणून आपण त्यांचे गट करतो.

• सोपे : फळे एका ठिकाणी आणि भाज्या दुसरीकडे ठेवणे हे साधे वर्गीकरण.
• मध्यम : 87 दशलक्ष प्रजाती 5 सृष्टींत ठेवल्या तर प्रत्येक सृष्टीत सरासरी 87 ÷ 5 = 17.4 दशलक्ष प्रजाती.
• परीक्षेसाठी : कुत्रे आणि लांडगे अनेक गुण समान असल्याने जवळच्या गटात ठेवतात; कुत्रा आणि आंब्याचे झाड वेगळ्या सृष्टींत.

नियम 2 : वर्गीकरणाचा इतिहास — लिनीअस (1735) : 2 सृष्टी. हेकेल (1866) : 3 सृष्टी. शॅटन (1925) : आदिकेंद्रकी व दृश्यकेंद्रकी. कोपलँड (1938) : 4 सृष्टी. व्हिटाकर (1969) : 5 सृष्टी.

• सोपे : लिनीअसची पद्धत सर्वांत आधी, 1735 मध्ये आली.
• मध्यम : लिनीअसपासून व्हिटाकरपर्यंत : 1969 − 1735 = 234 वर्षे.
• परीक्षेसाठी : ज्ञान वाढले तसे सृष्टींची संख्या वाढली : 2, 3, मग 4, मग 5.

फरक ओळखा

आकृतीत : आकृतीत व्हिटाकरच्या पाच सृष्टी : मोनेरा (जीवाणू), प्रोटिस्टा (अमीबा), कवक (आळंबे), वनस्पती आणि प्राणी.

नियम 1 : निकष — पाच सृष्टी पेशी रचनेची गुंतागुंत, सजीवाची गुंतागुंत, पोषणाची पद्धत, जीवनशैली आणि उत्क्रांतीतील नातेसंबंध या निकषांवर आधारित आहेत.

• सोपे : जीवाणू मोनेरात आहेत.
• मध्यम : अमीबा प्रोटिस्टात, आळंबे कवकात.
• परीक्षेसाठी : आंब्याचे झाड (वनस्पती) आणि शेळी (प्राणी) वेगळ्या सृष्टींत, कारण त्यांना अन्न वेगळ्या पद्धतीने मिळते.

आकृतीत : पोषण पद्धतीच्या आकृतीत : वनस्पती स्वयंपोषी उत्पादक, प्राणी परपोषी भक्षक आणि कवक मृतपोषी विघटक असून मृत पदार्थांतून अन्न शोषतात.

नियम 2 : पोषणाच्या पद्धती — वनस्पती स्वयंपोषी (स्वतःचे अन्न बनवणाऱ्या) उत्पादक. प्राणी परपोषी आणि अन्न गिळणारे भक्षक. कवक मृतोपजीवी : मृत पदार्थांतून अन्न शोषतात आणि विघटक असतात.

• सोपे : वनस्पती : स्वयंपोषी (उत्पादक).
• मध्यम : प्राणी : परपोषी (भक्षक).
• परीक्षेसाठी : मृत ओंडक्यावरचे आळंबे ओंडक्यातून अन्न घेते : मृतोपजीवी.

फरक ओळखा

आकृतीत : आकृतीत मोनेराच्या पेशी आदिकेंद्रकी असतात (सुस्पष्ट केंद्रक किंवा अंगके नसतात). प्रोटिस्टा, कवक, वनस्पती आणि प्राणी यांच्या पेशी दृश्यकेंद्रकी असून त्यांत सुस्पष्ट केंद्रक असते.

नियम 1 : मोनेरा — मोनेरात जीवाणू आणि निळे-हिरवे शैवाल येतात. ते एकपेशीय आणि आदिकेंद्रकी असतात.

• सोपे : जीवाणू : मोनेरा.
• मध्यम : आदिकेंद्रकी म्हणजे सुस्पष्ट केंद्रक नाही आणि पटलबद्ध अंगके नाहीत.
• परीक्षेसाठी : जीवाणू, अमीबा आणि आळंबे यांपैकी फक्त जीवाणूंमध्ये सुस्पष्ट केंद्रक नसते.

आकृतीत : आकृतीत प्रोटिस्टा पायाभास (अमीबा), केसांसारख्या रोमिका (पॅरामेशियम) किंवा कशाभिका (युग्लीना) यांनी हालचाल करतात. युग्लीना आणि व्हॉल्व्हॉक्स स्वयंपोषी; अमीबा आणि पॅरामेशियम परपोषी.

नियम 2 : प्रोटिस्टा — सुस्पष्ट केंद्रक असलेले एकपेशीय सजीव. ते पायाभास, रोमिका किंवा कशाभिकांनी फिरतात. युग्लीना व व्हॉल्व्हॉक्स स्वयंपोषी; अमीबा व पॅरामेशियम परपोषी.

• सोपे : अमीबा पायाभासांनी फिरतो.
• मध्यम : पॅरामेशियम रोमिकांनी आणि युग्लीना कशाभिकेने फिरतो.
• परीक्षेसाठी : युग्लीनामध्ये हरितद्रव्य असते आणि ते स्वतःचे अन्न बनवते, म्हणून स्वयंपोषी.

आकृतीत : आकृतीत कवक हिरवे नसलेले दृश्यकेंद्रकी सजीव असून त्यांच्या पेशीभित्तिकेत कायटीन असते आणि ते बहुतेक मृतोपजीवी असतात. उदाहरणे : यीस्ट, पेनिसिलिअम (बुरशी) आणि आळंबे.

नियम 3 : कवक — कवक हिरवे नसलेले, दृश्यकेंद्रकी, परपोषी आणि बहुतेक मृतोपजीवी असून पेशीभित्तिकेत कायटीन असते. उदाहरणे : यीस्ट, ॲस्परजिलस, पेनिसिलिअम आणि आळंबे.

• सोपे : यीस्ट आणि आळंबे कवक आहेत.
• मध्यम : कवकाच्या पेशीभित्तिकेत कायटीन असते, वनस्पतींसारखे सेल्युलोज नाही.
• परीक्षेसाठी : ओलसर जागी ठेवलेल्या पावावर लव आलेला थर : पावावर जगणारी बुरशी (कवक).

फरक ओळखा

आकृतीत : आकृतीत जीवाणूंचे आकार : कॉकस (गोल), बॅसिलस (दांडा), स्पायरिलम (सर्पिल) आणि व्हिब्रिओ (स्वल्पविरामासारखा).

नियम 1 : जीवाणू — जीवाणू (1-10 मायक्रोमीटर) आदिकेंद्रकी असतात. ते द्विभाजनाने वाढतात आणि काही 20 मिनिटांत दुप्पट होतात. आकार : कॉकस, बॅसिलस, स्पायरिलम आणि व्हिब्रिओ.

• सोपे : गोल जीवाणू म्हणजे कॉकस.
• मध्यम : दांड्यासारखा जीवाणू म्हणजे बॅसिलस.
• परीक्षेसाठी : पटकी स्वल्पविरामासारख्या जीवाणूमुळे (व्हिब्रिओ) होते.

आकृतीत : आकृतीत काही जीवाणू सुमारे 20 मिनिटांत दुप्पट होतात, म्हणून 1 जीवाणू 20, 40, 60 आणि 80 मिनिटांनी 2, 4, 8 आणि 16 होतो.

नियम 2 : दुप्पट होणे — द्विभाजनात एका पेशीचे दोन होतात. जीवाणू दर 20 मिनिटांनी दुप्पट होत असेल तर n वेळा दुप्पट झाल्यावर संख्या 2ⁿ होते.

• सोपे : 1 तासानंतर (3 वेळा दुप्पट) : 2 × 2 × 2 = 8 जीवाणू.
• मध्यम : 2 तासांनी (6 वेळा दुप्पट) : 2⁶ = 64 जीवाणू.
• परीक्षेसाठी : 3 तासांनी (9 वेळा दुप्पट) : 2⁹ = 512. म्हणूनच उबदार जागी ठेवलेले अन्न लवकर खराब होते.

आकृतीत : आकृतीत शैवाल जलचर, दृश्यकेंद्रकी आणि स्वयंपोषी असतात; प्रत्येक पेशीत हरितलवके (A) असतात. स्पायरोगायरा हा हिरवा तंतू असून B ही त्याची एक पेशी.

नियम 3 : प्रोटोझोआ, कवक आणि शैवाल — प्रोटोझोआ (सुमारे 200 µm) एकपेशीय दृश्यकेंद्रकी : प्लाझमोडिअमने हिवताप आणि एंटामिबाने अमिबिआसिस होतो. कवक (10-100 µm) मृतोपजीवी असून पेशी विभाजनाने आणि कलिकायनाने (budding) प्रजनन करतात. शैवाल (10-100 µm) जलचर, हरितलवके असलेले आणि स्वतःचे अन्न बनवणारे.

• सोपे : प्लाझमोडिअममुळे हिवताप होतो.
• मध्यम : स्पायरोगायरा हे शैवाल असून त्यात हरितलवके असतात.
• परीक्षेसाठी : यीस्ट कलिकायनाने प्रजनन करते; मातृपेशीतून लहान कळी बाहेर येते.

आकृतीत : आकृतीत लॉग मापनावर आकार : विषाणू सर्वांत लहान (10 ते 100 nm), मग जीवाणू (1 ते 10 µm), कवक व शैवाल (10 ते 100 µm) आणि प्रोटोझोआ (सुमारे 200 µm).

नियम 4 : आकारांचा क्रम — विषाणू (10-100 nm) जीवाणूंपेक्षा (1-10 µm) लहान, जे कवक व शैवालांपेक्षा (10-100 µm) लहान, जे प्रोटोझोआपेक्षा (सुमारे 200 µm) लहान.

• सोपे : सर्वांत लहान सूक्ष्मजीव : विषाणू.
• मध्यम : 1 µm = 1000 nm, म्हणून 5 µm चा जीवाणू 5000 nm.
• परीक्षेसाठी : 100 nm चा विषाणू 0.1 µm, तर 5 µm चा जीवाणू 5 ÷ 0.1 = 50 पट मोठा.

फरक ओळखा

आकृतीत : आकृतीत विषाणू म्हणजे प्रथिनांच्या आवरणाने (A) झाकलेला DNA किंवा RNA चा लांब रेणू (B). त्याचा आकार 10 ते 100 nm असून तो फक्त इलेक्ट्रॉन सूक्ष्मदर्शकातून दिसतो.

नियम 1 : विषाणू — विषाणू (10-100 nm) फक्त इलेक्ट्रॉन सूक्ष्मदर्शकातून दिसतात. ते पेशी नाहीत. उदाहरणे : माणसांत पोलिओ, इन्फ्लुएंझा, HIV; वनस्पतींत टोमॅटो विल्ट विषाणू. राष्ट्रीय विषाणू विज्ञान संस्था, पुणे ची स्थापना 1952 मध्ये झाली.

• सोपे : पोलिओ विषाणूमुळे होतो.
• मध्यम : विषाणू पेशी नाहीत; जीवाणू पेशी आहे.
• परीक्षेसाठी : राष्ट्रीय विषाणू विज्ञान संस्था, पुणे ची स्थापना 1952 मध्ये झाली, म्हणजे 2026 − 1952 = 74 वर्षांपूर्वी.

आकृतीत : आकृतीत बॅक्टेरिओफेज हा जीवाणूंवर हल्ला करणारा विषाणू : A डोके (DNA किंवा RNA असलेले), B शेपटी, C शेपटीचे तंतू जे त्याला जीवाणू D वर धरून ठेवतात.

नियम 2 : सजीव-निर्जीवांच्या सीमेवर — विषाणू पेशीबाहेर जीवनाची लक्षणे दाखवत नाही पण यजमानाच्या जिवंत पेशींत वाढतो, म्हणून तो सजीव-निर्जीवांच्या सीमेवर आहे असे म्हणतात. बॅक्टेरिओफेज जीवाणूंवर हल्ला करतो.

• सोपे : पेशीबाहेर विषाणू जीवनाची लक्षणे दाखवत नाही.
• मध्यम : यजमान पेशीत तो वाढतो.
• परीक्षेसाठी : प्रतिजैविके जीवाणू मारतात पण विषाणूंवर चालत नाहीत, कारण विषाणू आपल्याच पेशींच्या आत राहतात.

आकृतीत : आकृतीत विषाणू पेशीबाहेर (P) जीवन दाखवत नाही, पण यजमानाच्या जिवंत पेशींत (Q) वाढतो.

फरक ओळखा