राष्ट्रीय सुरक्षा आणि शस्त्रनियंत्रण
घराला कुलूप, चौकीदार आणि शेजाऱ्यांशी चांगले संबंध असे आपण घराची सुरक्षा करतो. देश असाच आपल्या सुरक्षेची तयारी ठेवतो.
राष्ट्रीय सुरक्षा म्हणजे देशाचे स्वातंत्र्य, सार्वभौमत्व आणि सीमा सुरक्षित राखण्यासाठी संरक्षण व्यवस्था सदैव सज्ज ठेवणे. शस्त्रनियंत्रण म्हणजे शस्त्रस्पर्धा टाळून शस्त्रांची संख्या आणि वापर मर्यादित ठेवण्याचे प्रयत्न.
मुख्य कल्पना 1 : संघर्ष का होतात? — सार्वभौम राष्ट्रे सहकार्य करत असली तरी कधी कधी त्यांच्यात संघर्ष होतो. सीमांचे वाद, पाणीवाटप, कराराच्या अटी न पाळणे, सतत स्पर्धा आणि शेजारी देशांतून येणारे निर्वासित ही काही कारणे आहेत. असे हितसंबंधांचे संघर्ष आधी तडजोड आणि चर्चेने सोडवले जातात, पण ते अपुरे ठरले तर राष्ट्र युद्धाचाही विचार करू शकते.
मुख्य कल्पना 2 : राष्ट्रीय सुरक्षा जपण्याचे मार्ग — राष्ट्रीय सुरक्षेचा भूगोलाशी जवळचा संबंध आहे, कारण भौगोलिकदृष्ट्या जवळ असलेल्या राष्ट्रांकडून धोका जास्त असतो. राष्ट्राने आपल्या सीमांना असलेला धोका आणि त्याचा स्रोत ओळखला पाहिजे. यासाठी लष्करी सामर्थ्य वाढवणे, धोका ओळखण्यासाठी आधुनिक तंत्रज्ञान वापरणे, शस्त्र प्रणाली बनवणे आणि संरक्षण दले आधुनिक करणे गरजेचे असते. काही राष्ट्रे इतर राष्ट्रांचा पाठिंबाही मिळवतात.
मुख्य कल्पना 3 : शस्त्रस्पर्धा नको, शस्त्रनियंत्रण हवे — युद्धाने तंटे सोडवल्यास देशातील शांतता धोक्यात येते. राष्ट्रे लष्करी सामर्थ्य वाढवण्यासाठी शस्त्रस्पर्धा करतात, पण त्यातून असुरक्षिततेची भावना आणखी वाढते आणि सुरक्षेला धोका वाढतो. हे टाळायला शस्त्रनियंत्रण हवे. राष्ट्रांमधील संवाद आणि परस्परावलंबन जितके वाढेल तितकी शांतता आणि सुरक्षा बळकट होईल, आणि आर्थिक नुकसानीच्या भीतीने राष्ट्रे युद्ध टाळतील.
- सोपे : दोन देशांत पाणीवाटपावरून वाद. — संघर्षाचे एक कारण.
- मध्यम : शेजारी देशातून येणारे निर्वासित. — संघर्षाचे दुसरे कारण.
- परीक्षा-प्रकार : दोन देश अधिकाधिक शस्त्रे जमवतात. — शस्त्रस्पर्धा.
आकृतीत : संघर्ष कसा सोडवावा याची साखळी.
१९९८ च्या पोखरण चाचण्यांआधी काय घडले? भारताची पहिली अणुचाचणी १९७४ मध्ये राजस्थानातील पोखरण येथे झाली (‘स्माइलिंग बुद्धा’). त्यानंतरही भारत अण्वस्त्रप्रसारबंदी कराराच्या (एनपीटी) बाहेरच राहिला.
१९९८ च्या पोखरण चाचण्यांनंतर काय घडले? भारताने ११ आणि १३ मे १९९८ रोजी पुन्हा चाचण्या केल्या आणि पाकिस्तानने २८ मे रोजी. भारताने पुढील चाचण्या थांबवण्याची आणि ‘प्रथम वापर नाही’ या धोरणाची घोषणा केली, तसेच ऑगस्ट १९९९ मध्ये अण्वस्त्र धोरणाचा मसुदा जाहीर केला.
आधी चर्चा, मग तडजोड; युद्ध शेवटचा विचार.
शस्त्रस्पर्धेने सुरक्षा वाढत नाही, उलट असुरक्षितता वाढते.
आठवणीची युक्ती : सं-त-शा = संघर्ष, तडजोड, शांतता. आठवणीची युक्ती: “भांडण मिटवा, शस्त्रे नाही”.
फरक ओळखा
| मुद्दा | शस्त्रस्पर्धा | शस्त्रनियंत्रण |
|---|---|---|
| परिणाम | असुरक्षितता वाढते | विश्वास वाढतो |
| खर्च | मोठा संरक्षण खर्च | खर्च कमी |
| शांतता | धोक्यात | सुरक्षित |
सरावासाठी प्रश्न
- 1राष्ट्रीय सुरक्षा म्हणजे काय?
- 2राष्ट्रांमधील संघर्षाची कोणतीही तीन कारणे सांगा.
- 3राष्ट्रीय सुरक्षेचा भूगोलाशी काय संबंध आहे?
- 4शस्त्रस्पर्धेचे परिणाम काय होतात?
- 5संवाद वाढल्यास शांतता कशी बळकट होते?
- 6युद्धाने राष्ट्रीय सुरक्षा जपणे का धोकादायक असते?
- 7शस्त्रनियंत्रण का आवश्यक आहे ते स्पष्ट करा.
- 8सर्व देश लष्करी सामर्थ्यात समान नसतात; अशा वेळी शस्त्रनियंत्रण कसे राबवावे?
उत्तरे पाहा (आधी स्वतः सोडवा)
- 1देशाचे स्वातंत्र्य, सार्वभौमत्व आणि सीमा सुरक्षित राखण्यासाठी संरक्षण व्यवस्था सदैव सज्ज ठेवणे.
- 2सीमावाद, पाणीवाटप आणि निर्वासितांचा ओघ.
- 3जवळच्या राष्ट्रांकडून धोका जास्त असतो, म्हणून सीमांचा धोका ओळखावा लागतो.
- 4असुरक्षिततेची भावना आणि धोका वाढतात.
- 5चर्चा आणि परस्परावलंबनामुळे तंटे शांततेने सुटतात.
- 6कारण युद्धाने देशातील शांतता धोक्यात येते.
- 7शस्त्रस्पर्धा टाळण्यासाठी आणि असुरक्षितता कमी करण्यासाठी.
- 8परस्पर संवाद, करार आणि निरीक्षण यातून (विद्यार्थ्याचे मत).
भारताची संरक्षण दले
शाळेत जमिनीवरचा खेळ, पाण्यातला खेळ आणि हवेतले उपक्रम वेगळ्या शिक्षकांकडे असतात. तसेच भारताच्या संरक्षणात जमीन, सागर आणि आकाश वेगळ्या दलांकडे आहे.
संरक्षण दले म्हणजे देशाचे रक्षण करणारी लष्कर (भूदल), नौदल आणि हवाईदल ही तीन दले. त्यांच्यावर संरक्षण मंत्रालयाचे नियंत्रण असते.
मुख्य कल्पना 1 : तीन दले आणि त्यांचे प्रमुख — भूदलावर भौगोलिक सीमांच्या रक्षणाची, नौदलावर किनारपट्टीच्या रक्षणाची आणि हवाईदलावर हवाई क्षेत्राच्या रक्षणाची जबाबदारी आहे. भूदलप्रमुखाला जनरल, नौदलप्रमुखाला अॅडमिरल आणि हवाईदलप्रमुखाला एअर चीफ मार्शल म्हणतात. या तीन दलांतील समन्वयासाठी २०१९ मध्ये ‘चीफ ऑफ डिफेन्स स्टाफ’ हे पद निर्माण केले. या प्रमुखांची नेमणूक राष्ट्रपती करतात.
मुख्य कल्पना 2 : नागरी सत्ता श्रेष्ठ — राष्ट्रपती हे संरक्षण दलांचे सर्वोच्च सेनापती आहेत. राष्ट्रपतींच्या संमतीशिवाय संरक्षण दले युद्ध किंवा शांततेचा निर्णय घेऊ शकत नाहीत, कारण राष्ट्रपती नागरी सत्तेचे प्रतिनिधी असतात. लोकशाहीत लष्करी नेतृत्वापेक्षा नागरी नेतृत्व श्रेष्ठ मानले जाते.
मुख्य कल्पना 3 : आधुनिकीकरण आणि प्रशिक्षण — तिन्ही दले पुरेशी आधुनिक व्हावीत म्हणून संशोधन संस्था स्थापल्या आहेत आणि सर्व दर्जाच्या सैनिकांना कार्यक्षम करण्यासाठी प्रशिक्षण संस्थाही आहेत. उदाहरणार्थ, पुणे येथील राष्ट्रीय संरक्षण प्रबोधिनी (एनडीए) आणि दिल्ली येथील राष्ट्रीय संरक्षण महाविद्यालय (एनडीसी).
- सोपे : किनारपट्टीचे रक्षण कोण करते? — नौदल.
- मध्यम : हवाईदलप्रमुखाला काय म्हणतात? — एअर चीफ मार्शल.
- परीक्षा-प्रकार : सर्वोच्च सेनापती कोण? — राष्ट्रपती.
आकृतीत : तीन दले आणि त्यांच्या जबाबदाऱ्या.
सीडीएस पदाआधी काय घडले? १९९९ च्या कारगिल युद्धानंतर सुरक्षा व्यवस्थेतील त्रुटी तपासणाऱ्या समितीने तिन्ही दलांसाठी एक मुख्य लष्करी सल्लागार नेमण्याची शिफारस केली. पुढे अनेक वर्षे या पदावर चर्चा होत राहिली.
सीडीएस पदानंतर काय घडले? १५ ऑगस्ट २०१९ ला पंतप्रधानांनी लाल किल्ल्यावरून चीफ ऑफ डिफेन्स स्टाफ पदाची घोषणा केली. ३० डिसेंबर २०१९ ला जनरल बिपिन रावत यांची पहिले सीडीएस म्हणून नेमणूक झाली आणि १ जानेवारी २०२० ला त्यांनी पदभार घेतला.
पाठ्यपुस्तकानुसार भारतीय लष्कर जगातील सातवे सर्वात मोठे आहे; हा आकडा बदलू शकतो, म्हणून परीक्षेत पुस्तकानुसार लिहा. (पुस्तकाशी तपासा)
जमीन = लष्कर; सागर = नौदल; आकाश = हवाईदल.
सीडीएस हा चौथा दलप्रमुख नाही; तो तिन्ही दलांतील समन्वय साधणारे पद आहे.
आठवणीची युक्ती : ज-स-आ = जमीन, सागर, आकाश. आठवणीची युक्ती: “जनरल जमिनीचा, अॅडमिरल पाण्याचा, मार्शल आकाशाचा”.
फरक ओळखा
| दल | जबाबदारी | प्रमुख |
|---|---|---|
| लष्कर | जमिनीवरील सीमा | जनरल |
| नौदल | किनारपट्टी | अॅडमिरल |
| हवाईदल | हवाई क्षेत्र | एअर चीफ मार्शल |
सरावासाठी प्रश्न
- 1भारताची तीन संरक्षण दले कोणती?
- 2प्रत्येक दलाची जबाबदारी लिहा.
- 3तिन्ही दलांच्या प्रमुखांची नावे काय?
- 4सर्वोच्च सेनापती कोण आणि का?
- 5सीडीएस पदाआधी आणि नंतर काय घडले?
- 6लोकशाहीत नागरी नेतृत्व श्रेष्ठ का मानले जाते?
- 7एनडीए आणि एनडीसी कोठे आहेत आणि त्यांचे काम काय?
- 8तीन दलांची तुलना करणारा तक्ता तयार करा.
उत्तरे पाहा (आधी स्वतः सोडवा)
- 1लष्कर, नौदल आणि हवाईदल.
- 2लष्कर: जमिनीवरील सीमा; नौदल: किनारपट्टी; हवाईदल: हवाई क्षेत्र.
- 3जनरल, अॅडमिरल आणि एअर चीफ मार्शल.
- 4राष्ट्रपती; कारण ते नागरी सत्तेचे प्रतिनिधी आहेत.
- 5आधी कारगिलनंतरची शिफारस (१९९९); नंतर १५ ऑगस्ट २०१९ ची घोषणा आणि १ जानेवारी २०२० ला पहिले सीडीएस.
- 6कारण निर्णय जनतेच्या प्रतिनिधींनी घ्यावेत, लष्कराने नव्हे.
- 7एनडीए पुणे आणि एनडीसी दिल्ली; ते अधिकाऱ्यांना प्रशिक्षण देतात.
- 8विद्यार्थ्याने वरील तक्त्यानुसार तक्ता करावा.
निमलष्करी दले, एनसीसी आणि होमगार्ड
शाळेत मुख्य शिक्षकांना मदत करणारे सहायक शिक्षक असतात. तसेच संरक्षण दलांना मदत करणारी निमलष्करी दले असतात.
निमलष्करी दले म्हणजे पूर्णपणे लष्करी नसलेली आणि पूर्णपणे नागरीही नसलेली दले; त्यांचे मुख्य काम संरक्षण दलांना मदत करणे. होमगार्ड ही नागरिकांनी संरक्षणात मदत करण्यासाठी बनलेली स्वयंसेवी संघटना आहे.
मुख्य कल्पना 1 : प्रमुख निमलष्करी दले — सीमा सुरक्षा दल (बीएसएफ), तटरक्षक दल, केंद्रीय राखीव पोलीस दल (सीआरपीएफ) आणि जलद कृती दल (आरएएफ) ही काही निमलष्करी दले आहेत. ती रेल्वे स्थानके, तेल साठे, जलसाठे अशा महत्त्वाच्या ठिकाणांच्या सुरक्षेसाठी तसेच नैसर्गिक वा मानवनिर्मित आपत्तीत मदतीसाठी असतात. शांतता काळात आंतरराष्ट्रीय सीमांचे रक्षणही त्यांच्याकडे असते.
मुख्य कल्पना 2 : प्रत्येक दलाचे काम — सीमा सुरक्षा दल सीमेजवळच्या लोकांच्या मनात सुरक्षिततेची भावना निर्माण करते, तस्करी रोखते आणि सीमेवर गस्त घालते. तटरक्षक दल सागरी सीमांचे रक्षण करते, मासेमारीचे रक्षण करते आणि सागरी मार्गावरील तस्करी रोखते. केंद्रीय राखीव पोलीस दल राज्यांना कायदा-सुव्यवस्था राखण्यात मदत करते. जलद कृती दल बॉम्बस्फोट किंवा दंगलीसारख्या प्रसंगी लवकर पोहोचून जनजीवन सुरळीत करते.
मुख्य कल्पना 3 : एनसीसी आणि होमगार्ड — राष्ट्रीय छात्र सेना (एनसीसी) विद्यार्थ्यांमध्ये शिस्तीचे प्रेम आणि लष्करी प्रशिक्षण रुजवण्यासाठी स्थापली आहे; शाळा-महाविद्यालयांतील मुले-मुली तीत सामील होऊ शकतात. होमगार्ड स्वातंत्र्यपूर्व काळात स्थापन झाले; दंगली किंवा संपाच्या वेळी सार्वजनिक सुरक्षा, दूध-पाणी पुरवठा, वाहतूक नियंत्रण आणि पूर-भूकंपात मदत ही त्यांची कामे आहेत.
- सोपे : मासेमारीचे आणि सागरी तस्करीचे रक्षण कोण करते? — तटरक्षक दल.
- मध्यम : सीमेवर गस्त कोण घालते? — सीमा सुरक्षा दल.
- परीक्षा-प्रकार : शिस्त आणि लष्करी प्रशिक्षण विद्यार्थ्यांना कोण देते? — एनसीसी.
आकृतीत : निमलष्करी दले आणि सहायक संघटना.
तटरक्षक दलाच्या स्थापनेआधी काय घडले? १९७० च्या दशकाच्या सुरुवातीला सागरी तस्करी रोखण्यासाठी समित्या नेमल्या गेल्या; सप्टेंबर १९७४ मध्ये रुस्तमजी समिती स्थापन झाली. त्याच सुमारास मुंबई हाय येथे तेलाचा शोध लागल्याने समुद्रातील तेलविहिरींच्या रक्षणाची गरज वाढली.
तटरक्षक दलाच्या स्थापनेनंतर काय घडले? १ फेब्रुवारी १९७७ ला नौदलाकडून मिळालेल्या दोन जहाजांसह आणि पाच गस्त नौकांसह तात्पुरते तटरक्षक दल सुरू झाले. १९७८ मध्ये तटरक्षक कायद्याने ते अधिकृतपणे स्थापन झाले; १ फेब्रुवारी हा तटरक्षक दिन आहे.
अखिल भारतीय होमगार्डआधी काय घडले? ६ डिसेंबर १९४६ ला मुंबई प्रांतात दंगली आणि अशांततेच्या काळात पोलिसांना मदत करण्यासाठी पहिले होमगार्ड दल उभारले गेले. काही राज्यांनी ही कल्पना स्वीकारली आणि स्वयंसेवी दले वेगवेगळ्या नावांनी उभी राहिली.
अखिल भारतीय होमगार्डनंतर काय घडले? १९६२ च्या चीनच्या आक्रमणानंतर केंद्र सरकारने राज्यांना आपल्या स्वयंसेवी संघटना एकत्र करून एकच अखिल भारतीय स्वयंसेवी दल बनवण्यास सांगितले, ज्याला होमगार्ड म्हणतात. दरवर्षी ६ डिसेंबर हा होमगार्ड स्थापना दिन म्हणून पाळला जातो.
पाठ्यपुस्तकानुसार २० ते ३५ वयोगटातील कोणताही नागरिक होमगार्ड होऊ शकतो; इतर स्रोतांत वयोमर्यादा वेगळी दिसते, म्हणून परीक्षेत पुस्तकानुसार लिहा. (पुस्तकाशी तपासा)
सीमा = बीएसएफ; सागर = तटरक्षक; दंगल = आरएएफ.
निमलष्करी दले आणि लष्कर एकच नाहीत; निमलष्करी दले संरक्षण दलांना मदत करतात.
आठवणीची युक्ती : बी-को-सी-आर = बीएसएफ, कोस्ट गार्ड, सीआरपीएफ, आरएएफ. आठवणीची युक्ती: “बीएसएफ सीमेवर, कोस्ट गार्ड समुद्रावर”.
फरक ओळखा
| दल | क्षेत्र | मुख्य कामे |
|---|---|---|
| सीमा सुरक्षा दल | सीमा | गस्त, तस्करी रोखणे |
| तटरक्षक दल | सागरी सीमा | मासेमारी रक्षण, तस्करी रोखणे |
| जलद कृती दल | दंगल-बॉम्बस्फोट | जनजीवन सुरळीत करणे |
सरावासाठी प्रश्न
- 1निमलष्करी दले म्हणजे काय?
- 2सीमा सुरक्षा दलाची कामे लिहा.
- 3तटरक्षक दल कशासाठी स्थापले?
- 4जलद कृती दलाची कामे काय आहेत?
- 5तटरक्षक दलाच्या स्थापनेआधी आणि नंतर काय घडले?
- 6होमगार्ड म्हणजे काय आणि त्यांची कामे कोणती?
- 7एनसीसीचा उद्देश काय?
- 8निमलष्करी दले आणि संरक्षण दले यांची तुलना करा.
उत्तरे पाहा (आधी स्वतः सोडवा)
- 1पूर्ण लष्करी किंवा पूर्ण नागरी नसलेली, संरक्षण दलांना मदत करणारी दले.
- 2सीमेजवळ सुरक्षिततेची भावना, तस्करी रोखणे आणि गस्त.
- 3भारताच्या सागरी सीमांचे रक्षण करण्यासाठी.
- 4दंगल किंवा बॉम्बस्फोटानंतर लवकर पोहोचून जनजीवन सुरळीत करणे.
- 5आधी १९७४ ची रुस्तमजी समिती आणि तेलाचा शोध; नंतर १ फेब्रुवारी १९७७ ला तात्पुरते दल आणि १९७८ चा कायदा.
- 6नागरिकांचे स्वयंसेवी दल; दंगल-संपात सेवा, वाहतूक नियंत्रण आणि आपत्तीत मदत.
- 7विद्यार्थ्यांमध्ये शिस्त आणि लष्करी प्रशिक्षणाची आवड निर्माण करणे.
- 8संरक्षण दले: थेट युद्ध; निमलष्करी: मदत, सीमा गस्त, आपत्ती व्यवस्थापन.
सुरक्षेसमोरील आव्हाने आणि मानवी सुरक्षा
घराला कुलूप असले तरी घरातील लोकांना अन्न, शिक्षण आणि आरोग्य मिळणेही सुरक्षाच आहे. देशाच्या सुरक्षेतही लोकांची सुरक्षा येते.
मानवी सुरक्षा म्हणजे माणसाला सर्व प्रकारच्या धोक्यांपासून संरक्षण आणि शिक्षण, आरोग्य व विकासाच्या संधी मिळणे. यात माणूस केंद्रस्थानी असतो.
मुख्य कल्पना 1 : बाह्य आव्हाने — स्वातंत्र्यापासून पाकिस्तान आणि चीनने भारताच्या राष्ट्रीय सुरक्षेला धोका निर्माण करण्याचा प्रयत्न केला आहे. पाकिस्तानशी काश्मीर प्रश्न, नद्यांच्या पाणीवाटपाचे वाद, घुसखोरी आणि सीमावाद हे प्रश्न आहेत; भारताने ते चर्चा आणि वाटाघाटीने सोडवण्याचा प्रयत्न केला आहे. १९६२ मध्ये भारताला चीनशी युद्ध करावे लागले. चीन शेजारी देशांवर आपले वर्चस्व स्थापू पाहत असल्याने तणाव आहे आणि सीमावादही आहे.
मुख्य कल्पना 2 : अंतर्गत आव्हाने — भारताच्या सुरक्षेला बाहेरच्या शक्तींबरोबर आतूनही धोका आहे. धर्म, प्रादेशिकता, विचारसरणीवर आधारित बंडखोर चळवळी, वंश-वांशिकता आणि आर्थिक विषमता यांमुळे अस्थिरता निर्माण होत आहे. उदाहरणार्थ, नक्षलवादी चळवळ ही अंतर्गत सुरक्षेला धोका आहे. दहशतवाद हे अंतर्गत सुरक्षेसमोरचे सर्वात मोठे आव्हान आहे; ही जागतिक समस्या असून भारत ती संपवण्यासाठी प्रयत्न करत आहे.
मुख्य कल्पना 3 : मानवी सुरक्षा — शीतयुद्धानंतर राष्ट्रीय सुरक्षेची कल्पना व्यापक झाली; ती फक्त देशाची नव्हे तर तेथील लोकांची सुरक्षा झाली, कारण सुरक्षा शेवटी माणसांसाठी असते. निरक्षरता, गरिबी, अंधश्रद्धा आणि मागासलेपणावर मात करून सर्वांना सन्मानाने जगता येईल असे वातावरण हवे; अल्पसंख्य आणि दुर्बल घटकांच्या हक्कांचे रक्षणही हवे. मानवी सुरक्षेसमोरील आव्हाने: दहशतवाद, प्रदूषण आणि पर्यावरणातील बदल, एड्स, चिकुनगुनिया, स्वाइन फ्लू, इबोला, कोरोना यांसारखे आजार आणि समाजातील वाढती हिंसा.
- सोपे : काश्मीर प्रश्न आणि पाणीवाटप वाद. — पाकिस्तानशी असलेले वाद.
- मध्यम : नक्षलवादी चळवळ. — अंतर्गत सुरक्षेला धोका.
- परीक्षा-प्रकार : महामारीपासून लोकांचे संरक्षण. — मानवी सुरक्षेचा भाग.
आकृतीत : बाह्य, अंतर्गत आणि मानवी सुरक्षा.
पाठ्यपुस्तकात दहशतवाद हे मानवी सुरक्षेसमोरील सर्वात मोठे आव्हान आणि अंतर्गत सुरक्षेसमोरील सर्वात मोठे आव्हान असे दोन्ही ठिकाणी सांगितले आहे; परीक्षेत प्रश्नानुसार संदर्भ द्या. (पुस्तकाशी तपासा)
बाह्य = पाक-चीन; अंतर्गत = नक्षल, दहशतवाद; मानवी = माणूस केंद्र.
सुरक्षा म्हणजे फक्त सैन्य नाही; शिक्षण, आरोग्य आणि सन्मान यांचाही त्यात समावेश आहे.
आठवणीची युक्ती : बा-अं-मा = बाह्य, अंतर्गत, मानवी. आठवणीची युक्ती: “बाहेर, आत आणि माणसात”.
फरक ओळखा
| प्रकार | धोका कशाचा | उदाहरण |
|---|---|---|
| राष्ट्रीय सुरक्षा | देशाच्या सीमा आणि सार्वभौमत्व | सीमावाद |
| अंतर्गत सुरक्षा | देशांतर्गत अस्थिरता | नक्षलवाद, दहशतवाद |
| मानवी सुरक्षा | माणसाचे जीवन आणि सन्मान | आजार, प्रदूषण, हिंसा |
सरावासाठी प्रश्न
- 1मानवी सुरक्षा म्हणजे काय?
- 2पाकिस्तानशी भारताचे कोणते वाद आहेत?
- 3चीनबरोबरच्या संबंधांतील तणावाची कारणे सांगा.
- 4भारताच्या अंतर्गत सुरक्षेला कोणते धोके आहेत?
- 5मानवी सुरक्षेसमोरील दोन आव्हाने सांगा.
- 6शीतयुद्धानंतर राष्ट्रीय सुरक्षेची कल्पना कशी बदलली?
- 7दहशतवाद संपवणे मानवी सुरक्षेसाठी का आवश्यक आहे?
- 8समाजातील वाढती हिंसा रोखण्यासाठी कोणते शांतता उपाय असावेत?
उत्तरे पाहा (आधी स्वतः सोडवा)
- 1माणसाचे सर्व धोक्यांपासून संरक्षण आणि शिक्षण-आरोग्य-विकासाच्या संधी.
- 2काश्मीर प्रश्न, नद्यांचे पाणीवाटप, घुसखोरी आणि सीमावाद.
- 3चीनचे शेजाऱ्यांवर वर्चस्व स्थापण्याचे प्रयत्न आणि सीमावाद.
- 4नक्षलवाद, दहशतवाद, प्रादेशिकता, आर्थिक विषमता.
- 5दहशतवाद आणि आजार/प्रदूषण.
- 6ती फक्त देशाची नव्हे तर लोकांची सुरक्षा झाली.
- 7कारण दहशतवाद सामान्य निष्पाप लोकांना लक्ष्य करतो आणि असुरक्षितता निर्माण करतो.
- 8संवाद, शिक्षण आणि सामाजिक जागरूकता (विद्यार्थ्याचे मत).