लोकशाही : जीवनपद्धती
शाळेत फक्त मतदान करून वर्गनेता निवडला, पण नंतर कोणाचेही ऐकले नाही तर वर्ग लोकशाही पद्धतीने चालत नाही. रोजच्या वागण्यातही लोकशाही हवी.
लोकशाही ही एक सतत चालणारी जिवंत प्रक्रिया आहे. फक्त लोकशाही स्वीकारल्याने ती प्रत्यक्षात येत नाही; ती टिकवण्यासाठी सजग आणि जाणीवपूर्वक प्रयत्न लागतात.
मुख्य कल्पना 1 : जागतिक पातळीवरील आव्हाने — आज जगातील प्रत्येक देश आपण लोकशाही असल्याचा दावा करतो, पण लोकांचे हक्क आणि स्वातंत्र्य जपणारी आणि लोककल्याणाला प्राधान्य देणारी खरी लोकशाही फार थोड्या देशांत आहे. अनेक लोकशाह्यांसमोर लष्करी उठावाचे आव्हान आहे. लोकशाही मूल्यांचा जागतिक प्रसार आणि सर्व देशांनी खरी लोकशाही स्वीकारणे हे जागतिक पातळीवरील मोठे आव्हान आहे. बिगर-लोकशाही व्यवस्थेकडून लोकशाहीकडे जाताना कोणत्या लोकशाही संस्था उभारायला हव्यात याचा विचार करावा.
मुख्य कल्पना 2 : लोकशाही मुळे घट्ट करणे — लोकशाही मूल्ये रुजलेल्या वाटणाऱ्या देशांतही ती कमकुवत असल्याचे दिसते. भारतासारख्या देशांत लोकशाही मतदान, निवडणुका, शासनव्यवस्था आणि न्यायव्यवस्था अशा रूपांत दिसते, पण हे लोकशाहीचे फक्त राजकीय स्वरूप आहे. लोकशाही जीवनपद्धती बनण्यासाठी तिचे आचरण सामाजिक जीवनाच्या प्रत्येक बाजूत व्हायला हवे. त्यासाठी सर्व सामाजिक घटकांचा समावेश, सामाजिक संस्थांना स्वायत्तता, नागरिकांचे सक्षमीकरण आणि मानवी मूल्यांचे संरक्षण हे उपाय स्वीकारावे लागतात. स्वातंत्र्य, समता, बंधुता, न्याय, शांतता, विकास आणि मानवतावाद ही मूल्ये समाजाच्या सर्व पातळ्यांवर आचरणात आणावी लागतात आणि त्यासाठी जनाधार लोकशाही मार्गानेच मिळवता येतो.
मुख्य कल्पना 3 : सत्ता खरोखर नागरिकांच्या हाती? — लोकशाही अधिक अर्थपूर्ण करण्यासाठी भारत सरकारने सत्तेचे विकेंद्रीकरण केले आणि महिला आणि दुर्बल घटकांसाठी आरक्षणाचे धोरण स्वीकारले. पण या उपायांमुळे खरोखर नागरिकांच्या हाती सत्ता आली का याचा आपण विचार करायला हवा. लोकशाहीत राजकीय पक्ष निवडणुका लढवतात; पण ते स्वतःच्या संघटनेत अंतर्गत निवडणुका घेतात का हाही विचारण्यासारखा प्रश्न आहे. पक्षांनी संघटनात्मक पातळीवर निवडणुका घेणे आवश्यक आहे.
- सोपे : फक्त निवडणूक आणि मतदान असलेली लोकशाही — कोणते स्वरूप? — राजकीय स्वरूप.
- मध्यम : लोकशाही जीवनपद्धती म्हणजे काय? — सामाजिक जीवनाच्या प्रत्येक बाजूत लोकशाही आचरण.
- परीक्षा-प्रकार : जागतिक पातळीवरील एक आव्हान कोणते? — लष्करी उठाव.
आकृतीत : लोकशाही फक्त राजकीय स्वरूपापुरती नसून जीवनपद्धती.
२०२३ मध्ये संसदेने संविधान (१०६ वी दुरुस्ती) कायदा, म्हणजे नारी शक्ती वंदन अधिनियम मंजूर केला; त्यात लोकसभा आणि विधानसभांमध्ये ३३% जागा महिलांसाठी राखीव ठेवण्याची तरतूद आहे, पण ती परिसीमनानंतर लागू होईल. (लोकसभा २० सप्टेंबर २०२३, ४५४ विरुद्ध २; राज्यसभा २१ सप्टेंबर २०२३, २१४ विरुद्ध ०) (अनेक स्रोतांनुसार; पुस्तकात हा उल्लेख नाही; पुस्तकाशी तपासा).
राजकीय-जीवन-समावेश-सक्षम.
लोकशाही स्वीकारली म्हणजे ती आपोआप रुजते असे नाही; सतत प्रयत्न लागतात.
आठवणीची युक्ती : लोकशाही = प्रक्रिया + मूल्ये + सहभाग. आठवणीची युक्ती: "स्वीकारणे नव्हे, जगणे".
फरक ओळखा
| मुद्दा | राजकीय लोकशाही | जीवनपद्धती म्हणून लोकशाही |
|---|---|---|
| स्वरूप | मतदान, निवडणुका, शासन | सर्व सामाजिक जीवनात आचरण |
| मूल्ये | कायदेशीर चौकट | समता, बंधुता, न्याय |
| अपेक्षा | नियमित निवडणुका | सर्वांचा सहभाग आणि सक्षमीकरण |
सरावासाठी प्रश्न
- 1लोकशाही ही जिवंत प्रक्रिया आहे हे स्पष्ट करा.
- 2जागतिक पातळीवर लोकशाहीसमोर कोणती आव्हाने आहेत?
- 3लोकशाही जीवनपद्धती कशी बनते?
- 4लोकशाही मुळे घट्ट करण्यासाठी कोणती मूल्ये आचरणात आणावीत?
- 5विकेंद्रीकरण आणि आरक्षणाने खरोखर सत्ता मिळाली का, यावर तुमचे मत लिहा.
- 6राजकीय पक्षांनी अंतर्गत निवडणुका का घ्याव्यात?
- 7बिगर-लोकशाहीकडून लोकशाहीकडे जाताना कोणत्या संस्था हव्यात?
- 8तुमच्या वर्गात लोकशाही आचरणाचे तीन उपाय लिहा.
उत्तरे पाहा (आधी स्वतः सोडवा)
- 1ती सतत सजग प्रयत्नांनी टिकवावी लागते; फक्त स्वीकारून चालत नाही.
- 2लष्करी उठाव आणि खऱ्या लोकशाहीचा अभाव.
- 3सामाजिक जीवनाच्या प्रत्येक बाजूत आचरण करून.
- 4स्वातंत्र्य, समता, बंधुता, न्याय, शांतता, विकास, मानवतावाद.
- 5विद्यार्थ्याने स्वतःचे मत कारणांसह मांडावे.
- 6पक्षातही लोकशाही असावी आणि कार्यकर्त्यांना संधी मिळावी म्हणून.
- 7स्वतंत्र निवडणूक, न्याय आणि इतर लोकशाही संस्था.
- 8सर्वांचे मत ऐकणे, समान संधी, नियम पाळणे इत्यादी.
जातीयवाद, दहशतवाद आणि नक्षलवाद
वर्गात दोन गट कायम भांडत राहिले तर अभ्यास आणि खेळ दोन्ही बिघडतात. समाजात द्वेष आणि हिंसा वाढली की लोक निर्भयपणे लोकशाहीत भाग घेऊ शकत नाहीत.
धार्मिक संघर्ष, दहशतवाद आणि हिंसक डावा अतिरेक (नक्षलवाद) हे लोकशाहीसमोरील मोठे सुरक्षेचे आणि सामाजिक स्थैर्याचे आव्हान मानले जाते.
मुख्य कल्पना 1 : जातीयवाद आणि दहशतवाद — पाठ्यपुस्तकानुसार धार्मिक संघर्ष आणि त्यातून निर्माण होणारा दहशतवाद हे भारतीय लोकशाहीसमोरील प्रमुख आव्हान आहे. वाढत्या धार्मिक वैमनस्यामुळे सामाजिक स्थैर्य बिघडते. दहशतवादामुळे लोकशाही प्रक्रियेतील लोकांचा सहभाग मोठ्या प्रमाणात कमी होतो. म्हणून सर्व धर्म, भाषा आणि समूहांचा सन्मान, संवाद आणि कायद्याचे समान पालन हे लोकशाही मार्गाने उत्तर आहे.
मुख्य कल्पना 2 : डावा अतिरेक : नक्षलवाद — पाठ्यपुस्तकानुसार नक्षलवाद ही भारतातील मोठी समस्या आहे. तो भूमिहीन शेतकरी आणि आदिवासींवरील अन्याय दूर करण्याच्या चळवळीतून सुरू झाला. पण आज तो हिंसक संघर्ष बनला आहे; शेतकरी आणि आदिवासींच्या प्रश्नांचे महत्त्व कमी झाले आहे आणि सरकारी धोरणांना विरोध करण्यासाठी हिंसक मार्ग, पोलिस दलांवर हल्ले असे मार्ग वापरले जातात. लोकशाहीत प्रश्न सोडवण्यासाठी संवाद, कायदेशीर मार्ग आणि विकास हे मार्ग असतात, हिंसा नाही.
मुख्य कल्पना 3 : लोकशाही प्रक्रियेवर परिणाम — या आव्हानांमुळे लोक भीतीने मतदान आणि इतर लोकशाही कृतींपासून दूर राहू शकतात. सामाजिक एकोपा आणि शांतता नसेल तर विकासाची कामेही थांबतात. लोकशाहीसमोरील धोके वेळेत ओळखून ते लोकशाही पद्धतीने हाताळणे आवश्यक आहे. मुळापासून कारणे दूर करणे, म्हणजे अन्याय आणि असमानता कमी करणे, हीही एक पायरी आहे.
- सोपे : धार्मिक वैमनस्य वाढले तर काय बिघडते? — सामाजिक स्थैर्य.
- मध्यम : नक्षलवादाची सुरुवात कशातून झाली? — भूमिहीन शेतकरी आणि आदिवासींवरील अन्यायाच्या चळवळीतून.
- परीक्षा-प्रकार : दहशतवादाचा लोकसहभागावर परिणाम? — सहभाग कमी होतो.
आकृतीत : हिंसा आणि वैमनस्याचा लोकशाही सहभागावर परिणाम.
२६/११ च्या हल्ल्याआधी काय घडले? २६ नोव्हेंबर २००८ च्या संध्याकाळी सशस्त्र हल्लेखोरांचा एक गट अपहरण केलेल्या भारतीय मासेमारी बोटीतून समुद्रमार्गे मुंबईत पोहोचला आणि कुलाब्याजवळ उतरला.
२६/११ च्या हल्ल्यानंतर काय घडले? हल्ले सुमारे तीन दिवस चालले. डिसेंबर २००८ मध्ये संसदेने एनआयए कायदा करून ‘राष्ट्रीय तपास संस्था’ ही केंद्रीय दहशतवादविरोधी तपास संस्था स्थापन केली. जिवंत पकडला गेलेला एकमेव हल्लेखोर अजमल कसाब याच्यावर खटला चालून नोव्हेंबर २०१२ मध्ये त्याला फाशी देण्यात आली.
वैमनस्य-भीती-सहभाग-उपाय.
सर्व आंदोलने हिंसक नसतात; लोकशाहीत शांततामय आणि कायदेशीर निषेधाचा हक्क आहे.
आठवणीची युक्ती : हिंसा कमी = सहभाग जास्त. आठवणीची युक्ती: "भीती गेली, सहभाग आला".
फरक ओळखा
| आव्हान | स्वरूप | लोकशाहीवर परिणाम |
|---|---|---|
| जातीयवाद | धार्मिक वैमनस्य | सामाजिक स्थैर्य बिघडते |
| दहशतवाद | हिंसा आणि भीती | सहभाग घटतो |
| नक्षलवाद | हिंसक डावा अतिरेक | मूळ प्रश्न मागे पडतात |
सरावासाठी प्रश्न
- 1जातीयवाद आणि दहशतवाद का आव्हान आहे?
- 2नक्षलवाद म्हणजे काय? त्याची सुरुवात कशी झाली?
- 3नक्षलवाद आज कोणते स्वरूप धारण करतो, असे पुस्तक म्हणते?
- 4दहशतवादाचा लोकसहभागावर काय परिणाम होतो?
- 5धार्मिक वैमनस्य कमी करण्याचे लोकशाही उपाय सांगा.
- 6हिंसक मार्गाऐवजी प्रश्न सोडवण्याचे मार्ग कोणते?
- 7सामाजिक एकोपा लोकशाहीसाठी का आवश्यक?
- 8शांततामय निषेधाच्या एका उदाहरणाची माहिती लिहा.
उत्तरे पाहा (आधी स्वतः सोडवा)
- 1सामाजिक स्थैर्य बिघडते आणि सहभाग कमी होतो.
- 2भूमिहीन शेतकरी आणि आदिवासींवरील अन्यायाविरोधी चळवळ; आज हिंसक संघर्ष.
- 3हिंसक संघर्ष; मूळ प्रश्नांचे महत्त्व कमी.
- 4लोकांचा सहभाग मोठ्या प्रमाणात कमी होतो.
- 5संवाद, सर्व समूहांचा सन्मान, कायद्याचे समान पालन.
- 6संवाद, कायदेशीर मार्ग, विकास.
- 7शांतता नसेल तर विकास आणि सहभाग थांबतात.
- 8विद्यार्थ्याने स्वतःचे उदाहरण शोधावे.
भ्रष्टाचार, राजकारणाचे गुन्हेगारीकरण आणि सामाजिक आव्हाने
परीक्षेत एखाद्याने कॉपी करून प्रथम क्रमांक मिळवला तर बाकीच्यांचा शिक्षण पद्धतीवरचा विश्वास कमी होतो. तसाच भ्रष्टाचार लोकशाहीवरचा विश्वास कमी करतो.
सार्वजनिक सत्तेचा गैरवापर करून अवैध लाभ मिळवणे म्हणजे भ्रष्टाचार. राजकारणात गुन्हेगारी पार्श्वभूमीच्या लोकांचा वाढता सहभाग म्हणजे राजकारणाचे गुन्हेगारीकरण.
मुख्य कल्पना 1 : भ्रष्टाचार — पाठ्यपुस्तकानुसार भारतात सार्वजनिक क्षेत्रात भ्रष्टाचाराचे प्रमाण खूप असल्याचे मानले जाते. राजकीय आणि प्रशासकीय पातळीवरील भ्रष्टाचारामुळे सरकारची कार्यक्षमता कमी होते. सरकारी कामातील विलंब, निकृष्ट सार्वजनिक सेवा आणि आर्थिक गैरव्यवहार यांमुळे लोकांमध्ये संपूर्ण शासनव्यवस्थेबद्दल अविश्वास आणि असंतोष निर्माण होतो. निवडणुकीतील भ्रष्टाचार, बोगस मतदान, मतदारांना लाच देणे, मतदारांचे अपहरण अशा गोष्टींमुळे लोकशाही प्रक्रियेवरचा विश्वास कमी होतो.
मुख्य कल्पना 2 : गुन्हेगारीकरण आणि घराणेशाही — निवडणूक प्रक्रियेतील गुन्हेगारांचा वाढता सहभाग लोकशाही व्यवस्थेसमोरील गंभीर समस्या आहे. कधी कधी पक्ष गुन्हेगारी पार्श्वभूमी असलेल्या, गुन्हेगारी आरोप आणि भ्रष्टाचाराचे आरोप असलेल्या लोकांना उमेदवारी देतात. यामुळे राजकारणात पैसा आणि बळ यांची भूमिका वाढते आणि निवडणुकीत हिंसाही होऊ शकते. पाठ्यपुस्तकात राजकारणातील घराणेशाहीचाही उल्लेख आहे; एकाच कुटुंबाची मक्तेदारी लोकशाहीची जागा कमी करते आणि सामान्य लोकांना सहभागी होणे कठीण होते, असे ते म्हणते; यावर विद्यार्थ्यांनी स्वतः विचार करावा.
मुख्य कल्पना 3 : सामाजिक आव्हाने — वरील आव्हानांखेरीज भारतीय लोकशाहीसमोर सामाजिक आव्हानेही आहेत. बेरोजगारी, साधनसंपत्तीचे असमान वाटप, श्रीमंत आणि गरीब यांतील वाढती दरी आणि जातीवर आधारित प्रश्न हे सोडवावे लागतील. जोपर्यंत सर्व नागरिकांना सन्मानाने जगण्याची संधी मिळत नाही तोपर्यंत लोकशाही अर्थपूर्ण होत नाही.
- सोपे : मतदारांना लाच देणे — कशाचे उदाहरण? — निवडणुकीतील भ्रष्टाचार.
- मध्यम : गुन्हेगारी आरोप असलेल्यांना उमेदवारी — कोणती समस्या? — राजकारणाचे गुन्हेगारीकरण.
- परीक्षा-प्रकार : श्रीमंत-गरीब दरी वाढणे — कोणते आव्हान? — सामाजिक आव्हान.
आकृतीत : लोकशाहीसमोरील काही अंतर्गत आव्हाने.
अण्णा हजारे यांच्या लोकपालसाठीच्या उपोषणा (एप्रिल २०११)आधी काय घडले? २०१०–११ मध्ये राष्ट्रकुल स्पर्धा आणि २जी स्पेक्ट्रम यांसारखे मोठे घोटाळे चर्चेत होते आणि भ्रष्टाचारामुळे अनेक लोक संतापले होते.
अण्णा हजारे यांच्या लोकपालसाठीच्या उपोषणा (एप्रिल २०११)नंतर काय घडले? राळेगणसिद्धीचे अण्णा हजारे यांनी दिल्लीत जंतर मंतर येथे उपोषण केले आणि देशभर लोक त्यात सहभागी झाले. संसदेने डिसेंबर २०१३ मध्ये लोकपाल व लोकायुक्त कायदा मंजूर केला आणि मार्च २०१९ मध्ये पहिल्या लोकपालाची नेमणूक झाली.
भ्र-गु-घरा-सामा.
सर्व उमेदवार किंवा सर्व अधिकारी भ्रष्ट नसतात; पण भ्रष्टाचारामुळे विश्वास कमी होतो.
आठवणीची युक्ती : भ्रष्टाचार → अविश्वास → कमी सहभाग. आठवणीची युक्ती: "पैसा-बळ-घराणे-विषमता".
फरक ओळखा
| आव्हान | स्वरूप | परिणाम |
|---|---|---|
| भ्रष्टाचार | सत्तेचा गैरवापर, लाच | अविश्वास, कार्यक्षमता घटते |
| गुन्हेगारीकरण | गुन्हेगारी पार्श्वभूमीला उमेदवारी | पैसा आणि बळाचा वाढता वापर |
| सामाजिक | बेरोजगारी, विषमता, जातीय प्रश्न | सर्वांना समान संधी मिळत नाही |
सरावासाठी प्रश्न
- 1भ्रष्टाचाराचे लोकशाहीवर होणारे परिणाम लिहा.
- 2निवडणुकीतील भ्रष्टाचाराची उदाहरणे द्या.
- 3राजकारणाचे गुन्हेगारीकरण म्हणजे काय?
- 4गुन्हेगारीकरणामुळे कोणते धोके निर्माण होतात?
- 5पाठ्यपुस्तकात घराणेशाहीबद्दल कोणते मुद्दे आहेत?
- 6लोकशाहीसमोरील सामाजिक आव्हाने कोणती?
- 7भ्रष्टाचार कमी करण्यासाठी नागरिक काय करू शकतात?
- 8या आव्हानांपैकी एकावर तुमच्या वर्गात चर्चा घ्या आणि निष्कर्ष लिहा.
उत्तरे पाहा (आधी स्वतः सोडवा)
- 1कार्यक्षमता घटते, अविश्वास आणि असंतोष वाढतो.
- 2बोगस मतदान, लाच, मतदारांचे अपहरण.
- 3गुन्हेगारी पार्श्वभूमीच्या लोकांचा राजकारणात वाढता सहभाग.
- 4पैसा आणि बळाचा वापर, निवडणुकीत हिंसा.
- 5एकाच कुटुंबाच्या मक्तेदारीने लोकशाहीची जागा कमी होते असे पुस्तक म्हणते.
- 6बेरोजगारी, असमान वाटप, गरीब-श्रीमंत दरी, जातीय प्रश्न.
- 7जागरूक मतदान, माहितीचा अधिकार वापरणे, तक्रार करणे.
- 8विद्यार्थ्यांनी चर्चेतून निष्कर्ष लिहावेत.
लोकशाही यशस्वी करण्यासाठीची पावले
वर्ग चांगला चालण्यासाठी शिक्षकांचे प्रयत्न पुरेसे नसतात; प्रत्येक विद्यार्थी नियम पाळतो आणि सहकार्य करतो तेव्हाच तो चालतो. लोकशाहीचेही असेच आहे.
लोकशाही यशस्वी करणे म्हणजे सरकार, प्रशासन, न्यायव्यवस्था आणि प्रत्येक नागरिक यांनी मिळून सर्वांना सहभाग, समान संधी आणि न्याय मिळेल असे प्रयत्न करणे.
मुख्य कल्पना 1 : बहुमत आणि अल्पसंख्याकांचे हित — लोकशाहीत बहुमताला महत्त्व असते; बहुमत मिळवणारा पक्ष सत्तेत येतो आणि संसद बहुमताने निर्णय घेते. पण बहुमताला खूप महत्त्व दिले तर उपेक्षित आणि अल्पसंख्य लोकांवर अन्याय होऊ शकतो. लोकशाही बहुमताचे सरकार असली तरी निर्णयप्रक्रियेत अल्पसंख्याकांनाही सामावून घ्यायला हवे आणि त्यांचे हित विचारात घेणे सरकारचे कर्तव्य आहे. थोडक्यात, लोकशाही सरकारात प्रत्येकाचे मत महत्त्वाचे मानले जावे; तसेच बहुमताचे सरकार म्हणजे बहुसंख्य समाजाचे सरकार नव्हे. सर्व धार्मिक, भाषिक, वांशिक आणि जातीय गटांना निर्णयप्रक्रियेत सहभागी होण्याची समान संधी मिळावी.
मुख्य कल्पना 2 : न्यायव्यवस्था, शासन आणि समाजाचे प्रयत्न — राजकीय प्रक्रिया पारदर्शक करण्यासाठी भारतीय न्यायव्यवस्था जाणीवपूर्वक प्रयत्न करताना दिसते; राजकारणाचे गुन्हेगारीकरण रोखण्यासाठी गुन्हेगारांना कठोर शिक्षा आणि त्यांना राजकीय प्रक्रियेत भाग घेण्यास बंदी असे उपाय तिने स्वीकारले. पण लोकशाही यशस्वी करण्यासाठी फक्त शासन, प्रशासन आणि न्यायव्यवस्थेचे प्रयत्न पुरेसे नाहीत; सामाजिक आणि वैयक्तिक पातळीवर सर्वांनी जाणीवपूर्वक प्रयत्न करायला हवेत. सर्व शिक्षा अभियान, स्वच्छ भारत अभियान, ग्राम समृद्धी योजना, बचत गट आणि महात्मा गांधी राष्ट्रीय ग्रामीण रोजगार हमी योजना असे प्रकल्प शासन आणि प्रशासनाच्या पातळीवर हाती घेतले जातात. महिलांचा राजकीय सहभाग वाढवण्यासाठी स्थानिक स्वराज्य संस्थांमध्ये ५०% जागा राखीव ठेवल्या आहेत.
मुख्य कल्पना 3 : जनसहभाग आणि मूल्ये — भारतीय लोकशाही खरोखर यशस्वी करण्यासाठी सर्व पातळ्यांवर लोकांचा सहभाग वाढवणे आवश्यक आहे; विशेषतः शासनाच्या पातळीवर सहभाग वाढला तर सार्वजनिक धोरणांत बदल करता येतो. सार्वजनिक धोरणे लोकांशी संवाद साधून ठरतात आणि सत्तेत नसलेल्यांशी संवादही यशस्वी लोकशाहीसाठी महत्त्वाचा आहे. समता, स्वातंत्र्य, सामाजिक न्याय आणि धर्मनिरपेक्षता ही मूल्ये आपल्या वैयक्तिक जीवनातही पाळली आणि अमलात आणली पाहिजेत. लोकशाही यशस्वी होण्यासाठी आपण या देशाचे जबाबदार नागरिक आहोत हे प्रत्येकाने लक्षात ठेवले पाहिजे.
- सोपे : बहुमताचे सरकार आणि अल्पसंख्याक — सरकारचे कर्तव्य? — त्यांचे हित विचारात घेणे.
- मध्यम : स्थानिक संस्थांत महिलांसाठी राखीव जागा — पुस्तकानुसार किती? — ५०%.
- परीक्षा-प्रकार : सर्व शिक्षा अभियान कोणाचे उदाहरण? — शासनाच्या प्रकल्पाचे.
आकृतीत : लोकशाही यशस्वी करण्याची चार पावले.
बहु-न्याय-प्रयत्न-सहभाग.
बहुमताचे सरकार म्हणजे बहुसंख्य समाजाचे सरकार नव्हे; सर्व गटांना समान संधी हवी.
आठवणीची युक्ती : यशस्वी लोकशाही = सर्वांचा सहभाग + न्याय + मूल्यांचे आचरण. आठवणीची युक्ती: "बहुमत ऐके, अल्पमत जपे".
फरक ओळखा
| कोणाचे प्रयत्न | काय | उदाहरण |
|---|---|---|
| न्यायव्यवस्था | राजकीय प्रक्रिया पारदर्शक करणे | गुन्हेगारांना कठोर शिक्षा, बंदी |
| शासन-प्रशासन | कल्याणकारी प्रकल्प | सर्व शिक्षा अभियान, स्वच्छ भारत अभियान |
| नागरिक | सहभाग आणि मूल्यांचे आचरण | समता, न्याय, धर्मनिरपेक्षता |
सरावासाठी प्रश्न
- 1लोकशाहीत बहुमताला महत्त्व का आहे आणि त्याचा धोका कोणता?
- 2अल्पसंख्याकांचे हित सरकारने कसे जपावे?
- 3गुन्हेगारीकरण रोखण्यासाठी न्यायव्यवस्थेने कोणते उपाय केले?
- 4शासनाने हाती घेतलेल्या चार प्रकल्पांची नावे लिहा.
- 5महिलांचा राजकीय सहभाग वाढवण्यासाठी काय केले आहे?
- 6जनसहभाग वाढल्याने धोरणांवर काय परिणाम होतो?
- 7वैयक्तिक जीवनात कोणती लोकशाही मूल्ये पाळली पाहिजेत?
- 8भारतीय लोकशाही यशस्वी करण्यासाठी तुम्ही कोणते पाच प्रयत्न कराल?
उत्तरे पाहा (आधी स्वतः सोडवा)
- 1बहुमताने सरकार बनते; पण उपेक्षित आणि अल्पसंख्याकांवर अन्याय होण्याचा धोका.
- 2निर्णयप्रक्रियेत सामावून आणि त्यांचे हित विचारात घेऊन.
- 3कठोर शिक्षा आणि गुन्हेगारांना राजकीय प्रक्रियेत भाग घेण्यास बंदी.
- 4सर्व शिक्षा अभियान, स्वच्छ भारत अभियान, ग्राम समृद्धी योजना, मनरेगा.
- 5स्थानिक स्वराज्य संस्थांमध्ये ५०% जागा राखीव; (२०२३ चा कायदा पाहा, पुढील नोंद).
- 6सार्वजनिक धोरणांत बदल करता येतो.
- 7समता, स्वातंत्र्य, सामाजिक न्याय, धर्मनिरपेक्षता.
- 8विद्यार्थ्याने स्वतःचे पाच प्रयत्न लिहावेत.