धडा ९: सामाजिक आरोग्य

नियम 1 : सामाजिक आरोग्य म्हणजे काय? — सामाजिक आरोग्य म्हणजे इतर व्यक्तींशी संबंध प्रस्थापित करण्याची क्षमता. बदलत्या सामाजिक परिस्थितीनुसार स्वतःचे वर्तन बदलण्याची क्षमता हे महत्त्वाचे वैशिष्ट्य आहे. चांगले सामाजिक आरोग्य हे सक्षम व्यक्तिमत्त्व, अनेक मित्र-नातेवाईक, एकटेपणात आणि समवयस्क गटासोबत वेळेचा योग्य वापर, इतरांवर विश्वास आणि इतरांबद्दल आदर व स्वीकार यांवर अवलंबून असते.

• सोपे : खेळणे वाटून घेणारे आणि इतरांचे ऐकणारे मूल चांगले सामाजिक आरोग्य दाखवते.
• मध्यम : नवा विद्यार्थी दुसऱ्या गावात गेल्यावर नव्या रीतीरिवाजांशी लवकर जुळवून घेतो; ही सामाजिक परिस्थितीनुसार वर्तन बदलण्याची क्षमता.
• परीक्षेसाठी : चांगल्या सामाजिक आरोग्याची कोणतीही चार लक्षणे सांगा : विश्वास, आदर, मैत्री, इतरांचा स्वीकार.

नियम 2 : सामाजिक आरोग्यावर परिणाम करणारे घटक — मूलभूत गरजांची पूर्तता (अन्न, वस्त्र, निवारा, औषधे), शिक्षण, आर्थिक स्थिती, नोकरीच्या संधी, सामाजिक वातावरण, निवासी परिसर (वाहतूक, पाणी, स्वच्छतागृहे, खेळाची मैदाने, बागा), सामाजिक सुरक्षा, सामाजिक वागणूक आणि राजकीय परिस्थिती.

आकृतीत : आकृतीत सामाजिक आरोग्यावर परिणाम करणारे घटक.

• सोपे : खेळाचे मैदान आणि बाग असलेला परिसर मुलांना मित्र बनवण्यास आणि सक्रिय राहण्यास मदत करतो.
• मध्यम : अन्न किंवा सुरक्षित पाण्याची कमतरता चिंता आणि ताण निर्माण करते, ज्यामुळे संबंध बिघडतात.
• परीक्षेसाठी : शिक्षणामुळे सामाजिक आरोग्य कसे सुधारते? ते ज्ञान, नोकरीच्या संधी आणि इतरांचा आदर करण्याची सवय देते.

फरक ओळखा

नियम 1 : ताण आणि विषमता — मानसिक ताण (mental stress) : लोकसंख्या वाढल्याने शिक्षण, नोकरी आणि व्यवसायात स्पर्धा वाढली आहे. विभक्त कुटुंबे आणि नोकरीसाठी बाहेर असणारे पालक यांमुळे मुलांना एकटेपणा आणि ताण येतो. लैंगिक विषमता (gender inequality) (मुलींवरील बंधने, छेडछाड, विनयभंग) मुलींमध्ये ताण निर्माण करते. अव्यवस्था, गुन्हेगारी आणि हिंसा ताण वाढवतात आणि गुन्हा हा 'झटपट पैसे मिळवण्याचा सोपा मार्ग' मानणारे लोक बळीचे बकरे ठरतात.

आकृतीत : आकृतीत ताण, व्यसन आणि विषमता.

• सोपे : ज्याचे पालक कामामुळे बराच वेळ बाहेर असतात त्या मुलाला एकटे वाटू शकते; विश्वासू मोठ्या व्यक्तीशी बोलणे मदत करते.
• मध्यम : गुण आणि नोकरीसाठी वाढती स्पर्धा ताण वाढवते; संतुलित अभ्यास, झोप आणि खेळ तो कमी करतात.
• परीक्षेसाठी : लैंगिक विषमता सामाजिक आरोग्यास हानिकारक का? ती मुलींमध्ये भीती, बंधने आणि ताण निर्माण करते आणि समाजावरील विश्वास कमी करते.

नियम 2 : व्यसन आणि त्याची हानी — किशोरवयीन मुले समवयस्क गटाच्या प्रभावाखाली असतात. समवयस्कांच्या दबावामुळे, उच्च राहणीमानाचे प्रतीक म्हणून किंवा मोठ्यांचे अनुकरण करून मुले तंबाखू, सिगारेट, गुटखा, दारू आणि अंमली पदार्थ वापरून पाहतात. अंमली पदार्थ मज्जासंस्था, स्नायू आणि हृदयाचे कायमचे नुकसान करू शकतात; तंबाखू तोंडाच्या आणि फुफ्फुसाच्या कर्करोगास कारणीभूत (carcinogenic) असते. मद्यपानामुळे मेंदू आणि यकृताची कार्यक्षमता व आयुर्मान कमी होते, किशोरावस्थेतील मेंदूचा विकास थांबतो आणि स्मरणशक्ती व शिकण्याचा वेग कमी होतो. चुकीच्या पद्धतीने बनवलेली दारू विषारी असते आणि एकाच वेळी अनेकांचा जीव घेऊ शकते. दीर्घकालीन रुग्णांकडे (एड्स, क्षयरोग, कुष्ठरोग, मानसिक आजार) आणि वृद्धांकडे दुर्लक्ष केल्याने वृद्धाश्रमे वाढतात.

• सोपे : मित्राने सिगारेट दिली तर स्पष्ट 'नाही' म्हणून तेथून निघून जाणे हाच सर्वात सुरक्षित प्रतिसाद.
• मध्यम : एखादी व्यक्ती दररोज ₹50 तंबाखूवर खर्च करत असेल तर वर्षाचे 50 × 365 = ₹18,250 शरीराला हानिकारक गोष्टीवर वाया जातात.
• परीक्षेसाठी : तंबाखू तोंडाच्या आणि फुफ्फुसाच्या कर्करोगास कारणीभूत; दारू मेंदू आणि यकृतास हानिकारक; अंमली पदार्थ मज्जासंस्था आणि हृदयास हानिकारक.

फरक ओळखा

नियम 1 : मोबाइल आणि कॉम्प्युटरचा अतिवापर — तासन्तास मोबाइलवर राहिल्याने माणसाला आजूबाजूचे भान राहत नाही. मोबाइलच्या किरणोत्सर्गामुळे थकवा, डोकेदुखी, निद्रानाश, विसरभोळेपणा, कानात आवाज (tinnitus), सांधेदुखी आणि दृष्टीच्या समस्या होऊ शकतात आणि ते मोठ्यांपेक्षा मुलांच्या हाडांत जास्त शिरतात. कॉम्प्युटर आणि इंटरनेटचा सतत वापर माणसाला एकलकोंडा, स्वकेंद्री आणि कमी संवेदनशील बनवतो; ऑटिझम आणि स्वार्थीपणा निर्माण होऊ शकतो.

आकृतीत : आकृतीत तंत्रज्ञानाच्या अतिवापराने आरोग्यास हानी.

• सोपे : मैदानी खेळाऐवजी दिवसाचे 5 तास फोनवर खेळणाऱ्या विद्यार्थ्याला व्यायाम आणि मित्रांसाठी कमी वेळ मिळतो.
• मध्यम : दिवसाचे 3 तास फोन म्हणजे आठवड्याचे 3 × 7 = 21 तास, जवळजवळ पूर्ण दिवस वाया.
• परीक्षेसाठी : फोनच्या अतिवापरामुळे होणाऱ्या चार आरोग्य समस्या सांगा : थकवा, डोकेदुखी, निद्रानाश, दृष्टीच्या समस्या.

नियम 2 : हानिकारक खेळ, सेल्फी आणि माध्यमे — युद्धाचे व कार रेसचे आभासी खेळ आणि कार्टून चित्रपट मुलांचे वर्तन नकारात्मक करू शकतात; काही खेळ वेळ आणि पैसा वाया घालवतात आणि जीवघेणेही ठरू शकतात (उदा. ब्लू व्हेल खेळ). धोकादायक सेल्फींना सेल्फीसाइड म्हणतात. ताणाखाली केलेली विध्वंसक आणि अनैसर्गिक कृत्ये, जसे अपघातग्रस्तांना मदत करण्याऐवजी व्हिडिओ काढणे, वैद्यकशास्त्र मानसिक आजार मानते. सरकार मुलांसाठी अयोग्य संकेतस्थळे, चित्रपट आणि कार्टून्सवर बंदी घालते. माध्यमांचा उपयोग रचनात्मक कामासाठी, फक्त आवश्यक गरजा आणि मनोरंजनासाठी करावा.

• सोपे : अपघात दिसला तर आधी मदत किंवा रुग्णवाहिका बोलवा; फक्त व्हिडिओ काढू नका.
• मध्यम : सेल्फी फक्त सुरक्षित जागी घ्या; कडे, रेल्वे रूळ आणि पाण्याच्या काठाजवळ टाळा.
• परीक्षेसाठी : माध्यमांचा रचनात्मक वापर करावा; स्क्रीन वेळ ठरवणारे वेळापत्रक उपयोगी पडते.

फरक ओळखा

नियम 1 : सायबर गुन्ह्यांचे प्रकार — उदाहरणे : चांगल्या वस्तू दाखवून निकृष्ट वस्तू देऊन ग्राहकांची फसवणूक; ग्राहकाच्या नकळत त्याचा PIN वापरणे; सरकार, संस्था आणि कंपन्यांची गोपनीय माहिती चोरणे (हॅकिंग, hacking); मुलींना त्रास देण्यासाठी किंवा त्यांचे आर्थिक शोषण करण्यासाठी बनावट समाजमाध्यम खाती; चौर्य (piracy) (इतरांचे साहित्य, सॉफ्टवेअर, फोटो, व्हिडिओ, संगीत यांचा बेकायदेशीर वापर किंवा विक्री); आणि अपमानास्पद संदेश, अश्लील चित्रे व प्रक्षोभक विधाने.

• सोपे : डेबिट कार्डचा PIN मागणारा फोन फसवणूक आहे; कोणतीही बँक तो मागत नाही.
• मध्यम : बेकायदेशीर संकेतस्थळावरून नवा चित्रपट डाउनलोड करणे हे चौर्य आहे, कारण निर्मात्याला मोबदला मिळत नाही.
• परीक्षेसाठी : कोणतेही चार सायबर गुन्हे सांगा : हॅकिंग, चौर्य, बनावट खाती, ऑनलाइन खरेदीत फसवणूक.

नियम 2 : सुरक्षा आणि कायदा — आपला आधार, पॅन, क्रेडिट किंवा डेबिट कार्ड क्रमांक किंवा PIN कोणालाही सांगू नका. सायबर गुन्हा करणे हाही एक मानसिक आजार आहे आणि गुन्हेगारांना नंतर मानसिक ताण भोगावा लागतो. पोलिसांचा 'सायबर गुन्हे विभाग' इंटरनेटच्या मदतीने तपास करतो. माहिती तंत्रज्ञान कायदा, 2000 (IT Act) 17 ऑक्टोबर 2000 पासून लागू असून 2008 मध्ये त्यात सुधारणा झाली; शिक्षेत 3 वर्षांचा कारावास किंवा 5 लाखांपर्यंत दंड यांचा समावेश आहे. स्वतंत्र सायबर गुन्हे विभाग सुरू करणारे महाराष्ट्र हे पहिले राज्य.

आकृतीत : आकृतीत ऑनलाइन सुरक्षेचे नियम.

• सोपे : OTP कधीही कोणाला सांगू नका; त्याने तुमचे खाते अनोळखी व्यक्तीला उघडे होते.
• मध्यम : अक्षरे, अंक आणि चिन्हे असलेले मजबूत पासवर्ड वापरा, आणि वेगवेगळ्या खात्यांसाठी वेगळे.
• परीक्षेसाठी : समाजमाध्यमांवरील दोन खबरदाऱ्या सांगा : अनोळखी व्यक्तींच्या विनंत्या स्वीकारू नका आणि वैयक्तिक फोटो किंवा माहिती शेअर करू नका.

फरक ओळखा

नियम 1 : ताण कमी करण्याचे निरोगी मार्ग — हास्य क्लबमध्ये मोठ्याने हसणे, मित्र-शिक्षक-पालकांशी बोलणे, भावना लिहून काढणे, छंद (संग्रह, छायाचित्रण, वाचन, स्वयंपाक, चित्रकला, रांगोळी, नृत्य), संगीत, मैदानी खेळ (व्यायाम, शिस्त, संवाद आणि एकता), व्यायाम, मालिश, योग (शिस्त, संतुलित आहार, ध्यान, दीर्घश्वसन, योगनिद्रा) आणि ध्यान (एकाग्रता वाढवते). बागकाम, पक्षीनिरीक्षण आणि प्राणी पाळणे यांतून सकारात्मक मानसिकता घडते.

आकृतीत : आकृतीत ताण हाताळण्याचे निरोगी मार्ग.

• सोपे : कठीण दिवसानंतर 15 मिनिटे बाहेर खेळणे किंवा संगीत ऐकणे मन हलके करू शकते.
• मध्यम : तुम्हाला काय काळजी वाटते ते लिहून नंतर पालक किंवा शिक्षकांशी चर्चा केल्यास अनेकदा उपाय सापडतो.
• परीक्षेसाठी : ताण हाताळण्याचे चार मार्ग सांगा : योग, ध्यान, संगीत, मैदानी खेळ.

नियम 2 : ताण खूप झाल्यास आणि तंबाखूविरोधी लढा — ताण हाताळता न आल्यास नैराश्य आणि निराशा येऊ शकते; वैद्यकीय सल्ला, समुपदेशन, मानसोपचार आणि स्वयंसेवी संस्था मदत करू शकतात. तंबाखूविरोधी एकजूट चळवळ (Unified Movement against Tobacco) WHO आणि टाटा ट्रस्ट अशा 45 संस्थांनी सुरू केली. सलाम मुंबई फाउंडेशन झोपडपट्टीतील मुलांसाठी काम करते आणि 2002 पासून मुंबईतील सुमारे 200 शाळा व उर्वरित महाराष्ट्रातील 14,000 शाळांसोबत समाज तंबाखूमुक्त करण्यासाठी काम करते. मदत क्रमांक (उदा. चाइल्डलाइन 1098) संकटातील मुलांना मदत करतात.

• सोपे : अनेक दिवस उदास वाटत असेल आणि झोप किंवा भूक नसेल तर मोठ्या व्यक्तीला सांगा आणि समुपदेशक किंवा डॉक्टरांना भेटा.
• मध्यम : मदत मागणे हे ताकदीचे लक्षण असून ताप आल्यावर डॉक्टरकडे जाण्याइतकेच सामान्य आहे.
• परीक्षेसाठी : सलाम मुंबई फाउंडेशनसारख्या संस्था कशी मदत करतात? त्या शाळा आणि मुलांसोबत काम करून तंबाखूमुक्त समाज घडवतात.

फरक ओळखा