धडा १३: रासायनिक बदल आणि रासायनिक बंध | राज्य मंडळ · इयत्ता 8 · सामान्य विज्ञान

रासायनिक बदल आणि समीकरणे

रोजच्या जीवनातून

व्हिनेगरमध्ये चिमूटभर खायचा सोडा टाकला की लगेच फसफस होते आणि पांढरी पावडर नाहीशी होते. काहीतरी नवीन तयार झालेले असते; हे नुसते मिसळणे नाही.

सोपी व्याख्या

रासायनिक बदलात वेगळी रचना आणि वेगळे गुणधर्म असलेला नवीन पदार्थ तयार होतो. तो थोडक्यात लिहिण्याची पद्धत म्हणजे रासायनिक समीकरण; डावीकडे अभिक्रियाकारक (reactants) आणि उजवीकडे उत्पादिते (products).

आकृतीत : आकृतीत रासायनिक बदलाने नवीन पदार्थ तयार होतो. येथील खुणा : वायूचे बुडबुडे, हलका आवाज, पांढरा घन नाहीसा होणे आणि आंबट चव सौम्य होणे.

नियम 1 : रासायनिक बदलाच्या खुणा — रंग बदलणे, चव बदलणे, वायू बाहेर पडणे, नवा आवाज, उष्णता किंवा प्रकाश या खुणांनी रासायनिक बदल ओळखता येतो. लिंबाचा रस आणि खायचा सोडा यांच्या कृतीत CO₂ चे बुडबुडे येतात, हलका आवाज येतो आणि पांढरे कण नाहीसे होतात.

सोपे : दूध नासले की नवी चव व वास येतो : रासायनिक बदल.
मध्यम : पावसात राहिलेले लोखंड तपकिरी गंज बनते, हा नवा पदार्थ : रासायनिक बदल.
परीक्षेसाठी : बर्फ वितळणे हा बदल वाटतो पण नवा पदार्थ बनत नाही, म्हणून तो भौतिक बदल आहे.

आकृतीत : शाब्दिक समीकरणाच्या आकृतीत अभिक्रियाकारक डावीकडे, उत्पादिते उजवीकडे आणि बाण उत्पादितांकडे असतो.

नियम 2 : समीकरण लिहिणे — आधी नावांनी शाब्दिक समीकरण लिहा. नावांच्या जागी सूत्रे लिहिली की रासायनिक समीकरण मिळते. सायट्रिक आम्ल + सोडियम बायकार्बोनेट → कार्बन डायऑक्साइड + सोडियम सायट्रेट : आम्ल आणि अल्कली यांपासून CO₂ व क्षार तयार होतात; ही उदासिनीकरण क्रिया आहे.

सोपे : शाब्दिक समीकरण : मॅग्नेशियम + ऑक्सिजन → मॅग्नेशियम ऑक्साइड.
मध्यम : व्हिनेगर आणि खायचा सोडा : ॲसिटिक आम्ल + सोडियम बायकार्बोनेट → सोडियम ॲसिटेट + पाणी + कार्बन डायऑक्साइड.
परीक्षेसाठी : 2Mg + O₂ → 2MgO चा समतोल तपासा : Mg दोन्ही बाजूंना 2 आणि O दोन्ही बाजूंना 2.

Live आकृती

रासायनिक बदल आणि समीकरणे

ॲपमध्ये ही आकृती हाताने हलवून बघता येते.

ॲपमध्ये उघडा

लक्षात ठेवा

अभिक्रियाकारक डावीकडे, उत्पादिते उजवीकडे, बाण उत्पादितांकडे.

सामान्य चूक

प्रत्येक बदलाला रासायनिक म्हणणे. नवा पदार्थ बनला नाही तर तो भौतिक असतो.

शॉर्टकट

आठवणीची युक्ती : "अभिक्रियाकारक डावीकडे, उत्पादिते उजवीकडे"; बाण त्या दिशेने.

फरक ओळखा

मुद्दा	भौतिक बदल	रासायनिक बदल
नवा पदार्थ	नाही	होतो
उदाहरण	बर्फ वितळणे	गंज लागणे, दूध नासणे

सरावासाठी प्रश्न

सोपे

1रासायनिक बदल म्हणजे काय?
2समीकरणाच्या कोणत्या बाजूला अभिक्रियाकारक असतात?
3रासायनिक बदलाच्या दोन खुणा सांगा.

मध्यम

4लिंबाच्या रसात खायचा सोडा टाकल्यावर कोणता वायू बाहेर येतो?
5मॅग्नेशियम ऑक्सिजनमध्ये जळण्याचे शाब्दिक समीकरण लिहा.
6बर्फ वितळणे रासायनिक बदल का नाही?

आव्हानात्मक

7आम्ल आणि अल्कली यांच्या अभिक्रियेत CO₂ व क्षार मिळतात. या प्रकारच्या अभिक्रियेला काय म्हणतात?
82Mg + O₂ → 2MgO समतोल आहे हे अणू मोजून दाखवा.

उत्तरे पाहा (आधी स्वतः सोडवा)

1ज्यात वेगळी रचना व गुणधर्मांचा नवा पदार्थ तयार होतो असा बदल.
2डावीकडे.
3वायूचे बुडबुडे आणि रंग (किंवा चव, आवाज) बदलणे.
4कार्बन डायऑक्साइड
5मॅग्नेशियम + ऑक्सिजन → मॅग्नेशियम ऑक्साइड
6नवा पदार्थ तयार होत नाही.
7उदासिनीकरण क्रिया
8डावीकडे : Mg 2, O 2. उजवीकडे : Mg 2, O 2. म्हणजे दोन्ही बाजू सारख्या.

नैसर्गिक आणि मानवनिर्मित रासायनिक बदल

रोजच्या जीवनातून

प्रत्येक श्वास, चुलीवरची ज्योत आणि प्रत्येक हिरवे पान रासायनिक बदल दाखवते. आपले शरीर अन्न हळूहळू जाळून ऊर्जा देते, जसा स्टोव्ह गॅस जाळतो, फक्त सौम्यपणे.

सोपी व्याख्या

रासायनिक बदल निसर्गात (श्वसन, प्रकाशसंश्लेषण) घडतात आणि मानवनिर्मित (इंधन जळणे) देखील असतात.

आकृतीत : आकृतीत श्वसनात पेशींमध्ये ग्लुकोज ऑक्सिजनसह जळते आणि प्रकाशसंश्लेषणात सूर्यप्रकाशात कार्बन डायऑक्साइड व पाण्यापासून ग्लुकोज बनते.

नियम 1 : श्वसन आणि प्रकाशसंश्लेषण — श्वसन : ग्लुकोज + ऑक्सिजन → कार्बन डायऑक्साइड + पाणी. हिरव्या वनस्पतींतील प्रकाशसंश्लेषण सूर्यप्रकाशात : कार्बन डायऑक्साइड + पाणी → ग्लुकोज + ऑक्सिजन. या दोन्ही क्रिया एकमेकींच्या उलट आहेत.

सोपे : आपण ऑक्सिजन आत घेतो आणि CO₂ बाहेर टाकतो : श्वसन.
मध्यम : वनस्पती सूर्यप्रकाशात CO₂ घेतात आणि ऑक्सिजन सोडतात : प्रकाशसंश्लेषण.
परीक्षेसाठी : खूप धावल्यावर उबदार वाटते कारण श्वसनात ग्लुकोजमधून ऊर्जा मुक्त होते.

आकृतीत : आकृतीत नळीतून ताज्या चुन्याच्या निवळीत श्वास फुंकल्यावर ती दुधाळ होते कारण कॅल्शियम कार्बोनेट तयार होते; यावरून कार्बन डायऑक्साइड ओळखतात.

नियम 2 : कार्बन डायऑक्साइडची चाचणी — आपल्या फुफ्फुसांतील हवा चुन्याच्या निवळीत फुंकली की ती दुधाळ होते. कॅल्शियम कार्बोनेटचा पांढरा साका तयार होतो; यावरून वायू कार्बन डायऑक्साइड आहे हे कळते.

सोपे : CO₂ सोडल्यावर चुन्याची निवळी दुधाळ होते.
मध्यम : व्हिनेगरमध्ये खायचा सोडा मिसळल्यावर निघणाऱ्या वायूनेही अशीच दुधाळपणा येतो.
परीक्षेसाठी : चुन्याची निवळी स्वच्छ राहिली तर सोडलेला वायू कार्बन डायऑक्साइड नाही.

आकृतीत : आकृतीत लाकूड, कोळसा, पेट्रोल व स्वयंपाकाचा गॅस यांसारखी इंधने जळतात, कारण त्यांतील कार्बन ऑक्सिजनशी संयोग पावतो : C + O₂ → CO₂.

नियम 3 : इंधनाचे ज्वलन — लाकूड, कोळसा, पेट्रोल आणि स्वयंपाकाचा गॅस यांतील कार्बन ऑक्सिजनशी संयोग पावून जळतो : कार्बन + ऑक्सिजन → कार्बन डायऑक्साइड (C + O₂ → CO₂). ही क्रिया जलद आणि अपरिवर्तनीय आहे.

सोपे : मेणबत्ती जळताना उष्णता व प्रकाश देते; मेणापासून CO₂ आणि पाणी मिळते.
मध्यम : मिथेन (गॅस) जळतो : CH₄ + 2O₂ → CO₂ + 2H₂O. प्रत्येक बाजूला अणू : C 1, H 4, O 4.
परीक्षेसाठी : बंद खोलीत कोळसा जाळणे धोकादायक आहे कारण ऑक्सिजन संपतो आणि घातक वायू साचतात; खोलीत हवा खेळती ठेवा.

लक्षात ठेवा

श्वसन आणि प्रकाशसंश्लेषण परस्परविरोधी. CO₂ ने चुन्याची निवळी दुधाळ. इंधन जळणे : C + O₂ → CO₂.

सामान्य चूक

प्रकाशसंश्लेषण फक्त रात्री होते किंवा श्वसन फक्त प्राण्यांत होते असे मानणे. वनस्पतीही श्वसन करतात; सर्व सजीवांच्या पेशी श्वसन करतात.

शॉर्टकट

आठवणीची युक्ती : "प्रकाशसंश्लेषण = प्रकाशाने अन्न; श्वसन = ऊर्जा मुक्त".

फरक ओळखा

क्रिया	अभिक्रियाकारक	उत्पादिते
श्वसन	ग्लुकोज, ऑक्सिजन	CO2, पाणी
प्रकाशसंश्लेषण	CO2, पाणी	ग्लुकोज, ऑक्सिजन
इंधन जळणे	कार्बन, ऑक्सिजन	CO2

सरावासाठी प्रश्न

सोपे

1श्वसनाचे शाब्दिक समीकरण लिहा.
2प्रकाशसंश्लेषणाची उत्पादिते कोणती?
3कार्बन डायऑक्साइड कोणत्या चाचणीने ओळखतात?

मध्यम

4चुन्याची निवळी दुधाळ करणारा पांढरा घन कोणता?
5कार्बन जळण्याचे समीकरण लिहा.
6इंधन जळणे मानवनिर्मित रासायनिक बदल का म्हणतात?

आव्हानात्मक

7CH₄ + 2O₂ → CO₂ + 2H₂O समतोल आहे हे दाखवा.
8श्वसन आणि प्रकाशसंश्लेषण परस्परविरोधी का म्हणतात?

उत्तरे पाहा (आधी स्वतः सोडवा)

1ग्लुकोज + ऑक्सिजन → कार्बन डायऑक्साइड + पाणी
2ग्लुकोज आणि ऑक्सिजन
3तो चुन्याची निवळी दुधाळ करतो.
4कॅल्शियम कार्बोनेट
5C + O₂ → CO₂
6माणूस स्वतःच्या वापरासाठी इंधन जाळतो आणि CO₂ सारखे नवे पदार्थ तयार होतात.
7डावीकडे : C 1, H 4, O 2 × 2 = 4. उजवीकडे : C 1, H 2 × 2 = 4, O 2 + 2 = 4. सारखे.
8एकाची उत्पादिते दुसऱ्याचे अभिक्रियाकारक असतात.

शहाबादी फरशी आणि कठीण पाणी

रोजच्या जीवनातून

नव्या शहाबादी फरशीवर अनेकदा पांढरा थर दिसतो. तो थोड्या सौम्य आम्लाने साफ करतात आणि फसफस होते. काही गावांत बोअरवेलच्या पाण्याने साबणाला फेस येत नाही. दोन्ही रसायनशास्त्रच आहे.

सोपी व्याख्या

कॅल्शियम आणि मॅग्नेशियमचे क्षार विरघळलेले असल्यामुळे साबणाला फेस न येऊ देणारे पाणी म्हणजे कठीण पाणी.

आकृतीत : आकृतीत सौम्य हायड्रोक्लोरिक आम्ल शहाबादी फरशी साफ करते : कॅल्शियम कार्बोनेटपासून विरघळणारे कॅल्शियम क्लोराइड, कार्बन डायऑक्साइड व पाणी मिळते.

नियम 1 : शहाबादी फरशी साफ करणे — फरशी मुख्यतः कॅल्शियम कार्बोनेटची असते. कॅल्शियम कार्बोनेट + हायड्रोक्लोरिक आम्ल → कॅल्शियम क्लोराइड + कार्बन डायऑक्साइड + पाणी. कॅल्शियम क्लोराइड विरघळून वाहून जाते आणि CO₂ चे बुडबुडे हवेत मिसळतात. आम्लाने त्वचा खराब होऊ शकते म्हणून हातमोजे वापरा.

सोपे : संगमरवर आणि चुनखडी सौम्य आम्लाने फसफसतात कारण ते कॅल्शियम कार्बोनेट आहेत.
मध्यम : अंड्याचे कवच (कॅल्शियम कार्बोनेट) व्हिनेगरमध्ये फसफसते आणि हळूहळू विरघळते.
परीक्षेसाठी : आम्ल सौम्य हवे आणि काळजीपूर्वक वापरावे कारण तीव्र आम्लाने त्वचा आणि फरशी खराब होऊ शकते.

आकृतीत : आकृतीत कठीण पाण्याने साबणाला फेस येत नाही, आणि धुण्याचा सोडा न विरघळणाऱ्या कार्बोनेटांचा साका देऊन पाणी मृदू करतो.

नियम 2 : कठीण पाणी आणि धुण्याचा सोडा — कठीण पाण्यात कॅल्शियम व मॅग्नेशियमचे क्लोराइड आणि सल्फेट क्षार विरघळलेले असतात. धुण्याचा सोडा (सोडियम कार्बोनेट) टाकल्यावर न विरघळणाऱ्या कार्बोनेटांचा साका बनतो आणि पाणी मृदू होते : CaCl₂ + Na₂CO₃ → CaCO₃ + 2NaCl.

सोपे : मृदू पाण्याने साबणाला भरपूर फेस येतो.
मध्यम : कठीण पाण्याच्या भागात किटलीत आतून क्षारांचा पांढरा थर साचतो.
परीक्षेसाठी : समतोल तपासा : CaCl₂ + Na₂CO₃ → CaCO₃ + 2NaCl मध्ये दोन्ही बाजूंना Na 2, Cl 2, Ca 1, C 1, O 3.

लक्षात ठेवा

फरशी : कॅल्शियम कार्बोनेट + आम्ल = CO₂. कठीण पाणी धुण्याच्या सोड्याने मृदू होते.

सामान्य चूक

कठीण पाणी शारीरिकदृष्ट्या कठीण किंवा जड असते असे मानणे. फेस न येतो म्हणून त्याला कठीण म्हणतात.

शॉर्टकट

आठवणीची युक्ती : "कठीण पाणी = फेस नाही; धुण्याचा सोडा = क्षार काढतो".

फरक ओळखा

मुद्दा	कठीण पाणी	मृदू पाणी
साबणाचा फेस	येत नाही किंवा कमी	भरपूर
विरघळलेले क्षार	Ca, Mg ची क्लोराइडे, सल्फेटे	अतिशय कमी
मृदू करणे	धुण्याचा सोडा	गरज नाही

सरावासाठी प्रश्न

सोपे

1शहाबादी फरशीतील मुख्य पदार्थ कोणता?
2फरशी साफ करण्यासाठी कोणते आम्ल वापरतात?
3कठीण पाण्याने फेस का येत नाही?

मध्यम

4धुण्याचा सोडा म्हणजे काय?
5फरशी साफ करण्याचे शाब्दिक समीकरण लिहा.
6फरशीवर बुडबुडे का येतात?

आव्हानात्मक

7धुण्याचा सोडा कठीण पाणी मृदू कसे करतो ते स्पष्ट करा.
8एक विद्यार्थी संगमरवरी सिंक तीव्र आम्लाने साफ करू इच्छितो. ही कल्पना वाईट का?

उत्तरे पाहा (आधी स्वतः सोडवा)

1कॅल्शियम कार्बोनेट
2सौम्य हायड्रोक्लोरिक आम्ल
3त्यात कॅल्शियम व मॅग्नेशियमचे क्षार विरघळलेले असतात.
4सोडियम कार्बोनेट
5कॅल्शियम कार्बोनेट + हायड्रोक्लोरिक आम्ल → कॅल्शियम क्लोराइड + कार्बन डायऑक्साइड + पाणी
6कार्बन डायऑक्साइड वायू मुक्त होतो.
7तो कॅल्शियम व मॅग्नेशियमची न विरघळणारी कार्बोनेटे बनवतो; ती साका म्हणून खाली बसतात.
8संगमरवर कॅल्शियम कार्बोनेट असल्याने तीव्र आम्ल त्याला खाऊन टाकेल आणि त्वचेलाही हानी करेल.

रासायनिक बंध आणि आयनिक बंध

रोजच्या जीवनातून

संघातले खेळाडू चेंडू त्या मित्राकडे देतात जो तो चांगला वापरू शकतो. अणूही असेच करतात : काही इलेक्ट्रॉन देतात आणि काही घेतात, म्हणजे दोघेही स्थिर होतात.

सोपी व्याख्या

अणूंना एकत्र धरून ठेवणारे बल म्हणजे रासायनिक बंध. आयनिक बंधात एक अणू दुसऱ्याला इलेक्ट्रॉन देतो आणि विरुद्ध भाराच्या आयनांमधील आकर्षणाने ते धरले जातात.

आकृतीत : आकृतीत अक्रिय वायू बंध करत नाहीत कारण त्यांचे द्वयी (हेलियम) किंवा अष्टक (निऑन, आर्गॉन) आधीच पूर्ण असते.

नियम 1 : अणू बंध का करतात — रासायनिक बदलात अभिक्रियाकारकांतील बंध तुटतात आणि उत्पादितांत नवे बंध बनतात. एका अणूने बनवलेल्या बंधांची संख्या म्हणजे त्याची संयुजा (valency). अक्रिय वायूंचे अष्टक किंवा द्वयी पूर्ण असल्याने ते बंध करत नाहीत; इतर अणू आपले संयुजा इलेक्ट्रॉन वापरून ते पूर्ण करतात.

सोपे : हेलियमला 2 इलेक्ट्रॉन असतात, म्हणून त्याचे द्वयी पूर्ण असते.
मध्यम : निऑन 2, 8 आहे, म्हणून त्याचे अष्टक पूर्ण असून ते बंध करत नाही.
परीक्षेसाठी : आर्गॉन 2, 8, 8 : अष्टकही पूर्ण, म्हणून स्थिर.

आकृतीत : आकृतीत सोडियम 2, 8, 1 आणि क्लोरीन 2, 8, 7 आहे, म्हणून सोडियम एक इलेक्ट्रॉन देऊ शकतो आणि क्लोरीन एक घेऊ शकतो.

नियम 2 : इलेक्ट्रॉन मांडणी — 1 ते 3 संयुजा इलेक्ट्रॉन असलेला धातू ते देतो. 5 ते 7 संयुजा इलेक्ट्रॉन असलेला अधातू इलेक्ट्रॉन घेतो. सोडियम (2, 8, 1) एक देतो; क्लोरीन (2, 8, 7) ला एक हवा असतो.

सोपे : पोटॅशियम (2, 8, 8, 1) ला एक संयुजा इलेक्ट्रॉन असतो, म्हणून तो तो सहज देतो.
मध्यम : फ्लुओरीन (2, 7) ला अष्टकासाठी आणखी एक इलेक्ट्रॉन हवा.
परीक्षेसाठी : मॅग्नेशियम (2, 8, 2) दोन इलेक्ट्रॉन देतो, म्हणून त्याचा आयन Mg²⁺.

आकृतीत : आकृतीत सोडियम आपला संयुजा इलेक्ट्रॉन क्लोरीनला देतो, Na⁺ आणि Cl⁻ आयन तयार होतात आणि त्यांचे आकर्षण म्हणजे आयनिक बंध.

नियम 3 : आयनिक बंध — सोडियम आपला संयुजा इलेक्ट्रॉन क्लोरीनला देतो आणि Na⁺ बनतो. क्लोरीन Cl⁻ बनतो. Na⁺ आणि Cl⁻ मधील स्थिर विद्युत आकर्षण म्हणजे आयनिक (विद्युत संयुज) बंध; NaCl हे आयनिक संयुग आहे. MgCl₂ हे आणखी एक.

सोपे : मीठ NaCl हे आयनिक संयुग आहे.
मध्यम : पोटॅशियम (K) क्लोरीनला एक इलेक्ट्रॉन देतो : K⁺ आणि Cl⁻ मिळून KCl.
परीक्षेसाठी : मॅग्नेशियम ऑक्सिजनला (2, 6) दोन इलेक्ट्रॉन देतो : Mg²⁺ आणि O²⁻ मिळून MgO; 2+ आणि 2− भार शून्यात संतुलित.

Live आकृती

रासायनिक बंध आणि आयनिक बंध

ॲपमध्ये ही आकृती हाताने हलवून बघता येते.

ॲपमध्ये उघडा

आकृतीत : आकृतीत आयनाची संयुजा त्याच्या भाराच्या परिमाणाइतकी असते : Na⁺ आणि Cl⁻ ची संयुजा 1, आणि Mg²⁺ व O²⁻ ची संयुजा 2.

नियम 4 : आयनांची संयुजा — आयनाची संयुजा म्हणजे त्याच्या भाराचा आकडा, चिन्ह सोडून. Na⁺ आणि Cl⁻ : 1. Mg²⁺ आणि O²⁻ : 2. Al³⁺ : 3.

सोपे : Ca²⁺ ची संयुजा 2.
मध्यम : कॅल्शियम क्लोराइडचे सूत्र CaCl₂, कारण एका Ca²⁺ साठी दोन Cl⁻ लागतात.
परीक्षेसाठी : ॲल्युमिनियम ऑक्साइड : दोन Al³⁺ (+6) आणि तीन O²⁻ (−6) मिळून Al₂O₃.

लक्षात ठेवा

अक्रिय वायू : बंध नाही. आयनिक बंध : इलेक्ट्रॉनचे हस्तांतर. संयुजा = भाराचा आकडा.

सामान्य चूक

Na⁺ ची संयुजा +1 लिहिणे. संयुजेला चिन्ह नसते; भाराला असते.

शॉर्टकट

आठवणीची युक्ती : "धातू देतात, अधातू घेतात".

फरक ओळखा

मुद्दा	धातू अणू	अधातू अणू
इलेक्ट्रॉन	देतो	घेतो
आयन	धन (धनायन)	ऋण (ऋणायन)
उदाहरण	Na⁺, Mg²⁺	Cl⁻, O²⁻

सरावासाठी प्रश्न

सोपे

1अक्रिय वायू बंध का करत नाहीत?
2सोडियमची इलेक्ट्रॉन मांडणी काय?
3आयनिक बंध म्हणजे काय?

मध्यम

4Cl⁻ ची संयुजा किती?
5KCl कसे बनते?
6मॅग्नेशियम Mg²⁺ का बनतो?

आव्हानात्मक

7कॅल्शियम क्लोराइडचे सूत्र CaCl नसून CaCl₂ का?
8ॲल्युमिनियम ऑक्साइडचे सूत्र लिहा व स्पष्ट करा.

उत्तरे पाहा (आधी स्वतः सोडवा)

1त्यांचे द्वयी किंवा अष्टक आधीच पूर्ण असते.
22, 8, 1
3विरुद्ध भाराच्या आयनांमधील स्थिर विद्युत आकर्षण.
41
5पोटॅशियम क्लोरीनला एक इलेक्ट्रॉन देतो, K⁺ आणि Cl⁻ बनतात.
6त्याला 2 संयुजा इलेक्ट्रॉन असतात आणि तो दोन्ही देतो.
7Ca²⁺ चा भार 2+ असल्याने तो संतुलित करायला दोन Cl⁻ (प्रत्येकी 1−) लागतात.
8Al₂O₃ : 2 × (+3) = +6 आणि 3 × (−2) = −6, म्हणून एकूण भार शून्य.

सहसंयुज बंध

रोजच्या जीवनातून

दोन मित्र एकच पुस्तक घेऊन आलटून पालटून वाचतात; ते कोणा एकाचे पूर्ण नसते. काही अणूही असेच इलेक्ट्रॉन वाटून घेतात आणि वाटलेली जोडी त्यांना एकत्र धरते.

सोपी व्याख्या

दोन अणूंमध्ये, साधारणपणे समान स्वरूपाच्या, संयुजा इलेक्ट्रॉनांच्या वाटणीने बनणारा बंध म्हणजे सहसंयुज बंध.

आकृतीत : सहसंयुज रेणूंच्या आकृतीत अणू इलेक्ट्रॉन वाटतात. H₂ आणि HCl मध्ये प्रत्येकी एक बंध, H₂O मध्ये दोन बंध, आणि प्रत्येक बंध एका रेघेने दाखवतात.

नियम 1 : सहसंयुज बंध — एक सहसंयुज बंध म्हणजे दोन इलेक्ट्रॉनांची वाटणी; चिन्हांमध्ये रेघेने दाखवतात. H₂ मध्ये दोन हायड्रोजन अणू (संयुजा 1) एक जोडी वाटून द्वयी पूर्ण करतात. H₂O मध्ये ऑक्सिजन (सहा संयुजा इलेक्ट्रॉन, संयुजा 2) प्रत्येक हायड्रोजनशी एक असे दोन बंध करतो. HCl मध्ये एक बंध असतो.

सोपे : H–H मध्ये एक बंध : 2 इलेक्ट्रॉनांची वाटणी.
मध्यम : Cl₂ (Cl–Cl) : प्रत्येक क्लोरीन (2, 8, 7) एक इलेक्ट्रॉन वाटतो आणि दोघांचे अष्टक पूर्ण होते.
परीक्षेसाठी : मिथेन CH₄ मध्ये कार्बन (संयुजा 4) चार हायड्रोजनशी चार बंध करतो, म्हणजे 4 वाटलेल्या जोड्या = 8 वाटलेले इलेक्ट्रॉन.

आकृतीत : आकृतीत आयनिक बंध इलेक्ट्रॉनांच्या हस्तांतराने आणि सहसंयुज बंध इलेक्ट्रॉनांच्या वाटणीने बनतो.

नियम 2 : आयनिक आणि सहसंयुज बंधांची तुलना — आयनिक : धातू देतो आणि अधातू घेतो, आयन बनतात. सहसंयुज : दोन अधातू अणू इलेक्ट्रॉन वाटतात आणि रेणू बनतात.

सोपे : NaCl आयनिक आणि HCl सहसंयुज आहे.
मध्यम : पाणी सहसंयुज आणि मीठ आयनिक आहे.
परीक्षेसाठी : अमोनिया NH₃ : नायट्रोजन (2, 5, संयुजा 3) तीन हायड्रोजनशी प्रत्येकी एक जोडी वाटतो.

लक्षात ठेवा

आयनिक : हस्तांतर. सहसंयुज : वाटणी. एक रेघ = एक वाटलेली जोडी = 2 इलेक्ट्रॉन.

सामान्य चूक

एक सहसंयुज बंध म्हणजे एक इलेक्ट्रॉन असे मानणे. एक बंध म्हणजे दोन इलेक्ट्रॉनांची जोडी.

शॉर्टकट

आठवणीची युक्ती : "आयनिक = देणे-घेणे; सहसंयुज = सहवाटणी".

फरक ओळखा

मुद्दा	आयनिक बंध	सहसंयुज बंध
इलेक्ट्रॉन	हस्तांतरित	वाटले जातात
अणू	धातू आणि अधातू	अधातू
उदाहरण	NaCl, MgO	H2O, HCl, CH4

सरावासाठी प्रश्न

सोपे

1सहसंयुज बंध म्हणजे काय?
2एका सहसंयुज बंधात किती इलेक्ट्रॉन वाटले जातात?
3चित्रात सहसंयुज बंध कसा दाखवतात?

मध्यम

4पाण्यात ऑक्सिजन किती बंध करतो?
5HCl मध्ये किती बंध आहेत?
6NaCl मध्ये कोणता बंध आणि H₂O मध्ये कोणता?

आव्हानात्मक

7CH₄ मध्ये कार्बन चार बंध का करतो?
8Cl₂ मध्ये बंध झाल्यावर प्रत्येक क्लोरीन अणूच्या बाहेरच्या कवचात किती इलेक्ट्रॉन असतात? स्पष्ट करा.

उत्तरे पाहा (आधी स्वतः सोडवा)

1संयुजा इलेक्ट्रॉनांच्या वाटणीने बनणारा बंध.
2दोन
3चिन्हांमध्ये रेघ देऊन.
4दोन
5एक
6NaCl आयनिक; H₂O सहसंयुज.
7त्याला 4 संयुजा इलेक्ट्रॉन (2, 4) असतात, म्हणून तो चार हायड्रोजनांशी वाटणी करून अष्टक पूर्ण करतो.
88. प्रत्येकाला 7 होते आणि एक जोडी वाटल्याने प्रत्येक 7 + 1 = 8 मोजतो.

झटपट उजळणी

अभिक्रियाकारके बाणाच्या डावीकडे, उत्पादिते उजवीकडे.
आयनिक बंध : इलेक्ट्रॉनांचे हस्तांतर; सहसंयुज बंध : इलेक्ट्रॉनांची वाटणी.
कठीण पाणी धुण्याच्या सोड्याने मृदू करतात (कार्बोनेटांचा अवक्षेप).