धडा १०: आपत्ती व्यवस्थापन

नियम 1 : आपत्ती म्हणजे काय — पर्यावरणातील धोकादायक घटना म्हणजे आपत्ती. पूर, ओला-कोरडा दुष्काळ, चक्रीवादळे, भूकंप आणि ज्वालामुखी या नैसर्गिक आपत्ती. नैसर्गिक संसाधनांच्या गैरवापरातूनही अचानक मानवनिर्मित आपत्ती येऊ शकतात. संयुक्त राष्ट्रांच्या व्याख्येनुसार आपत्ती म्हणजे जीवित आणि मालमत्तेची प्रचंड हानी करणारी अचानक घटना; "प्रचंड" आणि "अचानक" हे शब्द महत्त्वाचे. ती अचानक येते म्हणून तिचे भाकीत करता येत नाही आणि तिचे दीर्घकालीन परिणाम आर्थिक, सामाजिक, सांस्कृतिक, राजकीय, कायदा व प्रशासकीय क्षेत्रांवर होतात.

• सोपे : चक्रीवादळ ही नैसर्गिक आपत्ती; कारखान्यातील वायुगळती ही मानवनिर्मित आपत्ती.
• मध्यम : कुटुंबाने लगेच विझवलेली स्वयंपाकघरातील छोटी आग हा अपघात आहे, आपत्ती नाही, कारण नुकसान प्रचंड नाही आणि मोठ्या क्षेत्रावर परिणाम नाही.
• परीक्षेसाठी : दुष्काळ हळूहळू येतो पण त्याचे परिणाम वर्षानुवर्षे टिकतात (पीक अपयश, स्थलांतर); चक्रीवादळ काही तासांत येते आणि जीवन लवकर पूर्वपदावर येते.

नियम 2 : आपत्तींचे प्रकार — भूभौतिकीय : भूशास्त्रीय (भूकंप, ज्वालामुखी, त्सुनामी, भूस्खलन, धूप, पूर) आणि वातावरणीय (उष्ण व थंड लाटा, हिमवादळे, चक्रीवादळे, गारपीट, दुष्काळ, उल्का, सूर्यडाग). जैविक : वनस्पतींशी संबंधित (जंगलातील आग, बुरशीजन्य रोग, तण) आणि प्राण्यांशी संबंधित (कॉलरा, मलेरिया, हिपॅटायटिस, प्लेग, कीटक, विषारी प्राण्यांचे दंश). मानवनिर्मित : विषारी वायू, अणुचाचण्या, अपघात, युद्ध, आग, बॉम्बस्फोट, सक्तीचे स्थलांतर, दहशतवाद, बालमजुरी. ओडिशातील चक्रीवादळे आणि गुजरात व लातूरचे भूकंप यांसारख्या संकटमय आपत्ती प्रचंड हानी करतात पण जीवन अल्पावधीत पूर्वपदावर येते. दुष्काळ, पीकसमस्या, कामगार संप, समुद्र पातळीवाढ आणि वाळवंटीकरण यांचा परिणाम दीर्घकाळ टिकतो.

आकृतीत : आकृतीत आपत्तींचे तीन गट.

• सोपे : भूकंप भूभौतिकीय (भूशास्त्रीय); मलेरिया जैविक; बॉम्बस्फोट मानवनिर्मित.
• मध्यम : गारपीट भूभौतिकीय पण वातावरणीय; जंगलातील आग नैसर्गिकपणे लागली तर जैविक (वनस्पती), कोणी लावली तर मानवनिर्मित.
• परीक्षेसाठी : क्रम लावा : त्सुनामी, प्लेग, अणुचाचणी, दुष्काळ. उत्तर : भूभौतिकीय (भूशास्त्रीय), जैविक, मानवनिर्मित, भूभौतिकीय (वातावरणीय).

फरक ओळखा

नियम 1 : आर्थिक आणि पर्यावरणीय परिणाम — पुराने पूल कोसळतात, किनारी गावे बुडतात आणि अन्नटंचाई येते. भूकंपाने घरे कोसळतात आणि जमिनीला भेगा पडतात. जंगलातील आग आणि दुष्काळ पर्यावरणाला हानी करतात. आर्थिक : खर्चात अचानक वाढ, इतर विकासासाठी निधीची कमतरता, उत्पादकतेत घट; बंदर नष्ट झाले तर पुनर्बांधणीचा खर्च प्रचंड असल्याने अर्थव्यवस्थेला दीर्घकाळ फटका. पर्यावरणीय : इमारती कोसळणे, जलस्रोत कोरडे पडणे, पाणी दूषित होणे, मानव व प्राण्यांचे मृतदेह कुजल्याने दुर्गंधी.

• सोपे : पुरात पिके वाहून जातात, त्यामुळे शेतकऱ्यांचे उत्पन्न बुडते आणि बाजारात अन्नटंचाई येते.
• मध्यम : पुराच्या पाण्यातील मृत प्राण्यांमुळे विहिरी दूषित होतात आणि तेथील लोकांना कॉलरासारख्या रोगांचा धोका.
• परीक्षेसाठी : बंदर नष्ट झाले : व्यापार थांबतो, रोजगार जातो आणि शाळा-रुग्णालयांचा निधी पुनर्बांधणीकडे वळतो. आर्थिक नुकसान अनेक क्षेत्रांत कसे पसरते ते यावरून दिसते.

नियम 2 : वैद्यकीय, सामाजिक आणि प्रशासकीय परिणाम — वैद्यकीय : जखमा, भावनिक किंवा मानसिक ताण, साथीचे रोग पसरणे, मृत्यू. सामाजिक आणि प्रशासकीय : स्थानिक नेतृत्व कमकुवत असेल तर नागरिक गोंधळतात आणि बचाव व पुनर्वसनातील त्यांचा सहभाग कमी होतो. स्थानिक संस्थाच बाधित झाल्या तर विभाग समस्या कार्यक्षमतेने सोडवू शकत नाहीत आणि संपूर्ण व्यवस्था कोलमडू शकते.

• सोपे : भूकंपानंतर अनेक जखमी एकदम रुग्णालयात येतात आणि रुग्णालयावर ताण येतो.
• मध्यम : घर किंवा कुटुंब गमावलेल्या मुलांना दीर्घकाळ भीती आणि दुःख जाणवू शकते, म्हणून समुपदेशनही वैद्यकीय मदतीचा भाग असते.
• परीक्षेसाठी : ग्रामपंचायत कार्यालयच बाधित झाले तर मदतीच्या नोंदी आणि साहित्य पटकन व्यवस्थित करता येत नाही; हा प्रशासकीय परिणाम.

फरक ओळखा

नियम 1 : सहा टप्पे — सहा टप्पे : आपत्तीपूर्व, पूर्वसूचना, आणीबाणी, पुनर्वसन, पूर्ववत होणे आणि पुनर्बांधणी. यांपैकी तीन सामान्य नागरिकांसाठी विशेष महत्त्वाचे.

आकृतीत : आकृतीत आपत्तीचे सहा टप्पे.

• सोपे : पूर्वसूचना टप्पा : रेडिओ आणि टीव्हीवर चक्रीवादळाचा इशारा दिला जातो.
• मध्यम : आणीबाणी टप्पा : बचाव पथक कोसळलेल्या इमारतीतून लोकांना बाहेर काढते आणि प्रथमोपचार देते.
• परीक्षेसाठी : पुनर्बांधणी टप्पा : घरे, रस्ते आणि शाळा पुन्हा बांधणे, हे गुंतागुंतीचे असून बराच काळ चालते.

नियम 2 : नागरिकांसाठी तीन मुख्य टप्पे — आणीबाणी : जलद कृतीने जास्तीत जास्त जीव वाचवता येतात : शोध व बचाव, वैद्यकीय मदत, प्रथमोपचार, संपर्क पुनर्स्थापना आणि लोकांना बाधित भागातून हलवणे; आपत्तीची तीव्रता याच वेळी जोखली जाते. संक्रमण : आपत्ती ओसरल्यावर पुनर्वसन सुरू होते : कचरा हटवणे, पाणीपुरवठा पूर्ववत करणे, रस्ते दुरुस्ती; पीडितांना कायमचे उपजीविकेचे साधन देणे हेच खरे पुनर्वसन. पुनर्बांधणी : अत्यंत गुंतागुंतीची, संक्रमण टप्प्यातच सुरू होते आणि बराच काळ चालते.

• सोपे : आणीबाणी : पहिल्या काही तासांत रुग्णवाहिका जखमींना रुग्णालयात नेतात.
• मध्यम : संक्रमण : तात्पुरता निवारा, पाण्याचे टँकर आणि रस्ते मोकळे करणे.
• परीक्षेसाठी : पुरानंतर शेतकऱ्याला नवी बियाणे आणि अवजारे देणे हे खरे पुनर्वसन, कारण तो पुन्हा कमवू शकतो; फक्त आठवडाभराचे अन्न देणे ही तात्कालिक मदत.

नियम 3 : आपत्ती कुठे आणि का होतात — बहुतेक आपत्ती आशिया खंडात आणि प्रशांत महासागर क्षेत्रात घडल्या आहेत. दुसऱ्या महायुद्धानंतर मानवनिर्मित आपत्ती वाढल्या आहेत. आर्थिक विषमता तसेच वांशिक व धार्मिक भेदांमुळे अस्थिरता निर्माण होते; दहशतवाद आणि अपहरण नित्याचे झाले आहे. घातक रसायनांवर विकसित देशांत बंदी आहे पण विकसनशील व गरीब देशांत ती तयार होतात. युक्रेनमधील चेर्नोबिल अणुऊर्जा केंद्रातील (फक्त वीजनिर्मितीसाठी वापरले जाणारे) स्फोटानंतरच्या किरणोत्सर्गाचे दुष्परिणाम अजूनही जाणवतात. 2014 मध्ये पुणे जिल्ह्याच्या आंबेगाव तालुक्यातील माळीण गावात मोठे भूस्खलन झाले आणि तेथे एक शाळा पुन्हा बांधली गेली.

• सोपे : चेर्नोबिलमुळे दिसते की सुरक्षा चुकली तर वीज केंद्रही मानवनिर्मित आपत्ती घडवू शकते.
• मध्यम : माळीण 2014 : डोंगरउतारावरील भूस्खलनाने घरे गाडली; हे भूभौतिकीय (भूशास्त्रीय) गटात येते.
• परीक्षेसाठी : विकसित देश घातक रसायनांवर बंदी घालतात, पण गरीब देशांत त्यांचे उत्पादन चालू असेल तर तेथील रासायनिक अपघात हजारोंना बाधित करू शकतो.

फरक ओळखा

नियम 1 : अर्थ आणि उद्दिष्टे — आपत्ती कधीच ठरवून येत नाहीत, पण नियोजनाने नुकसान कमी करता येते. व्यवस्थापन लोकसहभागाशी जवळून जोडलेले असून ठिकाण, वेळ आणि आपत्तीच्या स्वरूपानुसार बदलते. उद्दिष्टे : संकटाच्या वेळी मानवी जीव वाचवणे व लोकांची सुटका करणे; जीवनावश्यक वस्तू पुरवणे; समेट घडवून क्षेत्रातील जीवन पूर्ववत करणे; पीडितांचे पुनर्वसन करणे; आणि अशा आपत्ती पुन्हा होऊ नयेत व त्यांची तीव्रता कमी व्हावी यासाठी संरक्षक उपाय करणे.

• सोपे : पूर-भिंत बांधणे आणि गावकऱ्यांना सुटकेचे मार्ग शिकवणे हे नुकसान कमी करण्याचे उपाय.
• मध्यम : चक्रीवादळानंतर पिण्याचे पाणी आणि अन्न पाकिटे पुरवणे हे जीवनावश्यक वस्तू पुरवण्याचे उद्दिष्ट साधते.
• परीक्षेसाठी : आपत्ती ठरवून येत नसतील तर नियोजन कशाला? कारण आपत्तीचे नव्हे, तिला प्रतिसाद देण्याचे नियोजन जीव आणि पैसा वाचवते.

नियम 2 : आपत्तीपूर्व आणि आपत्तीनंतरचे व्यवस्थापन — आपत्तीपूर्व व्यवस्थापन : आपत्तीप्रवण क्षेत्रे ओळखणे; संभाव्य ठिकाणे व तीव्रता यांची माहिती धोका नकाशांद्वारे गोळा करणे; विशेष प्रशिक्षण देणे; प्रशिक्षण कार्यक्रम आणि जनसंपर्क माध्यमांद्वारे जागृती करणे. आपत्तीनंतरचे व्यवस्थापन : पीडितांना सर्व आवश्यक मदत देणे; वाचलेल्या स्थानिक लोकांचा सहभाग घेणे; मदत केंद्रे पटकन उभारणे; मदत साहित्याचे वर्गीकरण करून वाटप करणे; बचावासाठी सदैव तयार राहणे. नैसर्गिक आपत्ती टाळता येत नाहीत पण नुकसान कमी करता येते; मानवनिर्मित आपत्ती टाळता येतात. आपत्तीत एकमेकांना मदत करणे ही आपली नैतिक जबाबदारी.

आकृतीत : आकृतीत आपत्तीपूर्वीचे आणि नंतरचे व्यवस्थापन.

• सोपे : पूरप्रवण गावे नकाशावर दाखवणे हे आपत्तीपूर्व व्यवस्थापन.
• मध्यम : पुरानंतर मदत छावणी उघडणे हे आपत्तीनंतरचे व्यवस्थापन.
• परीक्षेसाठी : कोणती टाळता येते : भूकंप की वायुगळती? वायुगळती (मानवनिर्मित) सुरक्षा नियमांनी टाळता येते; भूकंप टाळता येत नाही, पण मजबूत इमारतींनी नुकसान कमी करता येते.

फरक ओळखा

नियम 1 : प्राधिकरणे आणि राष्ट्रीय आपत्ती प्रतिसाद दल — कायद्यानुसार प्रमुख : राष्ट्रीय (पंतप्रधान), राज्य (मुख्यमंत्री), जिल्हा (जिल्हाधिकारी), तालुका (तहसीलदार) आणि गाव समिती (सरपंच). जिल्हाधिकारी पुनर्वसनाचे नियोजन, समन्वय आणि नियंत्रण करतात आणि प्रत्येक प्रकारच्या आपत्तीसाठी योजना आखतात. जिल्हा नियंत्रण कक्ष आपत्तीनंतर लगेच सुरू होतो आणि लष्कर, हवाई दल, नौदल, दूरसंचार विभाग आणि स्वयंसेवी संस्था यांच्याशी संपर्कात राहतो. कायद्यान्वये राष्ट्रीय आपत्ती प्रतिसाद दल (NDRF) स्थापन झाले; देशात 12 विभाग काम करतात, मुख्यालय दिल्लीत; महाराष्ट्रात ते राज्य राखीव पोलीस दलामार्फत कार्य करते. ते चक्रीवादळे, कडे कोसळणे आणि इमारत कोसळणे यांत मदत करते.

आकृतीत : आकृतीत प्रत्येक पातळीवर नेतृत्व कोण करते.

• सोपे : जिल्हा पातळीवर जिल्हाधिकारी आपत्ती व्यवस्थापनाचे नेतृत्व करतात.
• मध्यम : गाव पातळीवर सरपंच गाव समितीचे नेतृत्व करतात.
• परीक्षेसाठी : जिल्ह्यात पूल कोसळतो. नियंत्रण कक्ष लष्कर आणि NDRF ला मदतीसाठी बोलावतो; जिल्हाधिकारी त्यांचे समन्वय करतात.

नियम 2 : प्रथमोपचार आणि रंगीत तालीम — प्रथमोपचार म्हणजे प्रत्यक्ष वैद्यकीय उपचारापूर्वी दिलेली प्राथमिक मदत; जीव वाचवणे, वेदना कमी करणे, स्थिती बिघडू न देणे आणि सुधारणा करणे यासाठी. पाळणा पद्धत, पाठीवर घेणे आणि दोन हातांवर घेणे या पद्धतींनी पीडितांना हलवतात. पेटीत पट्ट्या, गॉझ, कापूस, हातमोजे, जंतुनाशक (डेटॉल किंवा सॅव्हलॉन), कात्री, थर्मामीटर आणि बॅटरी दिवा असतो. रंगीत तालीम (mock drill) म्हणजे आभासी आपत्ती निर्माण करून प्रतिसाद वेळ आणि योजना तपासणे; अग्निशमन दल, पोलीस आणि स्वयंसेवी संस्था ती आयोजित करतात. मदत क्रमांक : पोलीस 100, अग्निशमन 101, रुग्णवाहिका 102, आपत्ती नियंत्रण कक्ष 108.

आकृतीत : आकृतीत लक्षात ठेवावयाचे मदत क्रमांक.

• सोपे : छोट्या जखमेसाठी जखम धुवा, जंतुनाशक लावा आणि प्रथमोपचार पेटीतील पट्टी बांधा.
• मध्यम : शाळेतील आग रंगीत तालमीत विद्यार्थी शांतपणे पटांगणावर जातात आणि शिक्षक तेथे त्यांची गणना करतात.
• परीक्षेसाठी : आगीसाठी 101, रुग्णवाहिकेसाठी 102, पोलिसांसाठी 100 डायल करा. नेमके ठिकाण आणि तुमचा फोन क्रमांक सांगितला की मदत पथक पटकन पोहोचते.

फरक ओळखा