धडा १२: आम्ल आणि आम्लारीची ओळख | राज्य मंडळ · इयत्ता 8 · सामान्य विज्ञान

आम्ले आणि त्यांचे गुणधर्म

रोजच्या जीवनातून

तांब्याच्या भांड्यावर लिंबू पिळले की डाग निघून ते चमकते आणि दुधात दह्याचा थेंब पडला की ते आंबट होते. आंबट चव हे आम्ल (acid) नावाच्या पदार्थांच्या कुटुंबाचे लक्षण आहे.

सोपी व्याख्या

पाण्यात हायड्रोजन आयन (H⁺) देणारा पदार्थ म्हणजे आम्ल. त्याची चव आंबट, तो गंज आणणारा (संक्षारक) असतो आणि निळा लिटमस लाल करतो.

आकृतीत : आकृतीत लिंबू, चिंच, व्हिनेगर आणि आवळा आंबट लागतात, कारण प्रत्येकात आम्ल असते.

नियम 1 : नैसर्गिक आणि खनिज आम्ले — अन्नातील आम्ले नैसर्गिक (सेंद्रिय) आम्ले असून ती सौम्य असतात. सल्फ्यूरिक आम्ल (H₂SO₄), हायड्रोक्लोरिक आम्ल (HCl) आणि नायट्रिक आम्ल (HNO₃) ही प्रखर आम्ले खनिज आम्ले; त्यांची तीव्र द्रावणे त्वचा भाजतात आणि त्यांची वाफ हानिकारक असते.

सोपे : व्हिनेगरमध्ये सौम्य नैसर्गिक आम्ल असते.
मध्यम : HCl हे प्रखर खनिज आम्ल आहे.
परीक्षेसाठी : प्रयोगशाळेतील आम्ल कधीही चाखू नका किंवा हाताळू नका. तीव्र आम्ले त्वचा भाजतात.

आकृतीत : आकृतीत पाण्यात HCl सारखे आम्ल तुटते आणि H⁺ आयन देते : HCl → H⁺ + Cl⁻.

नियम 2 : आम्लाचे आयन — आम्ल द्रावणात H⁺ आयन देते. गुणधर्म : आंबट चव; धातूंशी अभिक्रिया होऊन हायड्रोजन वायू; कार्बोनेटशी अभिक्रिया होऊन CO₂; निळा लिटमस लाल.

सोपे : HCl → H⁺ + Cl⁻.
मध्यम : HNO₃ → H⁺ + NO₃⁻ : हेही H⁺ देते.
परीक्षेसाठी : प्रत्येक आम्ल पाण्यात H⁺ देते; तेच आम्लाचा मुख्य घटक.

आकृतीत : आकृतीत प्रखर आम्ल पाण्यात हळूहळू ओतून सौम्य करतात. तीव्र सल्फ्यूरिक आम्लात पाणी ओतले तर खूप उष्णता निघते आणि स्फोट होऊ शकतो.

नियम 3 : आम्ल सौम्य करणे — आम्ल नेहमी पाण्यात हळूहळू ओता; तीव्र सल्फ्यूरिक आम्लात कधीही पाणी ओतू नका. सौम्य आम्ले कमी हानिकारक असतात.

सोपे : नियम : आम्ल पाण्यात.
मध्यम : तीव्र H₂SO₄ मध्ये पाणी ओतल्यास प्रचंड उष्णता निघते.
परीक्षेसाठी : हे प्रयोगशाळेत काळजीपूर्वक मोठे लोक करतात; विद्यार्थ्यांनी एकट्याने करू नये.

आकृतीत : आकृतीत आम्ल धातूशी अभिक्रिया होऊन हायड्रोजन वायू देते, कार्बोनेटशी अभिक्रिया होऊन कार्बन डायऑक्साइड देते आणि निळा लिटमस लाल करते.

नियम 4 : आम्लांच्या अभिक्रिया — आम्ल + धातू → क्षार + हायड्रोजन. आम्ल + कार्बोनेट → क्षार + पाणी + CO₂.

सोपे : Zn + 2HCl → ZnCl₂ + H₂.
मध्यम : CaCO₃ + 2HCl → CaCl₂ + H₂O + CO₂.
परीक्षेसाठी : आम्ल खडूवर (कार्बोनेट) पडले की फेस येतो; तो CO₂ बाहेर पडत असतो.

लक्षात ठेवा

आम्ल : आंबट, H⁺, निळा लिटमस → लाल. सौम्य करताना आम्ल पाण्यात ओता.

सामान्य चूक

तीव्र आम्लात पाणी ओतणे. नेहमी आम्ल पाण्यात.

शॉर्टकट

आठवणीची युक्ती : "आम्ल पाण्यात" – उलट कधीही नाही.

फरक ओळखा

मुद्दा	तपशील
चव	आंबट
आयन	H⁺
धातूशी	हायड्रोजन वायू
कार्बोनेटशी	CO₂
निळा लिटमस	लाल होतो

सरावासाठी प्रश्न

सोपे

1आम्ल म्हणजे काय?
2तीन खनिज आम्ले सांगा.
3लिंबू आणि चिंच आंबट का लागतात?

मध्यम

4आम्लात निळा लिटमस कोणता रंग होतो?
5HCl चे पाण्यात आयन होण्याचे समीकरण लिहा.
6आम्ल धातूवर क्रिया करते तेव्हा कोणता वायू निघतो?

आव्हानात्मक

7तीव्र सल्फ्यूरिक आम्ल सुरक्षितपणे सौम्य कसे करतात?
8मित्र तीव्र सल्फ्यूरिक आम्लात पाणी ओततो. काय होऊ शकते ते सांगा आणि त्याला दुरुस्त करा.

उत्तरे पाहा (आधी स्वतः सोडवा)

1पाण्यात H⁺ आयन देणारा पदार्थ.
2सल्फ्यूरिक, हायड्रोक्लोरिक आणि नायट्रिक आम्ल.
3त्यांत आम्ले असतात.
4लाल
5HCl → H⁺ + Cl⁻
6हायड्रोजन
7आम्ल पाण्यात हळूहळू ओततात.
8प्रचंड उष्णता निघते आणि स्फोट होऊ शकतो; नेहमी आम्ल पाण्यात हळूहळू ओता.

आम्लारी आणि त्यांचे गुणधर्म

रोजच्या जीवनातून

साबण निसरडा लागतो आणि खाण्याचा सोडा कडू. ही आंबटाच्या उलट चव. साबणाने धुतल्याने लिंबाचा आंबटपणा कमी होतो.

सोपी व्याख्या

पाण्यात हायड्रॉक्साइड आयन (OH⁻) देणारा पदार्थ म्हणजे आम्लारी. तो कडू, निसरडा असतो आणि लाल लिटमस निळा करतो.

आकृतीत : आकृतीत पाण्यात NaOH सारखी आम्लारी तुटते आणि OH⁻ आयन देते : NaOH → Na⁺ + OH⁻.

नियम 1 : आम्लारींचे गुणधर्म — चुन्याची निवळी, खाण्याचा सोडा (NaHCO₃), कॉस्टिक सोडा (NaOH) आणि साबण या कडू व निसरड्या आम्लारी आहेत. त्यांचे गुणधर्म आम्लांच्या उलट. शुद्ध पाणी बेचव : आम्लीय किंवा आम्लारीय नाही. NaOH आणि KOH प्रखर व दाहक; त्यांची तीव्र द्रावणे प्रथिने तोडून त्वचा भाजतात. धातूंचे ऑक्साइड सामान्यतः आम्लारीय.

सोपे : साबण ही आम्लारी आहे.
मध्यम : शुद्ध पाणी उदासीन आहे.
परीक्षेसाठी : कॉस्टिक सोड्याला हात लावू नका; तो त्वचेची प्रथिने तोडून भाजतो.

आकृतीत : आकृतीत आम्लारींचे अनेक उपयोग : NaOH आणि KOH साबण व शाम्पूत, Ca(OH)₂ पांढऱ्या रंगाच्या (चुना) कामात, Mg(OH)₂ पचनासाठी (अँटासिड) आणि NH₄OH खतांत.

नियम 2 : आम्लारींचे उपयोग — NaOH (कॉस्टिक सोडा) : कपड्यांचा साबण. KOH (पोटॅश) : साबण व शाम्पू. Ca(OH)₂ (चुन्याची निवळी) : चुना/पांढरा रंग. Mg(OH)₂ (मिल्क ऑफ मॅग्नेशिया) : अँटासिड. NH₄OH : खते.

सोपे : मिल्क ऑफ मॅग्नेशिया अँटासिडमध्ये वापरतात.
मध्यम : चुन्याची निवळी भिंतींच्या पांढऱ्या रंगासाठी वापरतात.
परीक्षेसाठी : जोड्या : साबण : NaOH किंवा KOH; अँटासिड : Mg(OH)₂; खत : NH₄OH.

लक्षात ठेवा

आम्लारी : कडू, निसरडी, OH⁻ देते, लाल लिटमस → निळा.

सामान्य चूक

साबण रोज वापरतो म्हणून सर्व निसरड्या गोष्टी सुरक्षित मानणे. NaOH सारख्या प्रखर आम्लारी भाजतात.

शॉर्टकट

आठवणीची युक्ती : "आम्लारी = कडू, OH देते".

फरक ओळखा

मुद्दा	आम्ल	आम्लारी
चव	आंबट	कडू
स्पर्श	निसरडे नाही	निसरडे
आयन	H⁺	OH⁻
लाल लिटमस	बदल नाही	निळा होतो

सरावासाठी प्रश्न

सोपे

1आम्लारी म्हणजे काय?
2घरात वापरल्या जाणाऱ्या दोन आम्लारी सांगा.
3NaOH चे पाण्यात आयन होण्याचे समीकरण लिहा.

मध्यम

4आम्लारी लाल लिटमसला काय करते?
5अँटासिडमध्ये कोणती आम्लारी वापरतात?
6पांढऱ्या रंगाच्या कामासाठी कोणती आम्लारी वापरतात?

आव्हानात्मक

7शुद्ध पाणी आम्लीय, आम्लारीय की उदासीन? का?
8NaOH आणि KOH ना दाहक का म्हणतात?

उत्तरे पाहा (आधी स्वतः सोडवा)

1पाण्यात OH⁻ आयन देणारा पदार्थ.
2खाण्याचा सोडा आणि साबण.
3NaOH → Na⁺ + OH⁻
4निळा करते.
5Mg(OH)₂ (मिल्क ऑफ मॅग्नेशिया)
6Ca(OH)₂ (चुन्याची निवळी)
7उदासीन; ते बेचव असून आम्लीय किंवा आम्लारीय नाही.
8त्यांची तीव्र द्रावणे प्रथिने तोडून त्वचा भाजतात.

दर्शक

रोजच्या जीवनातून

आम्ल की आम्लारी हे ओळखायला प्रयोगशाळेतील प्रत्येक द्रव चाखणे किंवा हाताळणे सुरक्षित नाही. म्हणून शास्त्रज्ञ "रंग-गुप्तहेर" वापरतात, जे रंग बदलून उत्तर सांगतात.

सोपी व्याख्या

आम्ल किंवा आम्लारीच्या उपस्थितीत रंग बदलणारा पदार्थ म्हणजे दर्शक (indicator).

आकृतीत : आकृतीत दर्शक आम्ल व आम्लारीबरोबर रंग बदलतात : लिटमस आम्लात लाल व आम्लारीत निळा, आणि फिनॉल्फ्थॅलीन आम्लात रंगहीन व आम्लारीत गुलाबी.

नियम 1 : प्रयोगशाळेतील दर्शक — लिटमस (दगडफुलापासून; लाल किंवा निळा कागद) : निळा लिटमस आम्लात लाल, लाल लिटमस आम्लारीत निळा. मिथिल ऑरेंज : नारिंगी; आम्लात गुलाबी, आम्लारीत पिवळा. फिनॉल्फ्थॅलीन : रंगहीन; आम्लात रंगहीन, आम्लारीत गुलाबी. मिथिल रेड : लाल; आम्लात लाल, आम्लारीत पिवळा. सार्वत्रिक दर्शक हा द्रव आम्ल व आम्लारीबरोबर रंग बदलतो.

सोपे : आम्लात निळा लिटमस : लाल.
मध्यम : आम्लारीत फिनॉल्फ्थॅलीन : गुलाबी.
परीक्षेसाठी : द्रावणाने मिथिल ऑरेंज पिवळा आणि फिनॉल्फ्थॅलीन गुलाबी केले : ती आम्लारी आहे.

आकृतीत : आकृतीत हळद साबणाने लाल होते; आम्लीय रसात खाण्याचा सोडा टाकला की फेस येतो; लाल कोबी, गुलाब आणि जास्वंदही नैसर्गिक दर्शकाचे काम करतात.

नियम 2 : नैसर्गिक दर्शक — हळद (पिवळा डाग साबणाने लाल होतो), लाल कोबी, मुळा, टोमॅटो, जास्वंद आणि गुलाब दर्शक म्हणून वापरता येतात. आम्लीय फळाच्या रसात खाण्याचा सोडा टाकला की बुडबुडे (फेस) येतात.

सोपे : हळदीचा डाग साबणाने धुतल्यावर लाल होतो.
मध्यम : लिंबाच्या रसात चिमूटभर सोडा टाकला की फेस येतो, म्हणून लिंबाचा रस आम्लीय.
परीक्षेसाठी : जास्वंदाचा अर्क एखाद्या पारदर्शक द्रवात गुलाबी झाला तर तो द्रव बहुधा आम्लीय.

Live आकृती

दर्शक

ॲपमध्ये ही आकृती हाताने हलवून बघता येते.

ॲपमध्ये उघडा

लक्षात ठेवा

आम्ल : निळा लिटमस लाल, मिथिल ऑरेंज गुलाबी. आम्लारी : लाल लिटमस निळा, फिनॉल्फ्थॅलीन गुलाबी.

सामान्य चूक

फिनॉल्फ्थॅलीनचा गोंधळ : ते आम्लात रंगहीन, आम्लारीत गुलाबी.

शॉर्टकट

आठवणीची युक्ती : "आम्लात निळा लाल"; "फिनॉल्फ्थॅलीन आम्लारीत गुलाबी".

फरक ओळखा

दर्शक	आम्लात	आम्लारीत
लिटमस	निळा → लाल	लाल → निळा
मिथिल ऑरेंज	गुलाबी	पिवळा
फिनॉल्फ्थॅलीन	रंगहीन	गुलाबी
हळद	पिवळी	लाल

सरावासाठी प्रश्न

सोपे

1दर्शक म्हणजे काय?
2लिटमस कशापासून मिळते?
3आम्लारीत लाल लिटमस कोणता रंग होतो?

मध्यम

4आम्लात फिनॉल्फ्थॅलीन कोणत्या रंगाचे असते?
5दोन नैसर्गिक दर्शक सांगा.
6लिंबाच्या रसात खाण्याचा सोडा टाकला तर काय होते?

आव्हानात्मक

7द्रावणाने मिथिल ऑरेंज पिवळा आणि फिनॉल्फ्थॅलीन गुलाबी केले. आम्ल की आम्लारी?
8द्रव चाखण्या-हाताळण्याऐवजी दर्शक का वापरतात?

उत्तरे पाहा (आधी स्वतः सोडवा)

1आम्ल किंवा आम्लारीबरोबर रंग बदलणारा पदार्थ.
2दगडफुलापासून
3निळा
4रंगहीन
5हळद आणि लाल कोबी.
6फेस येतो, कारण रस आम्लीय आहे.
7आम्लारी.
8आम्ल व आम्लारी चाखणे किंवा हाताळणे हानिकारक आहे.

नैसर्गिक आम्ले आणि आम्लांचे उपयोग

रोजच्या जीवनातून

संत्र्याचा रस, दह्याची वाटी आणि सोडा यांत रोज खाल्ली-प्यायली जाणारी आम्ले असतात. आपल्या शरीरातही आम्ले आहेत : जठरातील रस आणि प्रत्येक पेशीतले DNA.

सोपी व्याख्या

अन्नात आणि सजीवांत आढळणारी आम्ले म्हणजे नैसर्गिक आम्ले.

आकृतीत : आकृतीत अन्नातील नैसर्गिक आम्ले : व्हिनेगरमध्ये ॲसिटिक, संत्र्यात ॲस्कॉर्बिक, चिंचेत टार्टारिक, टोमॅटोत ऑक्झॅलिक, दह्यात लॅक्टिक आणि लिंबात सायट्रिक.

नियम 1 : नैसर्गिक आम्ले — व्हिनेगर : ॲसिटिक आम्ल. संत्रे : ॲस्कॉर्बिक आम्ल. चिंच : टार्टारिक आम्ल. टोमॅटो : ऑक्झॅलिक आम्ल. दही : लॅक्टिक आम्ल. लिंबू : सायट्रिक आम्ल. सोडायुक्त पेये : कार्बोनिक आम्ल.

सोपे : दह्यात लॅक्टिक आम्ल असते.
मध्यम : लिंबू : सायट्रिक आम्ल; संत्रे : ॲस्कॉर्बिक आम्ल (जीवनसत्त्व C).
परीक्षेसाठी : सोडायुक्त पेयात कार्बोनिक आम्ल असते, म्हणून त्यात CO₂ चे बुडबुडे असतात.

आकृतीत : आकृतीत आम्ले खते, औषधे, रंग, रंगद्रव्ये आणि पांढरा कागद बनवण्यासाठी वापरतात. सौम्य H₂SO₄ बॅटरीत आणि सौम्य HCl पाणी निर्जंतुक करण्यासाठी वापरतात.

नियम 2 : आम्लांचे उपयोग — आम्ले रासायनिक खते, स्फोटके, तेलशुद्धीकरण, औषधे, रंग आणि रंगद्रव्यांत वापरतात. HCl पासून क्लोराइड क्षार बनतात आणि (सौम्य) HCl पाणी निर्जंतुक करते. सौम्य H₂SO₄ बॅटरीत वापरतात. लाकडाच्या लगद्यापासून पांढरा कागद बनवण्यासाठी आम्ले वापरतात. शरीरातील आम्ल DNA आनुवंशिकता ठरवते; प्रथिने अमिनो आम्लांची बनतात; मेद मेदाम्लांनी बनतो.

सोपे : बॅटरीत सौम्य सल्फ्यूरिक आम्ल वापरतात.
मध्यम : DNA हे आम्ल आनुवंशिकता ठरवते.
परीक्षेसाठी : प्रथिने अमिनो आम्लांची, मेद मेदाम्लांचा बनतो.

लक्षात ठेवा

नैसर्गिक आम्ले : ॲसिटिक (व्हिनेगर), सायट्रिक (लिंबू), लॅक्टिक (दही), टार्टारिक (चिंच), ऑक्झॅलिक (टोमॅटो), ॲस्कॉर्बिक (संत्रे).

सामान्य चूक

सर्व आम्ले धोकादायक आहेत असे मानणे. अन्नातील नैसर्गिक आम्ले सौम्य व सुरक्षित असतात.

शॉर्टकट

आठवणीची युक्ती : व्हिनेगर–ॲसिटिक, संत्रे–ॲस्कॉर्बिक, चिंच–टार्टारिक, टोमॅटो–ऑक्झॅलिक, दही–लॅक्टिक, लिंबू–सायट्रिक.

फरक ओळखा

अन्न	आम्ल
व्हिनेगर	ॲसिटिक
लिंबू	सायट्रिक
दही	लॅक्टिक
चिंच	टार्टारिक
टोमॅटो	ऑक्झॅलिक

सरावासाठी प्रश्न

सोपे

1व्हिनेगरमध्ये कोणते आम्ल असते?
2दह्यात कोणते आम्ल असते?
3सोडायुक्त पेयांत कोणते आम्ल असते?

मध्यम

4उद्योगातील आम्लांचे दोन उपयोग सांगा.
5बॅटरीत कोणते आम्ल वापरतात?
6आपल्या शरीरातील कोणते आम्ल आनुवंशिकता ठरवते?

आव्हानात्मक

7जोड्या लावा : संत्रे, चिंच, टोमॅटो.
8सोडायुक्त पेय फेसाळ का असते आणि त्यात कोणते आम्ल असते?

उत्तरे पाहा (आधी स्वतः सोडवा)

1ॲसिटिक आम्ल
2लॅक्टिक आम्ल
3कार्बोनिक आम्ल
4खते आणि औषधे बनवणे (किंवा रंग, रंगद्रव्ये).
5सौम्य सल्फ्यूरिक आम्ल
6DNA
7ॲस्कॉर्बिक, टार्टारिक, ऑक्झॅलिक आम्ल.
8त्यात कार्बोनिक आम्ल असते आणि विरघळलेला CO₂ बुडबुड्यांच्या रूपात बाहेर येतो.

उदासीनीकरण

रोजच्या जीवनातून

तिखट जेवणानंतर छातीत जळजळ होऊ शकते. मिल्क ऑफ मॅग्नेशियाचा चमचा किंवा अँटासिडची गोळी ती शांत करते. आम्लारी पोटातील जास्तीचे आम्ल निष्प्रभ करते.

सोपी व्याख्या

आम्लाची आम्लारीशी अभिक्रिया होऊन क्षार आणि पाणी मिळणे म्हणजे उदासीनीकरण.

आकृतीत : आकृतीत आम्ल + आम्लारी → क्षार + पाणी : आम्लाचे H⁺ आणि आम्लारीचे OH⁻ मिळून पाणी बनते; हेच उदासीनीकरण.

नियम 1 : अभिक्रिया — आम्लात H⁺ आणि आम्लारीत OH⁻ असते. त्यांच्या संयोगाने क्षार आणि पाणी मिळते : आम्ल + आम्लारी → क्षार + पाणी, उदा. HCl + NaOH → NaCl + H₂O.

सोपे : HCl + NaOH → NaCl + H₂O.
मध्यम : H₂SO₄ + 2NaOH → Na₂SO₄ + 2H₂O (संतुलित : दोन्ही बाजूंना 2 Na, 6 O, 4 H).
परीक्षेसाठी : Mg(OH)₂ + 2HCl → MgCl₂ + 2H₂O हेच अँटासिड जठरातील आम्लाला करते.

आकृतीत : आकृतीत मिल्क ऑफ मॅग्नेशिया असलेले अँटासिड जठरातील जास्तीचे HCl निष्प्रभ करते आणि अपचन कमी करते.

नियम 2 : शरीरात — जठरातील HCl पचनास मदत करते, पण जास्त आम्लामुळे अपचन होते. मिल्क ऑफ मॅग्नेशिया असलेली अँटासिड ते निष्प्रभ करतात.

सोपे : अँटासिड + जास्तीचे आम्ल → क्षार + पाणी.
मध्यम : जठरातील आम्ल योग्य प्रमाणात उपयुक्त, पण जास्त झाल्यास हानिकारक.
परीक्षेसाठी : वारंवार जळजळ होत असेल तर फक्त अँटासिड घेण्याऐवजी डॉक्टरांना दाखवा.

आकृतीत : आकृतीत जास्त रासायनिक खतांमुळे माती आम्लीय होते आणि मातीत चुनखडी किंवा चुन्याची निवळी मिसळून ती निष्प्रभ करतात.

नियम 3 : मातीत — रासायनिक खतांचा अतिवापर मातीला आम्लीय बनवतो. ती निष्प्रभ करण्यासाठी मातीत चुनखडी किंवा चुन्याची निवळी मिसळतात.

सोपे : आम्लीय मातीला चुना लावतात.
मध्यम : शेतकरी चुनखडी घालतो कारण ती आम्लारी असून मातीतील आम्ल निष्प्रभ करते.
परीक्षेसाठी : वर्षानुवर्षे खतांचा अतिवापर माती आम्लीय करतो, म्हणून शेतकऱ्याने ते दुरुस्त करावे.

लक्षात ठेवा

आम्ल + आम्लारी → क्षार + पाणी. अँटासिड आणि मातीच्या उपचारात वापर.

सामान्य चूक

फक्त क्षार तयार होतो असे लिहिणे. पाणीही तयार होते.

शॉर्टकट

आठवणीची युक्ती : "आ + आ = क्षा + पा" (आम्ल + आम्लारी = क्षार + पाणी).

फरक ओळखा

कुठे	अडचण	निष्प्रभ करणारा
जठर	जास्त आम्ल	अँटासिड (मिल्क ऑफ मॅग्नेशिया)
माती	आम्लीय माती	चुनखडी किंवा चुन्याची निवळी

सरावासाठी प्रश्न

सोपे

1उदासीनीकरण म्हणजे काय?
2उदासीनीकरणाचे शब्दसमीकरण लिहा.
3HCl आणि NaOH चे समीकरण लिहा.

मध्यम

4अपचनासाठी अँटासिड का घेतात?
5रासायनिक खत जास्त वापरले तर मातीचे काय होते?
6आम्लीय माती कशी निष्प्रभ करतात?

आव्हानात्मक

7H₂SO₄ + 2NaOH → Na₂SO₄ + 2H₂O संतुलित आहे का ते तपासा.
8वर्षानुवर्षे जास्त खतांमुळे शेतकऱ्याचे शेत आम्लीय झाले. त्याने काय करावे आणि ते का चालते?

उत्तरे पाहा (आधी स्वतः सोडवा)

1आम्ल आणि आम्लारीच्या अभिक्रियेतून क्षार व पाणी मिळणे.
2आम्ल + आम्लारी → क्षार + पाणी
3HCl + NaOH → NaCl + H₂O
4ते जठरातील जास्तीचे HCl निष्प्रभ करते.
5ती आम्लीय होते.
6चुनखडी किंवा चुन्याची निवळी मिसळून.
7डावीकडे : 2 Na, 6 O, 4 H, 1 S. उजवीकडे : 2 Na, 6 O, 4 H, 1 S. संतुलित.
8चुनखडी किंवा चुन्याची निवळी मिसळावी; ती आम्लारी असून मातीतील आम्ल निष्प्रभ करते.

झटपट उजळणी

आम्ले : आंबट, H⁺ देतात, निळा लिटमस लाल करतात. आम्लारी : कडू, निसरडे, OH⁻ देतात, लाल लिटमस निळा करतात.
आम्ल + आम्लारी → लवण + पाणी (उदासीनीकरण).
संहत सल्फ्यूरिक आम्लात कधीही पाणी घालू नका; आम्ल हळूहळू पाण्यात घाला.