राजकीय पक्ष आणि त्यांची कार्ये
शाळेत खेळाचे संघ, वाचन मंडळ आणि स्वच्छता गट असतात, पण फक्त निवडणूक लढवणाऱ्या गटाला राजकीय पक्ष म्हणतात. कारण त्याचे ध्येय सत्ता मिळवणे असते.
राजकीय सत्ता मिळवण्याच्या उद्देशाने लोक एकत्र येऊन निवडणूक प्रक्रियेत भाग घेतात तेव्हा त्या संघटनांना राजकीय पक्ष म्हणतात. निवडणूक लढवणे, जिंकणे, सत्ता मिळवणे आणि आपल्या पक्षाचे सरकार स्थापन करणे हे त्यांचे ध्येय.
मुख्य कल्पना 1 : राजकीय पक्ष आणि इतर संघटना — राजकीय पक्ष हीसुद्धा एक प्रकारची सामाजिक संघटना, पण इतर संघटनांपेक्षा त्यांचे उद्दिष्ट आणि कामाची पद्धत वेगळी. सामाजिक संघटना समस्या सोडवण्यासाठी पुढाकार घेतात; पक्ष निवडणुकीद्वारे सत्ता मिळवण्याचा प्रयत्न करतात. राजकीय पक्ष सर्व लोकशाही व्यवस्थांत असतात आणि पक्षांमधली स्पर्धा फक्त लोकशाहीतच दिसते. पक्ष सामान्य लोक, लोकशाही, प्रतिनिधित्व आणि निवडणुका यांना जोडणारा दुवा आहेत.
मुख्य कल्पना 2 : पक्षांची वैशिष्ट्ये — (१) सत्तेत असणे: निवडणुकीद्वारे सत्ता मिळवणे हे मुख्य उद्दिष्ट; स्पर्धा चुकीची नाही, पण ती निष्पक्ष हवी. (२) विचारसरणी: प्रत्येक पक्षाची काही धोरणे आणि जगाकडे पाहण्याचा दृष्टिकोन असतो; ज्यांना ती योग्य वाटते ते पक्षाला पाठिंबा देतात; पक्षाला मिळणारा सामाजिक पाठिंबा म्हणजे त्याचा ‘जनाधार’. आजकाल पक्षांच्या विचारसरणी सारख्या भासतात, म्हणून भेद करणे कठीण. (३) पक्षाचा कार्यक्रम: विचारसरणीवर आधारित कार्यक्रम तयार करणे; सत्ता मिळाल्यावर अंमलबजावणी, नाही मिळाली तरी त्याच्या आधारे लोकांचा पाठिंबा मिळवणे.
मुख्य कल्पना 3 : सरकार स्थापणे आणि दुवा — (४) सरकार स्थापन करणे: निवडणुकीत बहुमत मिळवणारा पक्ष सरकार बनवतो; बहुमत न मिळालेले पक्ष विरोधी पक्ष म्हणून काम करतात. (५) सरकार आणि जनता यांतील दुवा: पक्ष लोकांच्या मागण्या आणि तक्रारी सरकारपर्यंत पोहोचवतात; सरकार आपली धोरणे आणि कार्यक्रम यांना पक्षांमार्फत लोकांचा पाठिंबा मिळवते. विरोधी पक्षाची भूमिका म्हणजे सरकारच्या चुका दाखवणे, प्रश्न मांडणे आणि पर्यायी कार्यक्रम देणे.
- सोपे : सत्ता मिळवण्याचा उद्देश नसलेली संघटना — पक्ष का नाही? — ती निवडणूक लढवत नाही.
- मध्यम : बहुमत न मिळालेला पक्ष कोणती भूमिका घेतो? — विरोधी पक्ष.
- परीक्षा-प्रकार : पक्षाला मिळणारा सामाजिक पाठिंबा? — जनाधार.
आकृतीत : राजकीय पक्षांची प्रमुख वैशिष्ट्ये.
स-वि-का-स-दु.
सर्व संघटना पक्ष नसतात; निवडणूक लढवून सत्ता मिळवण्याचे ध्येय असलेल्या संघटना पक्ष.
आठवणीची युक्ती : पक्ष = सत्ता + विचार + कार्यक्रम + सरकार + दुवा. आठवणीची युक्ती: "सत्ता-विचार-कार्यक्रम-सरकार-दुवा".
फरक ओळखा
| मुद्दा | सामाजिक संघटना | राजकीय पक्ष |
|---|---|---|
| उद्दिष्ट | समस्या सोडवणे | सत्ता मिळवणे |
| निवडणूक | लढत नाही | लढतो |
| काम | जागृती, मदत | सरकार किंवा विरोधी भूमिका |
सरावासाठी प्रश्न
- 1राजकीय पक्ष म्हणजे काय?
- 2राजकीय पक्ष आणि सामाजिक संघटना यांतील फरक सांगा.
- 3पक्षाची वैशिष्ट्ये लिहा.
- 4जनाधार म्हणजे काय?
- 5पक्ष सरकार आणि जनतेतील दुवा कसा असतो?
- 6विरोधी पक्षाची भूमिका लिहा.
- 7विचारसरणी सारख्या वाटल्याने काय अडचण येते?
- 8तुमच्या शाळेतील गट आणि राजकीय पक्ष यांची तुलना करा.
उत्तरे पाहा (आधी स्वतः सोडवा)
- 1सत्ता मिळवण्यासाठी निवडणूक लढवणारी संघटना.
- 2सामाजिक संघटना समस्या सोडवते; पक्ष निवडणूक लढून सत्ता मिळवतो.
- 3सत्ता, विचारसरणी, कार्यक्रम, सरकार स्थापन करणे, दुवा.
- 4पक्षाला मिळणारा सामाजिक पाठिंबा.
- 5मागण्या आणि तक्रारी सरकारपर्यंत पोहोचवतो; धोरणांना पाठिंबा मिळवतो.
- 6सरकारला प्रश्न विचारणे, चुका दाखवणे आणि पर्याय देणे.
- 7पक्षांमधील भेद करणे कठीण होते.
- 8विद्यार्थ्याने उद्दिष्ट, निवडणूक आणि कामाची पद्धत तुलना करावी.
भारतातील पक्षपद्धतीतील बदल
शाळेत वर्षानुवर्षे एकच गट जिंकत असेल तर इतरांना संधी मिळत नाही. मग जेव्हा अनेक गट स्पर्धेत येतात तेव्हा खेळ बदलतो.
ज्या पद्धतीत एक, दोन किंवा अनेक पक्षांमध्ये सत्तेसाठी स्पर्धा चालते त्या पद्धतीला पक्षपद्धती म्हणतात: एकपक्षीय, द्विपक्षीय आणि बहुपक्षीय.
मुख्य कल्पना 1 : पक्षपद्धतींचे प्रकार — एकाच पक्षाकडे दीर्घकाळ सत्ता राहिली आणि इतर पक्ष प्रभावी नसले तर एकपक्षीय पद्धत. दोन पक्ष प्रभावी असून आलटून पालटून सत्तेत येत असतील तर द्विपक्षीय पद्धत. अनेक पक्ष सत्तेसाठी स्पर्धा करतात आणि जवळजवळ सारखे प्रभावी असतात तेव्हा बहुपक्षीय पद्धत. भारतात बहुपक्षीय पद्धत आहे.
मुख्य कल्पना 2 : भारतातील पक्षपद्धतीचे बदलते स्वरूप — (१) स्वातंत्र्योत्तर काळात काँग्रेस सशक्त पक्ष होता; केंद्रात आणि बहुतेक राज्यांत त्याचे बहुमत होते; या काळाला ‘एकपक्ष-प्रभावी पद्धत’ म्हटले जाते. (२) १९७७ मध्ये बिगर-काँग्रेस पक्ष एकत्र येऊन या पद्धतीला आव्हान दिले. (३) १९८९ च्या लोकसभा निवडणुकीनंतर एक पक्ष प्रभावी राहण्याची पद्धत संपली; तेव्हापासून वेगवेगळे पक्ष एकत्र येऊन आघाडी सरकारे बनवू लागले. भारतीय जनता पक्ष आणि काँग्रेस या दोघांनीही आघाडी सरकारचा प्रयोग केला. आघाडी सरकार अस्थिर असते हा समज भारताच्या अनुभवाने चुकीचा ठरला; आघाडी पद्धत स्थिर झाली आहे.
मुख्य कल्पना 3 : पक्षविरहित लोकशाही — महात्मा गांधी, विनोबा भावे आणि जयप्रकाश नारायण यांनी पक्षविरहित लोकशाहीची कल्पना मांडली. विद्यार्थ्यांनी आजच्या काळात ती कशी शक्य होईल याचा विचार करावा. आघाडीचे उदाहरण म्हणून राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी (NDA) आणि संयुक्त पुरोगामी आघाडी (UPA) यांतील सदस्य पक्ष शोधावेत.
- सोपे : दोनच प्रभावी पक्ष आलटून पालटून सत्तेत — कोणती पद्धत? — द्विपक्षीय.
- मध्यम : अनेक पक्ष एकत्र येऊन सरकार — काय म्हणतात? — आघाडी सरकार.
- परीक्षा-प्रकार : १९८९ नंतर काय बदलले? — एका प्रभावी पक्षाची पद्धत संपली.
आकृतीत : भारतातील पक्षपद्धतीचे टप्पे.
एक-७७-८९.
आघाडी सरकार नेहमी अस्थिर असते असे नाही; भारताच्या अनुभवात आघाडी पद्धत स्थिर झाली.
आठवणीची युक्ती : एक → आव्हान → अनेक. आठवणीची युक्ती: "एकाचे राज्य, आव्हान, मग आघाडी".
फरक ओळखा
| पद्धत | स्वरूप | उदाहरण |
|---|---|---|
| एकपक्षीय | एकच प्रभावी पक्ष | एकपक्ष-प्रभावी काळ |
| द्विपक्षीय | दोन पक्ष आलटून पालटून | काही देशांत |
| बहुपक्षीय | अनेक प्रभावी पक्ष | भारत |
सरावासाठी प्रश्न
- 1पक्षपद्धतीचे तीन प्रकार स्पष्ट करा.
- 2भारतात कोणती पक्षपद्धत आहे?
- 3एकपक्ष-प्रभावी पद्धत म्हणजे काय?
- 4१९७७ मध्ये काय घडले?
- 5१९८९ नंतर कोणता बदल झाला?
- 6आघाडी सरकार अस्थिर असते का? स्पष्ट करा.
- 7पक्षविरहित लोकशाही म्हणजे काय?
- 8NDA आणि UPA मधील सदस्य पक्षांची यादी करा.
उत्तरे पाहा (आधी स्वतः सोडवा)
- 1एकपक्षीय, द्विपक्षीय आणि बहुपक्षीय.
- 2बहुपक्षीय.
- 3एक पक्ष दीर्घकाळ केंद्रात आणि बहुतेक राज्यांत बहुमतात असणे.
- 4बिगर-काँग्रेस पक्ष एकत्र आले आणि पद्धतीला आव्हान दिले.
- 5एका पक्षाचे प्रभुत्व संपले आणि आघाडी सरकारे सुरू झाली.
- 6नाही; भारतात आघाडी पद्धत स्थिर झाली.
- 7पक्षांशिवाय चालणारी लोकशाही अशी गांधी, विनोबा, जयप्रकाश यांची कल्पना.
- 8विद्यार्थ्याने स्वतः माहिती शोधून यादी करावी.
राष्ट्रीय पक्ष
शाळेची शिष्यवृत्ती परीक्षा राज्यापुरती असते आणि राष्ट्रीय परीक्षा देशभर. तसेच काही पक्षांचा प्रभाव एका प्रदेशापुरता असतो आणि काही देशभर.
निवडणूक आयोगाने ठरवलेल्या अटी पूर्ण करणारा पक्ष राष्ट्रीय पक्ष म्हणून मान्यता मिळवतो. अटी पूर्ण न करणाऱ्या पण राज्यात प्रभावी पक्षांना प्रादेशिक (राज्य) पक्षाची मान्यता मिळते.
मुख्य कल्पना 1 : मान्यतेच्या अटी — राष्ट्रीय पक्षासाठी (पाठ्यपुस्तकानुसार, २०१६ ची अधिसूचना): (अ) आधीच्या लोकसभा किंवा विधानसभा निवडणुकीत चार किंवा अधिक राज्यांत किमान ६% वैध मते आणि लोकसभेत किमान ४ सदस्य; किंवा (ब) लोकसभेच्या एकूण मतदारसंघांपैकी किमान २% मतदारसंघांत आणि किमान ३ राज्यांतून उमेदवार निवडून येणे. प्रादेशिक पक्षासाठी: (अ) ६% वैध मते आणि विधानसभेत किमान २ सदस्य; किंवा (ब) विधानसभेच्या एकूण जागांच्या किमान ३% जागा किंवा किमान ३ जागा. आयोग निवडणुकांच्या कामगिरीनुसार दर्जा बदलू शकतो.
मुख्य कल्पना 2 : काही राष्ट्रीय पक्ष (पाठ्यपुस्तकानुसार) — भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस (१८८५): राष्ट्रीय स्वातंत्र्यासाठी काम करणारी व्यापक चळवळ म्हणून सुरू; धर्मनिरपेक्षता, सर्वांगीण विकास, समान हक्क आणि अल्पसंख्याक व दुर्बल घटकांचे कल्याण ही पक्षाची घोषित धोरणे; लोकशाही समाजवादावर विश्वास सांगतो. भारतीय कम्युनिस्ट पक्ष (१९२५): साम्यवादी विचारसरणी; कामगार आणि श्रमिकांचे कल्याण; भांडवलशाहीला विरोध; १९६० च्या दशकात मतभेद झाल्याने १९६४ मध्ये भारतीय कम्युनिस्ट पक्ष (मार्क्सवादी) वेगळा झाला; तो समाजवाद, धर्मनिरपेक्षता आणि लोकशाही मानतो आणि कामगार, शेतकरी, भूमिहीन मजूर यांचे हित जपण्याचे धोरण सांगतो. भारतीय जनता पक्ष: भारतीय जनसंघ १९५१ मध्ये स्थापन; १९७७ च्या जनता पक्षात विलीन; जनता पक्ष टिकला नाही आणि १९८० मध्ये जनसंघ घटकाने भाजपची स्थापना केली; पक्ष भारतीय संस्कृती आणि परंपरांचे रक्षण आणि आर्थिक सुधारणांना महत्त्व असल्याचे सांगतो.
मुख्य कल्पना 3 : आणखी काही पक्ष — बहुजन समाज पक्ष (१९८४): ‘बहुजनां’च्या हिताच्या रक्षणासाठी स्थापन; अनुसूचित जाती-जमाती, धार्मिक अल्पसंख्याक आणि इतर मागासवर्ग मिळून बहुजन; सत्ता बहुजनांच्या हाती देण्याचे ध्येय. राष्ट्रवादी काँग्रेस पक्ष (१९९९): काँग्रेसमधील फुटीतून स्थापन; लोकशाही, समता आणि धर्मनिरपेक्षतेवर विश्वास सांगतो; महाराष्ट्रात १९९९ ते २०१४ काँग्रेससोबत आघाडीत सत्तेत होता. तृणमूल काँग्रेस (१९९८): लोकशाही, धर्मनिरपेक्षता आणि दुर्बल घटकांच्या हितांचे रक्षण सांगतो. २००९ आणि २०१४ च्या लोकसभा निवडणुकीतील जागांचे आकडे पाठ्यपुस्तकात दिले आहेत; पक्षांच्या जागा निवडणुकीनुसार बदलतात.
- सोपे : चार राज्यांत ६% मते आणि ४ लोकसभा जागा — कोणत्या दर्जासाठी? — राष्ट्रीय पक्ष.
- मध्यम : १९६४ मध्ये कोणता पक्ष वेगळा झाला? — माकप.
- परीक्षा-प्रकार : जनसंघाने कोणता पक्ष स्थापला? — भाजप, १९८०.
आकृतीत : काही राष्ट्रीय पक्षांच्या स्थापनेची वर्षे.
पाठ्यपुस्तकातील यादी २०१६ ची आहे. निवडणूक आयोगाने १० एप्रिल २०२३ रोजी आम आदमी पक्षाला राष्ट्रीय पक्षाची मान्यता दिली आणि तृणमूल काँग्रेस, राष्ट्रवादी काँग्रेस आणि भारतीय कम्युनिस्ट पक्ष यांची राष्ट्रीय मान्यता काढून घेतली; त्यानंतर राष्ट्रीय पक्ष सहा: भाजप, काँग्रेस, माकप (CPI-M), बसपा, नॅशनल पीपल्स पार्टी आणि आप. (अनेक स्रोतांनुसार; पुस्तकाशी तपासा; दर्जा बदलू शकतो, ताजी माहिती निवडणूक आयोगाच्या संकेतस्थळावर पाहा)
स्थापनेच्या तारखा (निवडणूक आयोग-आधारित स्रोतांनुसार): काँग्रेस २८ डिसेंबर १८८५ (पहिले अधिवेशन मुंबई); भाकप २६ डिसेंबर १९२५ (काही स्रोत २५ डिसेंबर); माकप ७ नोव्हेंबर १९६४; भाजप ६ एप्रिल १९८०; बसपा १४ एप्रिल १९८४. (पुस्तकात फक्त वर्ष; पुस्तकाशी तपासा)
८५-२५-६४-८०.
राष्ट्रीय पक्षाचा दर्जा कायमचा नसतो; आयोग निवडणूक निकालांनुसार तो देतो किंवा काढतो.
आठवणीची युक्ती : राष्ट्रीय = ४ राज्यांत ६% + ४ जागा, किंवा २% जागा ३ राज्यांतून. आठवणीची युक्ती: "४-६-४, २-३".
फरक ओळखा
| अट | राष्ट्रीय पक्ष | प्रादेशिक पक्ष |
|---|---|---|
| मते | ४+ राज्यांत ६% | ६% (त्या राज्यात) |
| जागा | लोकसभेत ४, किंवा २% जागा ३ राज्यांतून | विधानसभेत २, किंवा ३% / ३ जागा |
| प्रभाव | देशभर | एका राज्यात |
सरावासाठी प्रश्न
- 1राष्ट्रीय पक्षाच्या मान्यतेच्या अटी लिहा.
- 2राष्ट्रीय आणि प्रादेशिक पक्षातील फरक सांगा.
- 3भारतीय कम्युनिस्ट पक्षात १९६४ मध्ये काय घडले?
- 4भाजपची स्थापना कशी झाली?
- 5बहुजन समाज पक्षाचे ध्येय काय?
- 6राष्ट्रीय पक्षाचा दर्जा कोण देतो आणि काढू शकतो का?
- 7निवडणूक चिन्हांचा तक्ता तयार करा.
- 8दोन राष्ट्रीय पक्षांच्या घोषित धोरणांची तुलना करा.
उत्तरे पाहा (आधी स्वतः सोडवा)
- 1४ राज्यांत ६% मते आणि ४ लोकसभा जागा, किंवा २% मतदारसंघ ३ राज्यांतून.
- 2राष्ट्रीय = देशभर प्रभाव; प्रादेशिक = एका राज्यात प्रभाव.
- 3मतभेदांमुळे माकप वेगळा झाला.
- 4जनसंघ १९७७ ला जनता पक्षात, मग १९८० ला भाजप.
- 5बहुजन म्हणजे बहुसंख्य घटकांच्या हाती सत्ता देणे.
- 6निवडणूक आयोग; हो, निकालांनुसार काढू शकतो.
- 7पक्ष, चिन्ह आणि रंगांचे चित्र.
- 8विद्यार्थ्याने पक्षांनी स्वतः सांगितलेली धोरणे तटस्थपणे मांडावीत.
प्रादेशिक पक्ष
आपल्या गावाची भाषा, सण आणि खाद्य वेगळे असते आणि त्याबद्दल अभिमान वाटतो. हा अभिमान जेव्हा राजकारणाशी जोडतो तेव्हा प्रादेशिक पक्ष तयार होतात.
आपल्या प्रदेशाच्या वेगळ्या ओळखीचा अभिमान असणारे आणि प्रदेशाच्या विकासाच्या हेतूने राजकीय सत्तेसाठी स्पर्धा करणारे गट म्हणजे प्रादेशिक पक्ष. त्यांचा प्रभाव ठराविक प्रदेशापुरता असतो, पण ते राष्ट्रीय राजकारणावरही परिणाम करतात.
मुख्य कल्पना 1 : प्रादेशिकता कशी तयार होते — भारतात वेगवेगळ्या भाषा, परंपरा आणि संस्कृती आहेत. आपल्या भाषेबद्दल आणि प्रदेशाबद्दलची आपुलकी हळूहळू ओळखीच्या जाणिवेत आणि शेवटी प्रादेशिकतेत बदलते. लोक भाषा, साहित्य, परंपरा, समाजसुधारणा आणि शैक्षणिक-सांस्कृतिक चळवळींचा अभिमान बाळगतात आणि त्यातून भाषिक ओळख तयार होते. भाषिक, प्रादेशिक आणि सांस्कृतिक ओळखी जोडल्या गेल्या की प्रादेशिक जाणीव अधिक प्रबळ होते; कधी तिच्यातून स्वतंत्र राजकीय पक्ष, दबावगट किंवा चळवळी निर्माण होतात.
मुख्य कल्पना 2 : प्रादेशिक पक्षांचे बदलते स्वरूप — (१) सुरुवातीला प्रादेशिक ओळखीतून फुटीरतावादी चळवळी निर्माण झाल्या; खलिस्तान, द्रविडस्तान यांसारख्या स्वतंत्र राज्याच्या मागण्या पंजाब, तमिळनाडू आणि जम्मू-काश्मीरमधील पक्षांनी केल्या. (२) १९९० नंतर दुसऱ्या टप्प्यात स्वतंत्र राज्याऐवजी अधिक स्वायत्ततेची मागणी झाली. (३) प्रदेशाच्या विकासासाठी स्थानिक लोकांना राज्य आणि राष्ट्रीय पातळीवर सत्ता मिळावी अशी मागणी: उदाहरणार्थ शिवसेना, तेलुगू देसम. (४) ईशान्य भारतातील पक्षांनी फुटीरतावाद सोडून स्वायत्ततेची मागणी सुरू केली आणि ते राष्ट्रीय राजकारणाच्या मुख्य प्रवाहात येत आहेत. थोडक्यात: फुटीरतावादाकडून स्वायत्ततेकडे आणि आता मुख्य प्रवाहात प्रवेश; आघाडी राजकारण हा त्यांच्या वाढत्या प्रभावाचा एक परिणाम.
मुख्य कल्पना 3 : काही प्रादेशिक पक्ष — पाठ्यपुस्तकानुसार: शिवसेना (१९६६, महाराष्ट्र) मराठी लोकांचे हक्क आणि मराठी भाषेच्या संवर्धनाचे उद्दिष्ट सांगते; शिरोमणी अकाली दल (१९२०, पंजाब) धार्मिक आणि प्रादेशिक ओळख जोपासते; जम्मू-काश्मीर नॅशनल कॉन्फरन्स (१९३२) काश्मिरी लोकांचे हित आणि स्वायत्त दर्जा जपण्याचे ध्येय सांगते; आसाम गण परिषद आसाम करार १९८५ नंतर आसामची सांस्कृतिक, भाषिक आणि सामाजिक ओळख जपण्याचे आणि आर्थिक विकासाचे ध्येय सांगते; द्रविड मुन्नेत्र कळघम जस्टिस पक्षाच्या ब्राह्मणेतर चळवळीतून आलेला असून तमिळ ओळख जपतो आणि काही काळ केंद्र सरकारच्या आघाडीत होता. पक्षांची स्थिती आणि आघाड्या बदलत राहतात, म्हणून ताजी माहिती तपासावी.
- सोपे : भाषा आणि संस्कृतीचा अभिमान राजकारणात — काय म्हणतात? — प्रादेशिकता.
- मध्यम : १९९० नंतर प्रादेशिक पक्षांची मागणी कोणती? — अधिक स्वायत्तता.
- परीक्षा-प्रकार : आघाडी राजकारण कशामुळे वाढले? — प्रादेशिक पक्षांच्या वाढत्या प्रभावामुळे.
आकृतीत : प्रादेशिक पक्षांचे बदलते टप्पे.
तेलुगू देसम पक्षाच्या स्थापनेआधी काय घडले? फेब्रुवारी १९८२ मध्ये हैदराबाद विमानतळावर राजीव गांधी यांनी आंध्र प्रदेशचे मुख्यमंत्री टी. अंजय्या यांना सर्वांसमोर फटकारले. अनेक तेलुगू लोकांना आपल्या स्वाभिमानाला ठेच लागल्यासारखे वाटले.
तेलुगू देसम पक्षाच्या स्थापनेनंतर काय घडले? चित्रपट अभिनेते एन. टी. रामाराव यांनी २९ मार्च १९८२ रोजी पक्ष स्थापन केला. नऊ महिन्यांत त्याने जानेवारी १९८३ ची निवडणूक जिंकली आणि ९ जानेवारी १९८३ रोजी ते मुख्यमंत्री झाले; राज्यातील काँग्रेसचे राज्य संपले.
फुटीर-स्वायत्त-वाटा-प्रवाह.
सर्व प्रादेशिक पक्ष फुटीरतावादी नाहीत; बहुतेकांनी स्वायत्तता आणि सत्तेतील सहभाग मागितला.
आठवणीची युक्ती : प्रादेशिक पक्ष = प्रदेशाची ओळख + विकासाची मागणी. आठवणीची युक्ती: "भाषा, संस्कृती, सत्ता".
फरक ओळखा
| टप्पा | मागणी | उदाहरण |
|---|---|---|
| सुरुवात | स्वतंत्र राज्य | खलिस्तान, द्रविडस्तान मागण्या |
| १९९० नंतर | अधिक स्वायत्तता | अनेक राज्यांतील पक्ष |
| आजचा कल | सत्तेत सहभाग, मुख्य प्रवाह | ईशान्य भारतातील पक्ष |
सरावासाठी प्रश्न
- 1प्रादेशिकता कशी तयार होते?
- 2प्रादेशिक पक्ष म्हणजे काय?
- 3प्रादेशिक पक्ष कोणत्या मागण्या करतात?
- 4प्रादेशिक पक्षांचे बदलते स्वरूप स्पष्ट करा.
- 5आघाडी राजकारणाचा प्रादेशिक पक्षांशी संबंध काय?
- 6महाराष्ट्रातील एका प्रादेशिक पक्षाची माहिती लिहा.
- 7ईशान्य भारतातील पक्षांचा कल कसा बदलला?
- 8नकाशावर तुमच्या राज्यातील प्रादेशिक पक्ष शोधून लिहा.
उत्तरे पाहा (आधी स्वतः सोडवा)
- 1भाषा, परंपरा, संस्कृतीबद्दलच्या आपुलकीतून.
- 2प्रदेशाच्या ओळखीचा अभिमान असलेला आणि विकासासाठी सत्ता मागणारा पक्ष.
- 3प्रश्न स्थानिक पातळीवर सुटावेत, स्थानिकांना सत्ता आणि नोकऱ्यांत प्राधान्य.
- 4फुटीरतावाद → स्वायत्तता → मुख्य प्रवाह.
- 5प्रादेशिक पक्षांचा प्रभाव वाढल्याने आघाडी सरकारे बनली.
- 6पुस्तकात शिवसेना दिली आहे; विद्यार्थ्याने स्थापना, उद्दिष्ट आणि कार्य लिहावे.
- 7फुटीरतावाद सोडून स्वायत्तता मागू लागले.
- 8विद्यार्थ्याने नकाशाच्या मदतीने नावे लिहावीत.