मूलपेशी
बी रुजून मूळ, खोड किंवा पान बनू शकते. त्याचप्रमाणे शरीरातील अगदी तरुण पेशी अनेक प्रकारच्या पेशी बनू शकते. अशा विशेष पेशींना मूलपेशी म्हणतात.
मूलपेशी (stem cells) म्हणजे शरीरातील इतर सर्व प्रकारच्या पेशींना जन्म देऊ शकणाऱ्या अविभेदित पेशी.
नियम 1 : मूलपेशी — पेशीविज्ञान (cytology) पेशींची रचना, प्रकार, पेशीअंगके आणि विभाजन यांचा अभ्यास करते. राष्ट्रीय पेशी विज्ञान केंद्र (NCCS) पुण्यात आणि Instem बंगळुरूत आहे. मूलपेशी बहुपेशीय सजीवातील इतर सर्व पेशीप्रकारांना जन्म देतात आणि जखम भरून येण्यास मदत करतात. सुरुवातीचा गर्भ जवळजवळ सारख्या पेशींचा गोळा असतो, त्याच मूलपेशी. विभेदनाने (differentiation) त्या वेगवेगळ्या ऊती बनवतात; ऊती बनल्यावर त्यांच्या पेशी बहुतेक त्याच प्रकारच्या पेशी बनवतात.
आकृतीत : आकृतीत मूलपेशी अनेक प्रकारच्या पेशी बनू शकतात.
- सोपे : बोटाला कापले की जखम भरते कारण मूलपेशी नव्या त्वचा पेशी बनवतात.
- मध्यम : मूलपेशीला मिळणाऱ्या संकेतांनुसार ती स्नायू पेशी, चेता पेशी किंवा रक्त पेशी बनू शकते.
- परीक्षेसाठी : प्रौढ चेता पेशी सहसा फक्त चेता पेशीच बनवते, तर सुरुवातीच्या गर्भाची पेशी कोणतीही ऊती बनवू शकते; यावरून विभेदनामुळे पेशीची क्षमता मर्यादित होते हे दिसते.
नियम 2 : स्रोत आणि साठवण — स्रोत : गर्भनाळ (नाळेचे रक्त), गर्भाची ब्लास्टोसिस्ट अवस्था, आणि प्रौढांत लाल अस्थिमज्जा, मेदयुक्त संयोजी ऊती व रक्त. जतन करण्यासाठी नमुने लहान निर्जंतुक कुप्यांत द्रव नायट्रोजनमध्ये −135 °C ते −190 °C तापमानाला ठेवतात.
आकृतीत : आकृतीत मूलपेशींचे स्रोत आणि त्या कशा साठवतात.
- सोपे : जन्माच्या वेळी गोळा केलेले नाळेचे रक्त मुलाच्या भविष्यातील वैद्यकीय वापरासाठी साठवता येते.
- मध्यम : द्रव नायट्रोजन अतिशय थंड (सुमारे −196 °C) असतो, म्हणून नमुने गोठलेले राहतात आणि पेशी मरत नाहीत; −135 °C ते −190 °C वर साठवण करतात.
- परीक्षेसाठी : तुलना : गर्भीय मूलपेशी गर्भातून; प्रौढ मूलपेशी अस्थिमज्जेसारख्या ऊतींतून; दोन्ही साठवता येतात.
नियम 3 : मूलपेशींचे प्रकार — गर्भीय मूलपेशी विभेदनापूर्वी असतात, जे गर्भधारणेच्या 14 व्या दिवशी सुरू होते. त्या 5 ते 7 व्या दिवशी गोळा करता येतात आणि सुमारे 220 प्रकारच्या पेशी बनवू शकतात; या गुणधर्माला बहुसक्षमता (pluripotency) म्हणतात. दुसरा प्रकार प्रौढ मूलपेशी.
- सोपे : विभेदन 14 व्या दिवशी सुरू होते, म्हणून गर्भीय मूलपेशी त्याआधी, 5 ते 7 व्या दिवशी, गोळा कराव्या लागतात.
- मध्यम : गर्भीय मूलपेशींपासून सुमारे 220 प्रकारच्या पेशी तयार होऊ शकतात, म्हणून उपचारांसाठी त्या अतिशय मौल्यवान.
- परीक्षेसाठी : 5 ते 7 व्या दिवसांचा संकलन कालावधी 7 − 5 + 1 = 3 दिवसांचा, आणि विभेदन या शेवटच्या दिवसानंतर 14 − 7 = 7 दिवसांनी सुरू होते.
मूलपेशी अविभेदित; गर्भीय बहुसक्षम (सुमारे 220 पेशीप्रकार). द्रव नायट्रोजनमध्ये −135 °C ते −190 °C वर साठवण.
मूलपेशी फक्त गर्भातच असतात असे समजणे. प्रौढांतही त्या अस्थिमज्जा, मेद आणि रक्तात असतात.
आठवणीची युक्ती : "5-7 दिवस गोळा, 14 दिवस विभेदन, 220 प्रकार".
फरक ओळखा
| प्रकार | स्रोत |
|---|---|
| गर्भीय | ब्लास्टोसिस्ट (5-7 दिवस) |
| नाळेचे रक्त | गर्भनाळ |
| प्रौढ | अस्थिमज्जा, मेद, रक्त |
सरावासाठी प्रश्न
- 1मूलपेशी म्हणजे काय?
- 2प्रौढ मूलपेशींचे दोन स्रोत सांगा.
- 3मूलपेशी कोणत्या तापमानाला साठवतात?
- 4बहुसक्षमता म्हणजे काय?
- 5गर्भधारणेच्या कोणत्या दिवशी विभेदन सुरू होते?
- 6NCCS कुठे आहे?
- 7मूलपेशी 14 व्या दिवसापूर्वीच का गोळा कराव्या लागतात?
- 8जन्माच्या वेळी नाळेचे रक्त साठवणे उपयुक्त का?
उत्तरे पाहा (आधी स्वतः सोडवा)
- 1इतर सर्व पेशीप्रकार बनवू शकणाऱ्या अविभेदित पेशी.
- 2लाल अस्थिमज्जा आणि मेदयुक्त ऊती (किंवा रक्त).
- 3द्रव नायट्रोजनमध्ये −135 °C ते −190 °C.
- 4गर्भीय मूलपेशींची सुमारे 220 प्रकारच्या पेशी बनवण्याची क्षमता.
- 514 व्या दिवशी.
- 6पुणे.
- 714 व्या दिवसानंतर विभेदन सुरू होते आणि पेशी सर्व प्रकार बनवण्याची क्षमता गमावतात.
- 8त्यात मूलपेशी असतात ज्या पुढे मुलाच्या आजारांवर उपचारासाठी वापरता येतात.
मूलपेशींचे उपयोग आणि अवयवदान
मूत्रपिंड निकामी झालेला रुग्ण नव्या मूत्रपिंडाची वाट पाहतो आणि दात्याचे मूत्रपिंड त्याला दुसरे आयुष्य देऊ शकते. मूलपेशी उपचार आणि अवयवदान हे आधुनिक जीवशास्त्र रुग्णांना मदत करण्याचे दोन मार्ग.
पुनर्जनन उपचार (regenerative therapy) मूलपेशींचा वापर करून बिघडलेल्या पेशी किंवा अवयव बदलतो.
नियम 1 : मूलपेशींचे उपयोग — पुनर्जनन उपचार : पेशी उपचाराने मधुमेह, हृदयविकाराचा झटका, अल्झायमर आणि पार्किन्सन यांत मृत पेशी बदलतात. अशक्तपणा, थॅलेसेमिया आणि ल्युकेमियासाठी रक्त पेशी तयार करता येतात. मूत्रपिंड आणि यकृत यांसारखे अवयव तयार करून प्रत्यारोपित करता येतात.
- सोपे : प्रकार 1 मधुमेहात मूलपेशींपासून इन्सुलिन बनवणाऱ्या पेशी तयार करून मृत पेशींच्या जागी वापरता येतील.
- मध्यम : थॅलेसेमियात शरीर निरोगी लाल पेशी बनवू शकत नाही; मूलपेशींपासून मिळालेल्या रक्त पेशी त्यावर उपयोगी.
- परीक्षेसाठी : मूलपेशींपासून मूत्रपिंड वाढवल्यास दात्यांची प्रतीक्षा यादी संपेल, पण ते अजून प्रगत संशोधनाचे क्षेत्र आहे.
नियम 2 : अवयवदान — जिवंत व्यक्ती एक मूत्रपिंड (आपल्याला दोन असतात) आणि त्वचा दान करू शकते. यकृत, हृदय आणि डोळे हे अवयव फक्त मृत्यूनंतरच दान करतात (मरणोत्तर दान). दाता आणि प्राप्तकर्ता यांचा रक्तगट, वय आणि आजार जुळवावे लागतात. अवयव आणि देहदान जीव वाचवतात, अंध लोकांना दृष्टी मिळते आणि देहांचा वैद्यकीय संशोधनासाठी उपयोग होतो. मानवी अवयव प्रत्यारोपण कायदा, 1994 (2009, 2011 आणि 2014 मध्ये सुधारित) प्रक्रिया पारदर्शक करतो.
आकृतीत : आकृतीत काय आणि केव्हा दान करता येते.
- सोपे : जिवंत दाता एक मूत्रपिंड देऊन दुसऱ्यावर निरोगी जगू शकतो.
- मध्यम : हृदय आणि यकृत फक्त मरणोत्तर दान करता येतात, कारण त्यांच्याशिवाय माणूस जगू शकत नाही.
- परीक्षेसाठी : जुळवणी : O रक्तगटाच्या प्राप्तकर्त्याला फक्त सुसंगत दात्याचा अवयव सुरक्षित असतो; प्रत्यारोपणापूर्वी डॉक्टर रक्तगट, वय आणि आजार तपासतात.
जिवंत दाते : मूत्रपिंड, त्वचा. मरणोत्तर : यकृत, हृदय, डोळे. कायदा : THO कायदा 1994.
सर्व अवयव जिवंतपणी दान करता येतात असे समजणे. हृदयासारखे अत्यावश्यक अवयव मरणोत्तरच दान करतात.
आठवणीची युक्ती : "मूत्रपिंड जिवंतपणी, हृदय आणि डोळे मरणोत्तर".
फरक ओळखा
| दान | केव्हा |
|---|---|
| मूत्रपिंड | जिवंत (एक) |
| त्वचा | जिवंत |
| हृदय, यकृत, डोळे | मरणोत्तर |
सरावासाठी प्रश्न
- 1पुनर्जनन उपचार म्हणजे काय?
- 2पेशी उपचाराने बरे होणारे दोन आजार सांगा.
- 3जिवंत व्यक्ती कोणते अवयव दान करू शकते?
- 4मरणोत्तर दान म्हणजे काय?
- 5भारतातील अवयव प्रत्यारोपण नियंत्रित करणारा कायदा कोणता?
- 6दाता आणि प्राप्तकर्ता यांच्यात जुळवल्या जाणाऱ्या तीन गोष्टी सांगा.
- 7नेत्रदान अंध व्यक्तीला कसे मदत करते?
- 8दान स्वेच्छेने असले तरी कायदा का आहे?
उत्तरे पाहा (आधी स्वतः सोडवा)
- 1बिघडलेल्या पेशी किंवा अवयव बदलण्यासाठी मूलपेशींचा वापर.
- 2मधुमेह आणि पार्किन्सन.
- 3एक मूत्रपिंड आणि त्वचा.
- 4मृत्यूनंतर अवयवांचे दान.
- 5मानवी अवयव प्रत्यारोपण कायदा, 1994.
- 6रक्तगट, वय आणि आजार.
- 7दात्याचा स्वच्छपटल प्रत्यारोपित करतात आणि दृष्टी परत मिळू शकते.
- 8तो प्रक्रिया पारदर्शक करतो आणि अवयवांचा बेकायदेशीर व्यापार रोखतो.
पिकांतील आणि पशुपालनातील जैवतंत्रज्ञान
कापसाच्या बोंडांना बोंडअळी खाताना दिसली तर शेतकऱ्यासमोर दोन पर्याय : विषारी फवारणी किंवा स्वतःचे संरक्षण करणारे झाड लावणे. जैवतंत्रज्ञान दुसरा पर्याय देते.
जैवतंत्रज्ञान (biotechnology) म्हणजे सजीव किंवा त्यांचे भाग वापरून उपयुक्त उत्पादने बनवणे आणि पिके व प्राणी सुधारणे.
नियम 1 : जैवतंत्रज्ञान आणि पिके — जैवतंत्रज्ञानात पेशीविज्ञान, जैवरसायन, आण्विक जीवशास्त्र आणि जनुकीय अभियांत्रिकी येतात; प्रगती प्रामुख्याने शेती आणि औषधनिर्माणात. भारत सरकारने 1982 मध्ये राष्ट्रीय जैवतंत्रज्ञान मंडळ स्थापन केले आणि 1986 मध्ये त्याचे जैवतंत्रज्ञान विभागात रूपांतर झाले. संकरित बियाण्यांत दोन पिकांची जनुके एकत्र केलेली असतात. जनुकीय सुधारित पिकांत बाहेरचे जनुक घातलेले असते. बी.टी. कापूस आणि बी.टी. वांग्यात बॅसिलस थुरिंजिएन्सिस या जीवाणूचे जनुक असते; त्याचे विषार बोंडअळीला मारते. गोल्डन राइस (2005) मध्ये जीवनसत्त्व A साठी जनुक असून बीटा कॅरोटीन 23 पट जास्त असते. तणनाशक-सहनशील पिकांमुळे तण निवडकपणे नष्ट करता येते.
आकृतीत : आकृतीत बी.टी. कापूस बोंडअळीला मारतो.
- सोपे : बी.टी. कापूस बोंडअळीविरुद्ध स्वतःचे विषार बनवतो, म्हणून कीटकनाशक फवारणी कमी लागते.
- मध्यम : गोल्डन राइसमध्ये बीटा कॅरोटीन 23 पट; साध्या तांदळात 1 एकक असेल तर गोल्डन राइसमध्ये 23 एकके, जे जीवनसत्त्व A च्या कमतरतेपासून वाचवते.
- परीक्षेसाठी : संकरित आणि GM : संकरित बियाण्यात संकराने पिकांतील जनुके एकत्र होतात; GM पिकात जनुकीय अभियांत्रिकीने दुसऱ्या प्रजातीचे, उदा. जीवाणूचे, जनुक घालतात.
नियम 2 : जैविक खते आणि पशुपालन — जैविक खते म्हणजे रायझोबियम, अॅझोटोबॅक्टर, नॉस्टॉक, अॅनाबिना आणि अॅझोला; ते नायट्रोजन स्थिरीकरण आणि स्फुरद विद्राव्यता वाढवतात. पशुपालनात कृत्रिम रेतन आणि भ्रूण प्रत्यारोपण दूध, मांस आणि लोकर यांचे उत्पादन सुधारते.
- सोपे : कडधान्यांच्या मुळांवरील गाठींतील रायझोबियम हवेतील नायट्रोजन झाडासाठी स्थिर करतो.
- मध्यम : अॅझोला भातशेतीत वाढतो आणि जमिनीत नायट्रोजन भरतो, त्यामुळे रासायनिक खतांची गरज कमी होते.
- परीक्षेसाठी : कृत्रिम रेतनाने एका उत्तम वळूचे वीर्य अनेक गायींना फलित करू शकते, म्हणून जास्त दूध देणारी जनुके दूरवर पसरतात.
NBB 1982, DBT 1986. बी.टी. कापूस बोंडअळी मारतो; गोल्डन राइसमध्ये जीवनसत्त्व A चे जनुक. जैविक खते नायट्रोजन स्थिर करतात.
GM पिके आणि संकरित पिके सारखीच असे समजणे. GM पिकांत जनुकीय अभियांत्रिकीने बाहेरचे जनुक घातलेले असते.
आठवणीची युक्ती : "Bt = बोंडअळीसाठी जीवाणूचे विषार; गोल्डन राइस = जीवनसत्त्व A".
फरक ओळखा
| उत्पादन | फायदा |
|---|---|
| बी.टी. कापूस | बोंडअळी मारतो |
| गोल्डन राइस | जास्त बीटा कॅरोटीन |
| जैविक खत | नायट्रोजन स्थिर करते |
| भ्रूण प्रत्यारोपण | चांगले प्राणी |
सरावासाठी प्रश्न
- 1जैवतंत्रज्ञान विभाग केव्हा स्थापन झाला?
- 2बी.टी. पिकांत वापरलेले जनुक कोणत्या जीवाणूचे असते?
- 3गोल्डन राइसची खासियत काय?
- 4दोन जैविक खते सांगा.
- 5कृत्रिम रेतन म्हणजे काय?
- 6बी.टी. कापूस स्वतःचे संरक्षण कसे करतो ते स्पष्ट करा.
- 7संकरित पीक आणि GM पीक यांतील फरक काय?
- 8मातीसाठी जैविक खते रासायनिक खतांपेक्षा चांगली का?
उत्तरे पाहा (आधी स्वतः सोडवा)
- 11986.
- 2बॅसिलस थुरिंजिएन्सिस.
- 3त्यात जीवनसत्त्व A चे जनुक आणि 23 पट जास्त बीटा कॅरोटीन असते.
- 4रायझोबियम आणि अॅझोटोबॅक्टर (किंवा अॅझोला).
- 5कृत्रिम मार्गाने मादीच्या प्रजनन मार्गात वीर्य सोडणे.
- 6जीवाणूचे जनुक झाडात विषार बनवते जे ते खाणाऱ्या बोंडअळीला मारते.
- 7संकरित पीक दोन पिकांची जनुके संकराने एकत्र करते; GM पिकात जनुकीय अभियांत्रिकीने बाहेरचे जनुक घातलेले असते.
- 8ती नैसर्गिकरीत्या पोषकद्रव्ये देतात आणि मातीतील जीवांना हानी न होता सुपीकता राखतात.
आरोग्य, क्लोनिंग आणि पर्यावरणातील जैवतंत्रज्ञान
पूर्वी इन्सुलिन प्राण्यांच्या स्वादुपिंडातून घेत. आज मोठ्या टाक्यांत जीवाणू मानवी इन्सुलिन बनवतात. जैवतंत्रज्ञान लस, क्लोन आणि तेलगळती स्वच्छ करण्याचे मार्गही देते.
क्लोनिंग (cloning) म्हणजे पेशी, अवयव किंवा सजीवाची हुबेहूब प्रत तयार करणे.
नियम 1 : आरोग्यासाठी जैवतंत्रज्ञान — मानवी इन्सुलिन आता मानवी इन्सुलिन जनुक असलेल्या जीवाणूंकडून बनवतात. जैवतंत्रज्ञानामुळे अधिक सुरक्षित लसी मिळतात (रोगजंतूच्या जनुकापासून प्रतिजन). जनुकीय बदल केलेल्या बटाट्यांतील खाण्यायोग्य लसी कॉलरा (व्हिब्रिओ कॉलरी) आणि E. coli विरुद्ध काम करतात. विषाणूजन्य आजारांसाठी इंटरफेरॉन जनुकीय बदललेल्या E. coli कडून बनवतात. जनुक उपचार कायिक पेशींतील आनुवंशिक विकारांवर, उदा. PKU, उपचार करतो.
- सोपे : जीवाणूंनी बनवलेले इन्सुलिन मानवी इन्सुलिनसारखेच असून मधुमेहींसाठी सुरक्षित.
- मध्यम : प्रथिने व रोग जोडणे : इन्सुलिन – मधुमेह; सोमॅटोस्टॅटिन – खुजेपणा; एरिथ्रोपोएटिन – अशक्तपणा; फॅक्टर VIII – हिमोफिलिया; इंटरल्युकिन – कर्करोग; इंटरफेरॉन – विषाणू संसर्ग.
- परीक्षेसाठी : बटाट्यातील खाण्यायोग्य लस स्वस्त असून इंजेक्शन लागत नाही, म्हणून गरीब गावांना ती सहज वापरता येईल.
आकृतीत : आकृतीत कोणते प्रथिन कोणत्या रोगावर उपचार करते.
नियम 2 : क्लोनिंग — प्रजननासाठीच्या क्लोनिंगमध्ये कायिक पेशीचा केंद्रक केंद्रकरहित अंडपेशीशी जोडतात, म्हणून शुक्राणू लागत नाही. डॉली मेंढी 5 जुलै 1996 रोजी स्कॉटलंडमध्ये जन्मली; तिचा केंद्रक फिन डॉरसेट मेंढीच्या कासेच्या पेशीतून आला होता. उपचारात्मक क्लोनिंगमधून मूलपेशी मिळतात.
आकृतीत : आकृतीत क्लोनिंगच्या पायऱ्या.
- सोपे : डॉली क्लोन होती : ती केंद्रक देणाऱ्या मेंढीसारखीच जनुकीयदृष्ट्या होती.
- मध्यम : क्लोनिंगच्या पायऱ्या : कायिक पेशीचा केंद्रक घ्या, अंडपेशीचा केंद्रक काढा, दोन्ही जोडा, गर्भ वाढू द्या आणि सरोगेट मातेच्या गर्भाशयात ठेवा.
- परीक्षेसाठी : डॉलीसाठी शुक्राणू वापरला नाही; तिची सर्व जनुके कासेच्या पेशीच्या एकाच केंद्रकातून आली, म्हणून ती प्रत होती.
नियम 3 : पर्यावरण आणि DNA ठसे — सूक्ष्मजीव सांडपाणी आणि घनकचऱ्यावर प्रक्रिया करतात. जैव उपचारात (bioremediation) सूक्ष्मजीव किंवा वनस्पती (फायटो-रिमेडिएशन) वापरतात : स्यूडोमोनास तेल स्वच्छ करतो, टेरिस विटाटा नावाचे नेचे आर्सेनिक शोषते, मोहरी सेलेनियम शोषते, सूर्यफूल युरेनियम व आर्सेनिक शोषते आणि डिनोकोकस रेडिओड्युरन्स किरणोत्सर्ग शोषतो. डॉ. आनंद मोहन चक्रवर्ती यांनी तेलगळती स्वच्छ करण्यासाठी तेल पचवणारे सूक्ष्मजीव सुचवले. DNA ठसे (हैदराबादचे Center for DNA Fingerprinting and Diagnostics) गुन्हेगार आणि पितृत्व ओळखतात. पाव, चीज, वाइन, बिअर, दही आणि व्हिनेगर ही सर्वात जुनी अन्न जैवतंत्रज्ञान उत्पादने.
आरोग्य, क्लोनिंग आणि पर्यावरणातील जैवतंत्रज्ञान
ॲपमध्ये ही आकृती हाताने हलवून बघता येते.
ॲपमध्ये उघडा- सोपे : समुद्रात सांडलेले तेल तेल खाणाऱ्या स्यूडोमोनास जीवाणूंनी स्वच्छ करता येते.
- मध्यम : दूषित जमिनीत लावलेले सूर्यफूल तेथून युरेनियम आणि आर्सेनिक शोषतात : फायटोरिमेडिएशन.
- परीक्षेसाठी : DNA ठसे : मुलाचे DNA प्रत्येक पालकाशी अर्धे जुळते, म्हणून पितृत्वाचे प्रश्न सोडवता येतात.
जीवाणूंद्वारे इन्सुलिन; खाण्यायोग्य लसी; डॉली 5 जुलै 1996; जैव उपचार; हैदराबादमध्ये DNA ठसे.
क्लोनिंगसाठी शुक्राणू लागतो असे समजणे. प्रजननासाठीच्या क्लोनिंगमध्ये फक्त कायिक केंद्रक आणि केंद्रकरहित अंडपेशी वापरतात.
आठवणीची युक्ती : "डॉली : शरीरपेशीचा केंद्रक + रिकामी अंडपेशी = प्रत".
फरक ओळखा
| तंत्र | उपयोग |
|---|---|
| जनुक उपचार | आनुवंशिक विकारांवर उपचार |
| क्लोनिंग | प्रत तयार करणे |
| जैव उपचार | प्रदूषण स्वच्छ करणे |
| DNA ठसे | व्यक्ती ओळखणे |
सरावासाठी प्रश्न
- 1मधुमेहावर कोणते प्रथिन उपचार करते?
- 2विषाणू संसर्गात कोणते प्रथिन देतात?
- 3क्लोनिंग म्हणजे काय?
- 4डॉली केव्हा जन्मली?
- 5जैव उपचार म्हणजे काय?
- 6कोणती वनस्पती आर्सेनिक शोषते आणि कोणती सेलेनियम?
- 7गुन्हा तपासात DNA ठसे उपयुक्त का?
- 8डॉलीसाठी शुक्राणू का लागला नाही?
उत्तरे पाहा (आधी स्वतः सोडवा)
- 1इन्सुलिन.
- 2इंटरफेरॉन.
- 3पेशी, अवयव किंवा सजीवाची हुबेहूब प्रत तयार करणे.
- 45 जुलै 1996.
- 5प्रदूषण स्वच्छ करण्यासाठी सूक्ष्मजीव किंवा वनस्पतींचा वापर.
- 6टेरिस विटाटा नेचे आर्सेनिक; मोहरी सेलेनियम.
- 7प्रत्येकाचा DNA नमुना वेगळा असतो, म्हणून घटनास्थळावरील नमुना संशयिताशी जुळवता येतो.
- 8नवा जीव कायिक पेशीच्या केंद्रकाला केंद्रकरहित अंडपेशी जोडून मिळाला.
कृषी विकास
भारताला पूर्वी अन्नधान्यासाठी इतर देशांवर अवलंबून राहावे लागे आणि अनेक घरांत एक ग्लास दूध चैन होती. शेती, दुग्धव्यवसाय आणि मत्स्यव्यवसायातील तीन "क्रांत्यांनी" हे बदलले.
हरित, श्वेत आणि नील क्रांतीने धान्य, दूध आणि मासे यांचे उत्पादन वाढवले.
नियम 1 : तीन क्रांत्या — हरित क्रांती : कमीत कमी जमिनीतून जास्तीत जास्त उत्पादन (गहू व भाताच्या बुटक्या जाती, खते, कीटकनाशके, जलव्यवस्थापन); डॉ. नॉर्मन बोरलॉग (अमेरिका) आणि डॉ. एम. एस. स्वामिनाथन (भारत). श्वेत क्रांती : डॉ. वर्गीस कुरियन आणि गुजरातमधील आणंदची सहकारी दुग्ध चळवळ. नील क्रांती : उपयुक्त जलजीवांचे उत्पादन (रोहू, कतला, कोळंबी, लॉबस्टर); "नील क्रांती मिशन 2016" 50% ते 100% अनुदान देते.
आकृतीत : आकृतीत अन्न उत्पादनातील तीन क्रांत्या.
- सोपे : हरित क्रांती = धान्य; श्वेत क्रांती = दूध; नील क्रांती = मासे.
- मध्यम : बुटका गहू जड दाण्यांनी वाकत नाही, म्हणून उत्पादन जास्त.
- परीक्षेसाठी : जोड्या लावा : स्वामिनाथन – हरित; कुरियन – श्वेत; रोहू व कोळंबी – नील.
नियम 2 : खते, कीटकनाशके आणि शेतीच्या पद्धती — सेंद्रिय खतामुळे मातीची पाणी धरून ठेवण्याची क्षमता वाढते; रासायनिक खतांचा अतिवापर सुपीकता कमी करतो. DDT, मॅलॅथिऑन आणि क्लोरोपायरिफॉस ही कीटकनाशके विषे असून अन्नजाळ्यात शिरतात आणि जैव-वर्धन (bio-magnification) होते. हायड्रोपोनिक्स म्हणजे मातीविना शेती. सेंद्रिय शेतीत रासायनिक खते आणि कीटकनाशके पूर्णपणे टाळतात. मधमाशी पालन : कृत्रिम पेट्यांमुळे पोळे नष्ट न करता मध गोळा करता येतो. जंगले कमी झाल्याने अडुळसा (वासिसिन, खोकल्यासाठी) सारख्या औषधी वनस्पतींची लागवड करतात. फळे नाशवंत असून सुकवणे, मीठ लावणे, हवाबंद पॅकिंग आणि मुरंबा करून त्यांवर प्रक्रिया करतात.
- सोपे : कंपोस्ट आणि शेणखत हे सेंद्रिय खत; त्यामुळे माती पाणी चांगले धरते.
- मध्यम : जैव-वर्धन : शेतावर फवारलेले कीटकनाशक लहान प्राण्यांपर्यंत, मग त्यांना खाणाऱ्या पक्ष्यांपर्यंत पोहोचते आणि अन्नसाखळीच्या शेवटी धोकादायक पातळीवर साचते.
- परीक्षेसाठी : आंब्यावर मुरंबा किंवा सुकवलेल्या फोडी करून प्रक्रिया करतात, त्यामुळे नाशवंत फळ महिनोन्महिने टिकते.
हरित : बोरलॉग आणि स्वामिनाथन. श्वेत : कुरियन, आणंद. नील : मासे. सेंद्रिय शेती रसायने टाळते.
रासायनिक खत जास्त म्हणजे उत्पादन नेहमी जास्त असे समजणे. अतिवापराने जमिनीची सुपीकता कमी होते.
आठवणीची युक्ती : "हिरवी = धान्य, पांढरी = दूध, निळी = मासे".
फरक ओळखा
| क्रांती | उत्पादन | नेते |
|---|---|---|
| हरित | धान्य | Borlaug, Swaminathan |
| श्वेत | दूध | Kurien |
| नील | मासे व कोळंबी | Nil-Kranti Mission |
सरावासाठी प्रश्न
- 1भारतातील श्वेत क्रांतीचे नेतृत्व कोणी केले?
- 2हरित क्रांतीशी संबंधित शास्त्रज्ञांची नावे सांगा.
- 3नील क्रांती कशाचे उत्पादन वाढवते?
- 4हायड्रोपोनिक्स म्हणजे काय?
- 5सेंद्रिय शेती म्हणजे काय?
- 6जैव-वर्धन म्हणजे काय?
- 7गहू आणि भाताच्या बुटक्या जाती का उपयोगी?
- 8कीटकनाशकांचा अतिवापर शेती न करणाऱ्यांनाही हानिकारक का?
उत्तरे पाहा (आधी स्वतः सोडवा)
- 1डॉ. वर्गीस कुरियन.
- 2नॉर्मन बोरलॉग आणि एम. एस. स्वामिनाथन.
- 3मासे आणि कोळंबी यांसारख्या उपयुक्त जलजीवांचे उत्पादन.
- 4मातीविना वनस्पती वाढवणे.
- 5रासायनिक खते आणि कीटकनाशकांविना शेती.
- 6अन्नसाखळीतून जाताना विषाची सांद्रता वाढत जाणे.
- 7त्या जड दाणे धरून वाकत नाहीत आणि खतांना चांगला प्रतिसाद देतात, म्हणून उत्पादन जास्त.
- 8विषे अन्न आणि पाण्यातून अन्नजाळ्यात शिरतात आणि आपल्या शरीरात साचतात.
झटपट उजळणी
- मूलपेशी अविभेदित पेशी असतात; त्या गर्भ, नाळ आणि प्रौढ ऊतींपासून मिळतात आणि पुनर्निर्माण उपचार व अवयव निर्मितीत वापरतात.
- जैवतंत्रज्ञानाने बीटी पिके, जैवखते, इन्सुलिन, लसी, इंटरफेरॉन, क्लोनिंग आणि जैव-उपचार मिळतात.
- हरित, श्वेत आणि नील क्रांतींनी अन्न, दूध आणि मासे उत्पादन वाढवले.