चळवळीचा अर्थ आणि वैशिष्ट्ये
गावातील रस्ता खराब असेल तर एक-दोघे तक्रार करून थांबतात. पण सगळे गावकरी एकत्र येऊन सतत प्रयत्न करतात तेव्हा त्याला चळवळ म्हणता येते.
एखाद्या विशिष्ट प्रश्नासाठी किंवा उद्दिष्टासाठी लोकांनी एकत्र येऊन केलेली सामूहिक कृती म्हणजे चळवळ. त्यात लोकांचा सक्रिय सहभाग अपेक्षित असतो.
मुख्य कल्पना 1 : चळवळ कशी तयार होते — एखाद्या मुद्द्यासाठी लोक एकत्र आले की चळवळ उभी राहू शकते; उदाहरणार्थ प्रदूषण हा एकच मुद्दा घेऊन चळवळ होऊ शकते. चळवळीचे एक ठराविक सामाजिक उद्दिष्ट किंवा केंद्रित समस्या असते; भ्रष्टाचारविरोधी चळवळीचे ध्येय भ्रष्टाचार संपवणे असते.
मुख्य कल्पना 2 : नेतृत्व, संघटना आणि पाठिंबा — चळवळीला नेतृत्व असते; चळवळीची उद्दिष्टे, कृती-कार्यक्रम आणि आंदोलनाची रणनीती नेते ठरवतात आणि सक्षम नेतृत्वामुळे चळवळ प्रभावी होते. संघटनेशिवाय प्रश्नाचा पाठपुरावा करणे कठीण; म्हणून शेतकरी चळवळीसाठी शेतकरी संघटना काम करते. चळवळीला जनतेचा पाठिंबा हवा; लोकांना प्रश्न आपला वाटला पाहिजे. कृती-कार्यक्रम लोकमत घडवायला मदत करतो.
मुख्य कल्पना 3 : विचारसरणी आणि निषेधाचा हक्क — चळवळी बहुधा एकाच प्रश्नावर असतात, पण त्यामागे एखादी विचारसरणी असते; बालविवाह किंवा हुंड्याविरुद्धच्या चळवळी लोकशाही, महिला सक्षमीकरण आणि सामाजिक समता या मूल्यांवर विश्वास ठेवतात. काही चळवळी हळूहळू राजकीय पक्षात रूपांतरित होतात. चळवळी सरकारला लोकांच्या समस्यांची माहिती देतात आणि धोरणे ठरवताना ती उपयोगी असते. निषेध करण्याचा हक्क लोकशाहीत महत्त्वाचा मानला जातो, पण तो संयमाने आणि जबाबदारीने वापरावा.
- सोपे : एक व्यक्ती आपल्या घरापुढील कचऱ्याची तक्रार करते — चळवळ का नाही? — सामूहिक कृती आणि संघटना नाही.
- मध्यम : नदी स्वच्छतेसाठी अनेक गावे एकत्र येतात — चळवळीचे उद्दिष्ट काय? — नदीचे प्रदूषण थांबवणे.
- परीक्षा-प्रकार : चळवळ राजकीय पक्षात बदलली तर काय म्हणतात? — चळवळीचे पक्षात रूपांतर.
आकृतीत : चळवळीची मुख्य वैशिष्ट्ये.
रेणी येथील चिपको कृतीच्या (२६ मार्च १९७४)आधी काय घडले? १९७३ मध्ये उत्तराखंडमधील गोपेश्वरजवळच्या मंडल गावातील गावकऱ्यांनी चंडीप्रसाद भट्ट यांच्या नेतृत्वाखाली क्रीडासाहित्य कंपनीच्या ठेकेदारांना राखेची झाडे तोडू दिली नाहीत. वन विभागाने त्यांच्या स्वतःच्या शेती-अवजारांसाठी काही झाडे नाकारली होती.
रेणी येथील चिपको कृतीच्या (२६ मार्च १९७४)नंतर काय घडले? आंदोलन हिमालयात सर्वत्र पसरले. १९८० मध्ये पंतप्रधान इंदिरा गांधी यांनी उत्तर प्रदेशच्या हिमालयीन जंगलांतील हिरवी झाडे तोडण्यावर १५ वर्षांची बंदी घातली.
सा-उ-ने-जनता.
निषेधाचा हक्क म्हणजे हिंसेचा हक्क नाही; तो संयमाने आणि जबाबदारीने वापरायचा असतो.
आठवणीची युक्ती : चळवळ = सामूहिक कृती + उद्दिष्ट + नेतृत्व + संघटना + जनपाठिंबा. आठवणीची युक्ती: "सा-उ-ने-सं-पा".
फरक ओळखा
| मुद्दा | वैयक्तिक तक्रार | चळवळ |
|---|---|---|
| सहभाग | एक-दोन व्यक्ती | अनेक लोक सक्रिय |
| संघटना | नसते | असते |
| परिणाम | मर्यादित | लोकमत घडते, धोरणावर परिणाम |
सरावासाठी प्रश्न
- 1चळवळ म्हणजे काय?
- 2चळवळीची वैशिष्ट्ये लिहा.
- 3चळवळीसाठी नेतृत्व का आवश्यक आहे?
- 4संघटनेची गरज उदाहरणासह स्पष्ट करा.
- 5चळवळ आणि विचारसरणी यांचा संबंध स्पष्ट करा.
- 6चळवळीचे राजकीय पक्षात रूपांतर कधी होऊ शकते?
- 7निषेधाचा हक्क कसा वापरावा?
- 8तुमच्या परिसरातील एका चळवळीचा अहवाल लिहा.
उत्तरे पाहा (आधी स्वतः सोडवा)
- 1विशिष्ट प्रश्नासाठी लोकांनी एकत्र येऊन केलेली सामूहिक कृती.
- 2सामूहिक कृती, उद्दिष्ट, नेतृत्व, संघटना, जनपाठिंबा, कृती-कार्यक्रम.
- 3नेते उद्दिष्ट, कार्यक्रम आणि रणनीती ठरवतात; सक्षम नेतृत्वाने चळवळ प्रभावी होते.
- 4संघटनेशिवाय पाठपुरावा कठीण; शेतकरी संघटना शेतकरी चळवळ चालवते.
- 5चळवळ एका प्रश्नावर असली तरी मागे विचारसरणी असते.
- 6काही चळवळी हळूहळू राजकीय पक्ष बनतात.
- 7संयमाने आणि जबाबदारीने.
- 8विद्यार्थ्याने स्वतःच्या निरीक्षणावर अहवाल लिहावा.
आदिवासी आणि शेतकरी चळवळी
शेतकरी आणि आदिवासी जमीन, जंगल आणि पाण्यावर जगतात. त्यांच्या उपजीविकेवर घाला आला की ते एकत्र येऊन आवाज उठवतात.
आदिवासी चळवळ म्हणजे जंगलावरील हक्कासाठी आदिवासींनी केलेला संघर्ष. शेतकरी चळवळ म्हणजे शेतीशी संबंधित धोरणे आणि प्रश्नांसाठी शेतकऱ्यांनी संघटित होऊन केलेला संघर्ष.
मुख्य कल्पना 1 : आदिवासी चळवळ — स्वातंत्र्यापूर्वी ब्रिटिश सरकारने जंगलसंपत्तीवरील आदिवासींचा उपजीविकेचा हक्क काढून घेतला; त्यातून छोटा नागपूर, ओरिसा, महाराष्ट्र आणि बिहारमधील वेगवेगळ्या आदिवासी समाजांनी उठाव केले; बिरसा मुंडा हे त्यातील एक प्रसिद्ध नाव. हा संघर्ष तेव्हापासून चालू आहे. आदिवासींना जंगलावरील हक्क नाकारला जातो ही मोठी अडचण आहे. जंगलातील उत्पादने गोळा करण्याचा आणि जंगल जमीन कसण्याचा हक्क मिळावा ही आदिवासी चळवळीची मुख्य मागणी.
मुख्य कल्पना 2 : शेतकरी चळवळ — ब्रिटिश काळात शेतीविरोधी धोरणांमुळे शेतकरी संघटित होऊ लागले; बार्डोली, चंपारण्य आणि महसूलवसुलीविरोधी आंदोलने ही उदाहरणे. महात्मा फुले, न्यायमूर्ती रानडे आणि महात्मा गांधी यांच्या विचारांची प्रेरणा चळवळींना मिळाली. कुळकायदे आणि जमीन-धारणा सुधारणांमुळे चळवळ मंदावली. हरितक्रांतीनंतर ती पुन्हा सक्रिय आणि प्रभावी झाली; हरितक्रांतीचे उद्दिष्ट उत्पादन वाढवून अन्नधान्यात स्वयंपूर्णता मिळवणे होते, पण गरीब शेतकऱ्यांना तिचा फायदा झाला नाही; श्रीमंत आणि गरीब शेतकरी अशी विभागणी झाली आणि गरीब शेतकऱ्यांच्या असंतोषातून चळवळ सुरू झाली.
मुख्य कल्पना 3 : शेतकरी चळवळीच्या मागण्या — शेतमालाला योग्य भाव, शेतीला उद्योगाचा दर्जा, स्वामिनाथन आयोगाच्या शिफारशींची अंमलबजावणी, कर्जमुक्ती आणि कर्जमाफी, शेतीसाठी राष्ट्रीय धोरण या मागण्या आहेत. शेतकरी संघटना, भारतीय किसान युनियन आणि अखिल भारतीय किसान सभा या काही महत्त्वाच्या शेतकरी संघटना. शेतकरी आणि भूमिहीन मजुरांसाठी सरकारच्या कल्याणकारी योजना शोधून त्यांची नावे लिहा.
- सोपे : जंगलातील उत्पादने गोळा करण्याचा हक्क कोणत्या चळवळीची मागणी? — आदिवासी चळवळ.
- मध्यम : हरितक्रांतीनंतर गरीब शेतकरी का असंतुष्ट झाले? — फायदा श्रीमंतांना झाला.
- परीक्षा-प्रकार : शेतमालाला योग्य भाव कोणाची मागणी? — शेतकरी चळवळ.
आकृतीत : शेतकरी चळवळीचे बदलते टप्पे.
चंपारण्य सत्याग्रह १९१७ मध्ये आणि बार्डोली सत्याग्रह १९२८ मध्ये झाला; बार्डोलीचे नेतृत्व वल्लभभाई पटेल यांनी केले (अनेक स्रोतांनुसार; पुस्तकाशी तपासा).
संघटन-मंदावली-हरित-सक्रिय.
हरितक्रांतीचा फायदा सर्व शेतकऱ्यांना झाला असे नाही; गरीब शेतकरी मागे राहिले.
आठवणीची युक्ती : आदिवासी = जंगलहक्क; शेतकरी = भाव, कर्जमुक्ती. आठवणीची युक्ती: "जंगल-आदिवासी, भाव-शेतकरी".
फरक ओळखा
| मुद्दा | आदिवासी चळवळ | शेतकरी चळवळ |
|---|---|---|
| मुख्य मागणी | जंगलावर हक्क | योग्य भाव, कर्जमुक्ती |
| सुरुवात | ब्रिटिश काळातील उठाव | ब्रिटिश धोरणांविरुद्ध संघटन |
| संघटना/नाव | बिरसा मुंडा (नाव) | शेतकरी संघटना, किसान सभा |
सरावासाठी प्रश्न
- 1आदिवासी चळवळ स्पष्ट करा.
- 2आदिवासी चळवळीची मुख्य मागणी कोणती?
- 3भारतातील शेतकरी चळवळीचे स्वरूप स्पष्ट करा.
- 4हरितक्रांतीचे उद्दिष्ट काय होते?
- 5हरितक्रांतीनंतर शेतकरी चळवळ कशी बदलली?
- 6शेतकरी चळवळीच्या मागण्या लिहा.
- 7तीन शेतकरी संघटनांची नावे लिहा.
- 8शेतकऱ्यांसाठीच्या सरकारी योजनांची यादी करा.
उत्तरे पाहा (आधी स्वतः सोडवा)
- 1जंगलावरील हक्कासाठी आदिवासींचा संघर्ष.
- 2जंगलावर हक्क, उत्पादने गोळा करणे आणि जमीन कसणे.
- 3ब्रिटिश काळात संघटन; सुधारणांनी मंदावली; हरितक्रांतीनंतर प्रभावी.
- 4उत्पादन वाढवून अन्नधान्यात स्वयंपूर्णता मिळवणे.
- 5गरीब शेतकऱ्यांच्या असंतोषामुळे चळवळ सक्रिय झाली.
- 6भाव, शेती उद्योग दर्जा, स्वामिनाथन आयोग, कर्जमुक्ती, राष्ट्रीय धोरण.
- 7शेतकरी संघटना, भारतीय किसान युनियन, अखिल भारतीय किसान सभा.
- 8विद्यार्थ्याने माहिती शोधून यादी करावी.
कामगार आणि महिला चळवळी
कारखान्यात किंवा घरात काम करणाऱ्यांना योग्य वेतन, सुरक्षितता आणि सन्मान हवा असतो. तो मिळवण्यासाठी ते एकत्र येतात तेव्हा कामगार आणि महिला चळवळी तयार होतात.
कामगार चळवळ म्हणजे औद्योगिकीकरणाच्या पार्श्वभूमीवर कामगारांच्या प्रश्नांसाठी झालेला संघर्ष. महिला चळवळ म्हणजे महिलांवरील अन्याय आणि शोषण संपवून त्यांना सन्मानाने जगण्याची आणि सामाजिक जीवनात सहभागाची संधी देण्यासाठीची चळवळ.
मुख्य कल्पना 1 : कामगार चळवळ — एकोणिसाव्या शतकाच्या उत्तरार्धात कापड उद्योग आणि रेल्वे कंपन्या सुरू झाल्या आणि १८९९ मध्ये रेल्वे कामगारांनी मागण्यांसाठी संप केला. कामगारांच्या प्रश्नांसाठीची पहिली संघटना १९२० मध्ये स्थापन झाली; तिचे नाव अखिल भारतीय कामगार संघटना काँग्रेस (AITUC). स्वातंत्र्यानंतर १९६० आणि १९७० च्या दशकांत चळवळीने अनेक आंदोलने केली, पण १९८० पासून ती विखुरू लागली; जागतिकीकरणाचा तिच्यावर मोठा परिणाम झाला. अस्थिर रोजगार, कंत्राटी मजूर, आर्थिक असुरक्षितता, कायदेशीर संरक्षणाचा अभाव, अमर्याद कामाचे तास, कामाच्या जागी असुरक्षितता आणि आरोग्याचे धोके या कामगारांच्या अडचणी आहेत.
मुख्य कल्पना 2 : महिला चळवळ : स्वातंत्र्यापूर्वी — स्वातंत्र्यापूर्वी प्रगतिशील पुरुषांनी महिला चळवळ सुरू केली. ईश्वरचंद्र विद्यासागर, राजा राममोहन रॉय, महात्मा जोतीराव फुले, सावित्रीबाई फुले, महर्षी धोंडो केशव कर्वे, पंडिता रमाबाई आणि रमाबाई रानडे यांनी सती आणि बालविवाह थांबवण्यासाठी पुढाकार घेतला. विधवा पुनर्विवाह, स्त्री-शिक्षण आणि महिलांना मताधिकार या सुधारणा त्यांच्या कामामुळे शक्य झाल्या.
मुख्य कल्पना 3 : महिला चळवळ : स्वातंत्र्यानंतर — स्वातंत्र्यानंतर संविधानाने महिलांना सर्व क्षेत्रांत समान हक्क दिले, तरी अनेक क्षेत्रांत त्यांना समान वागणूक मिळत नव्हती. या काळात चळवळीचे ध्येय महिलांचे स्वातंत्र्य आणि त्यांना माणूस म्हणून वागवले जावे हे होते. पुढे भ्रष्टाचार, जातिभेद आणि धार्मिक अतिरेकाविरुद्धच्या चळवळींत महिला मोठ्या संख्येने सहभागी झाल्या आणि त्यांना स्वतःवरील अन्यायाची जाणीव झाली. भारतातील महिला चळवळ एकसंध नाही, पण विविध पातळ्यांवर ती महिलांचे आरोग्य, सामाजिक सुरक्षा, आर्थिक स्वातंत्र्य आणि सक्षमीकरण हे प्रश्न घेते. आजच्या चळवळीसमोर महिलांना समान शिक्षण आणि मानवी प्रतिष्ठा देण्याचे आव्हान आहे.
- सोपे : १८९९ मध्ये कोणत्या कामगारांनी संप केला? — रेल्वे कामगार.
- मध्यम : १९२० मध्ये कामगारांची पहिली संघटना कोणती? — AITUC.
- परीक्षा-प्रकार : सती प्रथा थांबवण्यासाठी कोणी पुढाकार घेतला? — राजा राममोहन रॉय इत्यादी.
आकृतीत : कामगार चळवळीतील महत्त्वाची वर्षे.
अखिल भारतीय कामगार संघटना काँग्रेस (AITUC) ची स्थापना ३१ ऑक्टोबर १९२० रोजी मुंबई (तेव्हाचे बॉम्बे) येथे झाली; लाला लजपतराय पहिले अध्यक्ष होते (अनेक स्रोतांनुसार; पुस्तकात फक्त वर्ष; पुस्तकाशी तपासा).
९९-२०-६०/७०-८०.
महिला चळवळ फक्त महिलांनीच सुरू केली असे नाही; स्वातंत्र्यापूर्वी प्रगतिशील पुरुषांनीही पुढाकार घेतला.
आठवणीची युक्ती : कामगार = वेतन, सुरक्षा; महिला = समानता, सन्मान. आठवणीची युक्ती: "९९ संप, २० संघटना".
फरक ओळखा
| मुद्दा | कामगार चळवळ | महिला चळवळ |
|---|---|---|
| पार्श्वभूमी | औद्योगिकीकरण | सुधारकांचे कार्य, समानतेची मागणी |
| मुख्य प्रश्न | वेतन, सुरक्षितता, संरक्षण | आरोग्य, सुरक्षा, आर्थिक स्वातंत्र्य |
| आजचे आव्हान | जागतिकीकरण, कंत्राटी काम | समान शिक्षण, मानवी प्रतिष्ठा |
सरावासाठी प्रश्न
- 1कामगार चळवळ स्पष्ट करा.
- 2कामगारांसमोरील अडचणी लिहा.
- 3AITUC विषयी माहिती लिहा.
- 4स्वातंत्र्यापूर्वी महिला चळवळ कोणत्या सुधारणांसाठी लढत होती?
- 5स्वातंत्र्यानंतरच्या महिला चळवळीचे ध्येय सांगा.
- 6महिला चळवळ एकसंध का नाही?
- 7जागतिकीकरणाचा कामगार चळवळीवर कोणता परिणाम झाला?
- 8स्वातंत्र्यानंतर कामगारांसाठी झालेल्या कायद्यांची माहिती गोळा करा.
उत्तरे पाहा (आधी स्वतः सोडवा)
- 1औद्योगिकीकरणाच्या पार्श्वभूमीवर कामगारांच्या प्रश्नांसाठी संघर्ष.
- 2अस्थिर रोजगार, कंत्राटी काम, असुरक्षितता, अमर्याद तास, आरोग्य धोके.
- 3१९२० ची कामगारांची पहिली संघटना.
- 4सती आणि बालविवाह बंदी, विधवा पुनर्विवाह, स्त्री-शिक्षण, मताधिकार.
- 5महिलांचे स्वातंत्र्य आणि माणूस म्हणून वागणूक.
- 6वेगवेगळ्या पातळ्यांवर वेगवेगळे प्रश्न घेतले जातात.
- 7चळवळ विखुरली आणि कमकुवत झाली.
- 8विद्यार्थ्याने इंटरनेट किंवा ग्रंथालयातून माहिती गोळा करावी.
पर्यावरण, ग्राहक आणि नवसामाजिक चळवळी
नदी स्वच्छ राहावी आणि बाजारात फसवणूक होऊ नये असे सर्वांनाच वाटते. त्यासाठी लोक एकत्र येतात तेव्हा पर्यावरण आणि ग्राहक चळवळी उभ्या राहतात.
पर्यावरणाचे संरक्षण करण्यासाठी होणारी चळवळ म्हणजे पर्यावरण चळवळ; ग्राहकांना फसवणुकीपासून वाचवण्यासाठीची चळवळ म्हणजे ग्राहक चळवळ. १९८० नंतरच्या मुद्दा-आधारित चळवळींना नवसामाजिक चळवळी म्हणतात.
मुख्य कल्पना 1 : पर्यावरण चळवळ — पर्यावरणाचा ऱ्हास ही राष्ट्रीय आणि आंतरराष्ट्रीय पातळीवरील गंभीर समस्या आहे; आंतरराष्ट्रीय पातळीवर अनेक चळवळी तो थांबवण्यासाठी काम करतात आणि या क्षेत्रात मोठे आंतरराष्ट्रीय सहकार्य दिसते. भारतात पर्यावरणाच्या वेगवेगळ्या बाजूंवर चळवळी काम करतात: जैवविविधतेचे संरक्षण, पाण्याच्या स्रोतांचे संरक्षण, जंगले आणि हरित पट्ट्याचे संरक्षण, नद्यांचे प्रदूषण आणि रसायनांचे दुष्परिणाम. डॉ. राजेंद्र सिंह यांनी राजस्थानमध्ये हजारो ‘जोहड’ बांधून पाणी चळवळ उभी केली; त्यांनी ‘तरुण भारत संघ’ ही संस्था स्थापन केली आणि वाळवंटातील नद्या पुन्हा वाहत्या केल्या.
मुख्य कल्पना 2 : ग्राहक चळवळ — ग्राहक संरक्षण कायदा १९८६ मध्ये अस्तित्वात आल्यावर भारतात ग्राहक चळवळ उभी राहिली. तिचे उद्दिष्ट व्यापक आहे; समाजातील प्रत्येक व्यक्ती ग्राहक असतो असे ही चळवळ मानते. सामाजिक आणि आर्थिक व्यवस्था बदलत असल्याने ग्राहकांना भेसळ, वाढलेल्या किमती, वजन-मापातील फसवणूक अशा अडचणी येतात. ग्राहकांचे अशा फसवणुकीपासून संरक्षण करण्याचे काम ग्राहक चळवळ करते. भाजीपाला किंवा धान्य खरेदीत फसवणूक झाल्यास कायद्यानुसार तक्रारीचा नमुना तयार करण्याचा सराव करावा.
मुख्य कल्पना 3 : नवसामाजिक चळवळी — चळवळींमुळे सार्वजनिक जीवनात लोकांचा सहभाग वाढतो. १९८० नंतरच्या चळवळींना नवसामाजिक चळवळी म्हणतात कारण त्यांचे स्वरूप आधीच्या चळवळींपेक्षा वेगळे आहे; त्या मुद्दा-आधारित असतात, म्हणजे विशिष्ट मुद्द्यावर जनआंदोलन उभारण्याचा प्रयत्न करतात. नागरी समस्या फक्त सामाजिक क्षेत्रातूनच येतात असे नाही; महाराष्ट्रात आणि भारतात अनेक समाजसुधारणा चळवळी झाल्या आणि समाज आधुनिक होत गेला. आपला स्वातंत्र्यलढाही एक सामाजिक चळवळ होती.
- सोपे : नदी प्रदूषण थांबवण्यासाठी आंदोलन — कोणती चळवळ? — पर्यावरण चळवळ.
- मध्यम : वजनात फसवणूक झाल्यावर कोण संरक्षण करते? — ग्राहक चळवळ आणि कायदा.
- परीक्षा-प्रकार : १९८० नंतरच्या मुद्दा-आधारित चळवळी काय म्हणतात? — नवसामाजिक चळवळी.
आकृतीत : पर्यावरण, ग्राहक आणि इतर मुद्दा-आधारित चळवळी.
डॉ. राजेंद्र सिंह यांना २०१५ मध्ये स्टॉकहोम वॉटर प्राइझ मिळाला; पुरस्कार समितीनुसार सुमारे ९,००० जोहड ~१,००० गावांत बांधले गेले (पुस्तकात ११,००० असे म्हटले आहे; आकडे स्रोतानुसार वेगळे; पुस्तकाशी तपासा).
ग्राहक संरक्षण कायदा १९८६ ला २४ डिसेंबर रोजी राष्ट्रपतींची संमती मिळाली, म्हणून २४ डिसेंबर राष्ट्रीय ग्राहक दिन. २०१९ चा नवा ग्राहक संरक्षण कायदा २० जुलै २०२० पासून लागू झाला आणि त्याने १९८६ चा कायदा रद्द केला; पाठ्यपुस्तकातील माहिती जुनी आहे (अनेक स्रोतांनुसार; पुस्तकाशी तपासा).
पर्या-ग्राहक-मुद्दा-सहभाग.
नवसामाजिक चळवळी १९८० नंतरच्या आणि मुद्दा-आधारित; त्या फक्त एका वर्गापुरत्या नसतात.
आठवणीची युक्ती : नव = १९८० नंतर + मुद्दा-आधारित. आठवणीची युक्ती: "८० नंतर, मुद्दा आधी".
फरक ओळखा
| मुद्दा | पर्यावरण चळवळ | ग्राहक चळवळ |
|---|---|---|
| उद्दिष्ट | निसर्गाचे संरक्षण | ग्राहकांचे संरक्षण |
| मुद्दे | जैवविविधता, पाणी, जंगल, प्रदूषण | भेसळ, किंमत, वजन-मापात फसवणूक |
| उदाहरण | जोहड चळवळ | ग्राहक तक्रार निवारण |
सरावासाठी प्रश्न
- 1पर्यावरण चळवळीची कार्ये स्पष्ट करा.
- 2ग्राहक चळवळ म्हणजे काय?
- 3ग्राहक चळवळ कधी उभी राहिली?
- 4ग्राहकांना कोणत्या अडचणी येतात?
- 5नवसामाजिक चळवळी म्हणजे काय?
- 6डॉ. राजेंद्र सिंह यांचे कार्य लिहा.
- 7चळवळींमुळे सार्वजनिक जीवनात काय बदल होतो?
- 8ग्राहक संरक्षण कायद्यानुसार तक्रारीचा नमुना तयार करा.
उत्तरे पाहा (आधी स्वतः सोडवा)
- 1जैवविविधता, पाणी, जंगल आणि प्रदूषणाचे प्रश्न घेऊन संरक्षणाचे काम.
- 2ग्राहकांना फसवणुकीपासून वाचवणारी चळवळ.
- 3ग्राहक संरक्षण कायदा १९८६ नंतर.
- 4भेसळ, वाढलेल्या किमती, वजन-मापातील फसवणूक.
- 5१९८० नंतरच्या मुद्दा-आधारित चळवळी.
- 6हजारो जोहड बांधले, तरुण भारत संघ स्थापला, नद्या पुन्हा वाहत्या केल्या.
- 7लोकांचा सहभाग वाढतो.
- 8विद्यार्थ्याने स्वतः नमुना तयार करावा.