K2KARAKORAM
मराठीEnglish
ॲप उघडा

राज्य मंडळ · इयत्ता 9 · गणित भाग १

धडा ६: आर्थिक नियोजन

4 संकल्पना · उत्तरांसह 32 सराव प्रश्न · वाचन मोफत

हा धडा या भाषेतही: English

बचत, गुंतवणूक आणि आर्थिक नियोजन

रोजच्या जीवनातून

जत्रेसाठी किंवा नवीन संगणकासाठी आपण पैसे थोडे थोडे साठवतो. दर महिन्याला 100 रुपये बाजूला ठेवले की वर्षभरात 1200 रुपये जमतात. अचानक डॉक्टरांचा खर्च आला तरी हातात पैसे असतात.

सोपी व्याख्या

उत्पन्नातून गरजेचा खर्च केल्यावर उरलेली रक्कम म्हणजे बचत. बचत बँक, पोस्ट, शेअर्स, जमीन अशा ठिकाणी ठेवणे म्हणजे गुंतवणूक. उत्पन्न, खर्च, बचत आणि गुंतवणूक यांची आधीच केलेली योजना म्हणजे आर्थिक नियोजन. संपत्तीचे रक्षण आणि वाढ हा त्याचा हेतू.

अंदाज येणारे खर्च आणि अनपेक्षित खर्च यांची उदाहरणेआयुष्यातील खर्चांचे दोन प्रकारअंदाज येणारे खर्चअनपेक्षित खर्च• मुलांचे शिक्षण• व्यवसायासाठी भांडवल• वाहन खरेदी• घर घेणे / बांधणे• म्हातारपणासाठी तरतूद• नैसर्गिक आपत्ती• कुटुंबातील आजारपणाचा खर्च• अपघातामुळे नुकसान• अचानक मृत्यू

आकृतीत : डावीकडे आधीपासून अंदाज करता येणारे खर्च आहेत आणि उजवीकडे अचानक येणारे खर्च. दोन्हींसाठी नियोजन करावे लागते.

नियम 1 : बचत = उत्पन्न − खर्च — पहिले गरजेचा खर्च करा आणि जे उरते ते बचत. टक्क्यांमध्ये खर्च दिला असेल तर बचत टक्के = 100 − खर्चाचे टक्के.

  • सोपे : मासिक उत्पन्न 18,000 रुपये आणि खर्च 15,500 रुपये : बचत = 18,000 − 15,500 = 2,500 रुपये.
  • मध्यम : अनिताचे उत्पन्न 24,000 रुपये आणि ती 80% खर्च करते. बचत 100 − 80 = 20%. 24,000 चे 20% = 24,000 × 20 ÷ 100 = 4,800 रुपये.
उत्पन्नातून विमा, भविष्य निर्वाह निधी आणि आपत्कालीन निधी वजा करून उरलेली रक्कमवार्षिक उत्पन्न ₹ 5,00,000 चे नियोजनविम्याचे हप्ते₹ 18,000भविष्य निर्वाह निधी (12%)₹ 60,000आपत्कालीन निधी₹ 4,800वर्षभराच्या खर्चासाठी उरलेले₹ 4,17,200

आकृतीत : वार्षिक उत्पन्न 5,00,000 रुपये : विम्याचे हप्ते 1,500 × 12 = 18,000; भविष्य निर्वाह निधी 12% = 60,000; आपत्कालीन निधी 400 × 12 = 4,800. उरलेले 4,17,200 रुपये वर्षभराच्या खर्चासाठी.

  • परीक्षेसाठी : वार्षिक उत्पन्न 5,00,000 रुपये. ठरलेले खर्च : 18,000 + 60,000 + 4,800 = 82,800 रुपये. वर्षभराच्या खर्चासाठी उरलेले = 5,00,000 − 82,800 = 4,17,200 रुपये.

नियम 2 : अंदाज येणारे आणि अनपेक्षित खर्च ओळखा — शिक्षण, घर, वाहन, व्यवसाय, म्हातारपण यांचे खर्च आधी कळतात. आपत्ती, आजारपण, अपघात हे अचानक येतात.

  • सोपे : मुलांची शाळेची फी : अंदाज येणारा खर्च.
  • मध्यम : अपघातात गाडीचे नुकसान : अनपेक्षित खर्च.
  • परीक्षेसाठी : (अ) घरासाठी जमीन खरेदी, (ब) पुरामुळे पिकाचे नुकसान, (क) निवृत्तीनंतरचा खर्च, (ड) अचानक रुग्णालयाचा खर्च. अंदाज येणारे : (अ) आणि (क). अनपेक्षित : (ब) आणि (ड).

नियम 3 : गुंतवणूक करताना जोखीम आणि फायदा दोन्ही पाहा — बँक आणि पोस्टात पैसे सुरक्षित असतात पण फायदा कमी. शेअर्स आणि म्युच्युअल फंडात फायदा जास्त मिळू शकतो पण तोटाही होऊ शकतो.

बचत खात्यापासून शेअर्सपर्यंत जोखीम आणि संभाव्य फायदा वाढत जातोजोखीम वाढली की संभाव्य फायदाही वाढतोबचतखातेमुदतठेवपोस्ट /PPFम्युच्युअलफंडशेअर्सकमी जोखीमजास्त जोखीम

आकृतीत : डावीकडून उजवीकडे जोखीम वाढते आणि संभाव्य फायदाही वाढतो. म्हणूनच सगळे पैसे एकाच जोखमीच्या ठिकाणी गुंतवू नयेत.

  • सोपे : बँकेची मुदत ठेव : जोखीम कमी, फायदा ठरलेला पण कमी.
  • मध्यम : शेअर्स : कंपनीला नफा झाला तर फायदा, तोटा झाला तर नुकसान. म्हणून जोखीम जास्त.
  • परीक्षेसाठी : शेतकऱ्याला 2 वर्षांनी मुलीच्या शिक्षणासाठी हमखास पैसे हवेत : मुदत ठेव सुरक्षित. बराच काळ थांबून थोडी जोखीम घेण्याची तयारी असेल तर म्युच्युअल फंड विचारात घेता येतो.
लक्षात ठेवा

बचत सुरक्षित राहावी आणि वाढावी म्हणून ती गुंतवली जाते. गुंतवणुकीत जोखीम आणि फायदा दोन्ही पाहावेत.

सामान्य चूक

रोख रक्कम घरी तशीच ठेवणे. काळानुसार पैशाने मिळणाऱ्या वस्तू कमी होतात आणि चोरीची भीतीही असते.

शॉर्टकट

उत्पन्न मिळताच आधी ठरलेली बचत बाजूला काढा आणि मग खर्च करा. आठवणीची युक्ती : "आधी बचत, मग खर्च" ; पगार मिळताच बचतीचा टक्का वेगळा काढा.

फरक ओळखा

बँक / पोस्ट (मुदत ठेव, बचत खाते)शेअर्स / म्युच्युअल फंड
जोखीमकमीजास्त
फायदाकमी पण ठरलेलाजास्त मिळू शकतो
तोटासहसा नाहीहोऊ शकतो

सरावासाठी प्रश्न

सोपे
  1. 1मासिक उत्पन्न 30,000 रुपये आणि खर्च 26,500 रुपये असेल तर बचत किती?
  2. 2"निवृत्तीनंतरचा खर्च" अंदाज येणारा खर्च आहे की अनपेक्षित?
  3. 3बँकेची मुदत ठेव आणि शेअर्स यांपैकी कमी जोखमीचे काय?
मध्यम
  1. 4रविन उत्पन्नाच्या 70% खर्च करतो आणि 9,000 रुपये वाचवतो. त्याचे उत्पन्न किती?
  2. 5अंदाज येणारे आणि अनपेक्षित असे गट करा : (अ) मुलाची कॉलेज फी, (ब) वादळाने घराचे नुकसान, (क) नवीन दुचाकी खरेदी, (ड) अचानक शस्त्रक्रिया.
  3. 6वार्षिक उत्पन्न 4,80,000 रुपये. भविष्य निर्वाह निधी 10%, विम्याचे हप्ते दरमहा 2,000 रुपये आणि आपत्कालीन निधी दरमहा 500 रुपये. वर्षभराच्या खर्चासाठी किती उरतात?
आव्हानात्मक
  1. 7शोभा उत्पन्नाच्या 25% बचत करते. तिचे मासिक उत्पन्न 36,000 रुपये असेल तर वर्षाची बचत किती?
  2. 8आज 40 रुपयांत 4 पेन्सिली मिळतात. काही वर्षांनी तेवढ्याच पैशांत 2 पेन्सिली मिळतात. पैशाचे मूल्य किती टक्के कमी झाले?
उत्तरे पाहा (आधी स्वतः सोडवा)
  1. 130,000 − 26,500 = 3,500 रुपये. 2) अंदाज येणारा. 3) मुदत ठेव.
  2. 4बचत 100 − 70 = 30% = 9,000 रुपये. उत्पन्न = 9,000 ÷ 30 × 100 = 30,000 रुपये. 5) अंदाज येणारे : (अ) आणि (क). अनपेक्षित : (ब) आणि (ड). 6) भविष्य निर्वाह निधी 48,000; विमा 2,000 × 12 = 24,000; आपत्कालीन 500 × 12 = 6,000. एकूण 78,000. उरलेले 4,80,000 − 78,000 = 4,02,000 रुपये.
  3. 7मासिक बचत 36,000 × 25 ÷ 100 = 9,000. वर्षाची बचत 9,000 × 12 = 1,08,000 रुपये. 8) 4 पैकी 2 पेन्सिली कमी झाल्या, म्हणजे निम्म्या. 2 ÷ 4 × 100 = 50%.

गुंतवणुकीचे हिशेब : टक्केवारी, चक्रवाढव्याज आणि गुणोत्तर

रोजच्या जीवनातून

दोन मैत्रिणींनी एकाच दिवशी पैसे गुंतवले. एकीला वर्षाअखेर 600 रुपये आणि दुसरीला 510 रुपये फायदा झाला. पण पहिलीने 2,000 आणि दुसरीने 1,500 गुंतवले होते. टक्क्यांत पाहिले की कोणाचा फायदा जास्त ते कळते : 30% आणि 34%.

सोपी व्याख्या

फायद्याचे टक्के = फायदा ÷ गुंतवलेली रक्कम × 100. चक्रवाढव्याज म्हणजे दर वर्षी जमा झालेले व्याजही पुढच्या वर्षी मुद्दलात धरले जाते. रक्कम = मुद्दल × (1 + दर ÷ 100) चा वर्षांइतका वेळा गुणाकार; व्याज = रक्कम − मुद्दल.

नियम 1 : टक्केवारीवरून उत्पन्न किंवा बचत शोधा — सर्व खर्चांचे टक्के मिळवा. 100 मधून वजा केले की बचतीचे टक्के मिळतात. जी रक्कम दिली आहे ती त्या टक्क्यांची असते.

Live आकृती

गुंतवणुकीचे हिशेब : टक्केवारी, चक्रवाढव्याज आणि गुणोत्तर

ॲपमध्ये ही आकृती हाताने हलवून बघता येते.

ॲपमध्ये उघडा
  • सोपे : उत्पन्न 20,000 रुपये, खर्च 75% : बचत 25% = 20,000 × 25 ÷ 100 = 5,000 रुपये.
  • मध्यम : स्नेहा 60% खर्च करते आणि 10% समाजकार्याला देते. तिच्याकडे 4,500 रुपये उरतात. उरलेले 100 − 70 = 30%. 30% = 4,500 ⇒ उत्पन्न = 4,500 ÷ 30 × 100 = 15,000 रुपये.
  • परीक्षेसाठी : रवीने घरभाडे 30%, अन्न 25%, शिक्षण 10% आणि गुंतवणूक 15% केली. उरलेले 8,000 रुपये. एकूण 30 + 25 + 10 + 15 = 80%; उरलेले 20% = 8,000 ⇒ उत्पन्न = 8,000 × 100 ÷ 20 = 40,000 रुपये.

नियम 2 : चक्रवाढव्याज : दर वर्षी (1 + दर ÷ 100) ने गुणा — 10% दर असेल तर प्रत्येक वर्षी रक्कम 1.1 ने गुणली जाते. व्याज = रक्कम − मुद्दल.

पहिल्या वर्षी दोन्ही सारखे; नंतर चक्रवाढव्याजाची रक्कम जास्त वाढते₹ 10,000, 10% दराने : सरळव्याज आणि चक्रवाढव्याज11,00011,0001 वर्ष12,00012,1002 वर्षे13,00013,3103 वर्षेसरळव्याज : एकूण रक्कमचक्रवाढव्याज : एकूण रक्कमआकृतीतील स्तंभ ₹ 10,000 पासून मोजले आहेत

आकृतीत : पहिल्या वर्षी दोन्ही रक्कम सारख्या आहेत. दुसऱ्या वर्षापासून चक्रवाढव्याजात आधीच्या व्याजावरही व्याज मिळते, म्हणून रक्कम जास्त वाढते.

Live आकृती

गुंतवणुकीचे हिशेब : टक्केवारी, चक्रवाढव्याज आणि गुणोत्तर

ॲपमध्ये ही आकृती हाताने हलवून बघता येते.

ॲपमध्ये उघडा
  • सोपे : 10,000 रुपये, 10%, 2 वर्षे : रक्कम = 10,000 × 1.1 × 1.1 = 12,100. व्याज = 12,100 − 10,000 = 2,100 रुपये.
  • मध्यम : 25,000 रुपये, 8%, 2 वर्षे : रक्कम = 25,000 × 1.08 × 1.08 = 29,160. व्याज = 29,160 − 25,000 = 4,160 रुपये.
  • परीक्षेसाठी : बँकेत 50,000 रुपये 6% चक्रवाढ दराने 2 वर्षे : रक्कम = 50,000 × 1.06 × 1.06 = 56,180; व्याज 6,180; फायदा 6,180 ÷ 50,000 × 100 = 12.36%. म्युच्युअल फंडात 40,000 गुंतवले आणि 2 वर्षांनी 45,200 मिळाले : फायदा 5,200; 5,200 ÷ 40,000 × 100 = 13%. 13% > 12.36%, म्हणून म्युच्युअल फंड जास्त फायद्याचा ठरला.
बँकेत 12.36% आणि म्युच्युअल फंडात 13% फायदाकोणती गुंतवणूक जास्त फायद्याची? (टक्के)बँक (चक्रवाढ)12.36%म्युच्युअल फंड13%

आकृतीत : रक्कम वेगळी असल्याने फक्त रुपयांवरून तुलना करू नका. टक्क्यांवरून तुलना केली की 13% (म्युच्युअल फंड) आणि 12.36% (बँक) यातील फरक स्पष्ट दिसतो.

नियम 3 : गुणोत्तराने रक्कम वाटा किंवा उत्पन्न-खर्च शोधा — गुणोत्तराच्या भागांना एकच अक्षर (जसे x) गुणून लिहा. सर्व भागांची बेरीज एकूण रकमेएवढी असते.

Live आकृती

गुंतवणुकीचे हिशेब : टक्केवारी, चक्रवाढव्याज आणि गुणोत्तर

ॲपमध्ये ही आकृती हाताने हलवून बघता येते.

ॲपमध्ये उघडा
  • सोपे : नफा 30,000 रुपये मुदत ठेव आणि शेअर्समध्ये 2 : 1 ने गुंतवायचा. एकूण भाग 3. मुदत ठेव 30,000 ÷ 3 × 2 = 20,000; शेअर्स 10,000 रुपये.
  • मध्यम : 1,50,000 रुपये 3 : 2 ने वाटायचे. एकूण भाग 5; एक भाग 30,000. मोठा हिस्सा 90,000 आणि लहान हिस्सा 60,000 रुपये.
  • परीक्षेसाठी : मीराचे उत्पन्न आणि खर्च यांचे गुणोत्तर 7 : 5 आणि मासिक बचत 6,000 रुपये. उत्पन्न 7x, खर्च 5x; बचत 7x − 5x = 2x = 6,000 ⇒ x = 3,000. उत्पन्न 21,000 आणि खर्च 15,000 रुपये.
लक्षात ठेवा

फायद्याचे टक्के नेहमी गुंतवलेल्या रकमेवर काढतात : फायदा ÷ गुंतवलेली रक्कम × 100.

सामान्य चूक

चक्रवाढव्याज काढताना "रक्कम" आणि "व्याज" यांची गल्लत करणे. रक्कम = मुद्दल + व्याज; व्याज = रक्कम − मुद्दल.

शॉर्टकट

दर 10% असेल तर 1.1 ने, 5% असेल तर 1.05 ने, 8% असेल तर 1.08 ने गुणा. आठवणीची युक्ती : चक्रवाढ : "दर + 100 = गुणक" ; 10 % साठी 110 ÷ 100 = 1.1.

फरक ओळखा

सरळव्याजचक्रवाढव्याज
व्याज कशावरदर वर्षी मूळ मुद्दलावरचदर वर्षी वाढलेल्या रकमेवर
10,000 रु., 10%, 2 वर्षांनी रक्कम12,000 रुपये12,100 रुपये
वाढदर वर्षी सारखीदर वर्षी जास्त

सरावासाठी प्रश्न

सोपे
  1. 1उत्पन्न 40,000 रुपये आणि खर्च 60% असेल तर बचत किती?
  2. 28,000 रुपये 10% चक्रवाढ दराने 2 वर्षांसाठी ठेवले तर एकूण रक्कम किती?
  3. 345,000 रुपयांचा नफा मुदत ठेव आणि शेअर्समध्ये 2 : 3 ने गुंतवायचा. प्रत्येकात किती?
मध्यम
  1. 4मीना 70% खर्च करते आणि 5% समाजकार्याला देते. तिच्याकडे 7,500 रुपये उरतात. तिचे उत्पन्न किती?
  2. 520,000 रुपये 5% चक्रवाढ दराने 2 वर्षांसाठी ठेवले. व्याज किती?
  3. 660,000 रुपये गुंतवले आणि 2 वर्षांनी 72,000 रुपये मिळाले. फायद्याचे टक्के किती?
आव्हानात्मक
  1. 7अ ने बँकेत 50,000 रुपये 12% चक्रवाढ दराने 2 वर्षे ठेवले. ब ने म्युच्युअल फंडात 80,000 रुपये गुंतवले आणि 2 वर्षांनी 1,00,800 रुपये मिळाले. कोणाचा फायदा जास्त?
  2. 8सीमाचे उत्पन्न आणि खर्च यांचे गुणोत्तर 4 : 3 आहे. तिची मासिक बचत 2,500 रुपये असेल तर उत्पन्न आणि खर्च किती?
उत्तरे पाहा (आधी स्वतः सोडवा)
  1. 1खर्च 60% ⇒ बचत 40%. 40,000 × 40 ÷ 100 = 16,000 रुपये. 2) 8,000 × 1.1 × 1.1 = 9,680 रुपये. 3) एकूण भाग 5; एक भाग 9,000. मुदत ठेव 18,000 आणि शेअर्स 27,000 रुपये.
  2. 4उरलेले 100 − 75 = 25% = 7,500. उत्पन्न = 7,500 × 100 ÷ 25 = 30,000 रुपये. 5) रक्कम = 20,000 × 1.05 × 1.05 = 22,050. व्याज = 22,050 − 20,000 = 2,050 रुपये. 6) फायदा 72,000 − 60,000 = 12,000. 12,000 ÷ 60,000 × 100 = 20%.
  3. 7अ : 50,000 × 1.12 × 1.12 = 62,720; फायदा 12,720; 12,720 ÷ 50,000 × 100 = 25.44%. ब : फायदा 1,00,800 − 80,000 = 20,800; 20,800 ÷ 80,000 × 100 = 26%. ब चा फायदा जास्त. 8) उत्पन्न 4x, खर्च 3x; बचत x = 2,500. उत्पन्न 10,000 रुपये आणि खर्च 7,500 रुपये.

कर आणि प्राप्तिकराच्या संज्ञा

रोजच्या जीवनातून

शाळेचा रस्ता, पाणीपुरवठा, पोलीस आणि सैन्य यांना खूप पैसे लागतात. सरकार हे पैसे लोकांकडून वेगवेगळे कर घेऊन मिळवते. दुकानातील वस्तूच्या किमतीत आणि कमावलेल्या पगारावरही असा कर असतो.

सोपी व्याख्या

सरकारच्या विकासकामांसाठी लोकांकडून घेतलेल्या रकमेला कर म्हणतात. कर भरणाऱ्या व्यक्तीला करदाता म्हणतात. मिळालेल्या उत्पन्नावर भरायचा कर म्हणजे प्राप्तिकर.

प्रत्यक्ष कर आणि अप्रत्यक्ष कर यांची उदाहरणेकरांचे प्रकारकरप्रत्यक्ष करअप्रत्यक्ष करकरदाता स्वतः भरतोकिमतीतून वसूल होतो• प्राप्तिकर• संपत्ती कर• व्यवसाय कर• विक्री कर / VAT• सेवा कर• उत्पादन शुल्क• सीमा शुल्क• GST

आकृतीत : करदाता स्वतः भरतो तो प्रत्यक्ष कर; वस्तू किंवा सेवेच्या किमतीतून वसूल होतो तो अप्रत्यक्ष कर.

नियम 1 : प्रत्यक्ष आणि अप्रत्यक्ष कर ओळखा — "माझ्या उत्पन्नावर मी स्वतः भरतो का?" असे विचारा. होय असेल तर प्रत्यक्ष कर, नाही आणि किमतीत येत असेल तर अप्रत्यक्ष.

  • सोपे : प्राप्तिकर : प्रत्यक्ष कर.
  • मध्यम : सीमा शुल्क : अप्रत्यक्ष कर, कारण तो वस्तूच्या किमतीत येतो.
  • परीक्षेसाठी : (अ) व्यवसाय कर, (ब) GST, (क) संपत्ती कर, (ड) उत्पादन शुल्क. प्रत्यक्ष : (अ), (क). अप्रत्यक्ष : (ब), (ड).

नियम 2 : आर्थिक वर्ष आणि कर निर्धारण वर्ष — 1 एप्रिल ते 31 मार्च हे आर्थिक वर्ष. उत्पन्न त्या वर्षात मिळते. त्यानंतरचे वर्ष कर निर्धारण वर्ष; त्यात मागील वर्षाच्या उत्पन्नाचा कर ठरतो.

1 एप्रिल ते 31 मार्च हे आर्थिक वर्ष आणि त्यानंतरचे वर्ष कर निर्धारण वर्षआर्थिक वर्ष आणि कर निर्धारण वर्षआर्थिक वर्ष 2019-20उत्पन्न मिळवलेकर निर्धारण वर्ष 2020-21मागील वर्षाच्या उत्पन्नावर कर ठरतो1 एप्रिल 201931 मार्च 20201 एप्रिल 202031 मार्च 2021

आकृतीत : आर्थिक वर्ष 2019-20 मध्ये मिळवलेल्या उत्पन्नाचा कर कर निर्धारण वर्ष 2020-21 मध्ये ठरतो.

  • सोपे : आर्थिक वर्ष 2019-20 चे कर निर्धारण वर्ष 2020-21.
  • मध्यम : कर निर्धारण वर्ष 2023-24 असेल तर उत्पन्न मिळवण्याचे आर्थिक वर्ष 2022-23.
  • परीक्षेसाठी : उत्पन्न 15 ऑगस्ट 2020 रोजी मिळाले. आर्थिक वर्ष 1 एप्रिल 2020 पासून सुरू होते, म्हणून ते आर्थिक वर्ष 2020-21 मध्ये येते. त्याचे कर निर्धारण वर्ष 2021-22.

नियम 3 : करपात्र उत्पन्न = एकूण उत्पन्न − वजावटी — कलम 80C, 80D आणि 80G नुसार काही गुंतवणुकी आणि देणग्या एकूण उत्पन्नातून वजा करता येतात. कर फक्त उरलेल्या करपात्र उत्पन्नावर लागतो. कलम 80C ची कमाल मर्यादा 1,50,000 रुपये.

कलम 80C मध्ये येणाऱ्या गुंतवणुकी आणि 1,50,000 रुपयांची मर्यादाकलम 80C : कमाल वजावट ₹ 1,50,000भविष्य निर्वाह निधी (GPF)सार्वजनिक भविष्य निर्वाह निधी (PPF)जीवन विमा हप्ताराष्ट्रीय बचत प्रमाणपत्र (NSC)सुकन्या समृद्धी योजनागृहकर्जाची मुद्दलमुलांची शिकवणी फीम्युच्युअल फंड (ठरावीक योजना)या सर्वांची मिळून वजावट 1,50,000 रुपयांपर्यंतच मिळते

आकृतीत : 80C मध्ये येणाऱ्या अनेक गुंतवणुकी असतात, पण त्यांची मिळून वजावट 1,50,000 रुपयांवर जात नाही.

  • सोपे : एकूण उत्पन्न 7,00,000 रुपये; 80C मधील गुंतवणूक 1,20,000. करपात्र उत्पन्न = 7,00,000 − 1,20,000 = 5,80,000 रुपये.
  • मध्यम : एकूण उत्पन्न 8,00,000; PPF 90,000 आणि विमा 80,000, म्हणजे 1,70,000. पण 80C ची मर्यादा 1,50,000, म्हणून फक्त 1,50,000 वजा. करपात्र उत्पन्न = 8,00,000 − 1,50,000 = 6,50,000 रुपये.
  • परीक्षेसाठी : एकूण उत्पन्न 9,20,000; PPF 60,000 + जीवन विमा 55,000 + NSC 30,000 = 1,45,000 (मर्यादेच्या आत). मुख्यमंत्री सहायता निधीला देणगी (80G) 15,000. वजावटी 1,45,000 + 15,000 = 1,60,000. करपात्र उत्पन्न = 9,20,000 − 1,60,000 = 7,60,000 रुपये.
लक्षात ठेवा

कर फक्त करपात्र उत्पन्नावर लागतो, एकूण उत्पन्नावर नाही. शेतीतून मिळालेले उत्पन्न करमुक्त असते.

सामान्य चूक

80C मधील सर्व गुंतवणूक जशीच्या तशी वजा करणे. वजावट कमाल 1,50,000 रुपयांपर्यंतच मिळते.

शॉर्टकट

आधी 80C ची बेरीज काढा. 1,50,000 पेक्षा जास्त असेल तर 1,50,000 घ्या आणि मग इतर वजावटी (80D, 80G) वजा करा. आठवणीची युक्ती : कर वजावट : 80C ची कमाल मर्यादा लक्षात ठेवा ; मर्यादेपेक्षा जास्त मोजू नका.

फरक ओळखा

संज्ञाअर्थ
करदाताप्राप्तिकर भरण्यास पात्र व्यक्ती
आर्थिक वर्ष1 एप्रिल ते 31 मार्च, उत्पन्न मिळवण्याचे वर्ष
कर निर्धारण वर्षआर्थिक वर्षानंतरचे वर्ष, कर ठरवण्याचे वर्ष
पॅन (PAN)आयकर विभागाने दिलेला 10 अक्षरी/अंकी अद्वितीय क्रमांक
करपात्र उत्पन्नएकूण उत्पन्न − वजावटी

सरावासाठी प्रश्न

सोपे
  1. 1प्राप्तिकर हा प्रत्यक्ष कर आहे की अप्रत्यक्ष?
  2. 2आर्थिक वर्ष 2021-22 चे कर निर्धारण वर्ष कोणते?
  3. 3पॅन (PAN) क्रमांकात किती अक्षरे/अंक असतात?
मध्यम
  1. 4एकूण उत्पन्न 6,00,000 रुपये. 80C : भविष्य निर्वाह निधी 40,000 आणि जीवन विमा 50,000. करपात्र उत्पन्न किती?
  2. 5एकूण उत्पन्न 10,50,000 रुपये आणि 80C मधील गुंतवणूक 2,00,000 रुपये. करपात्र उत्पन्न किती?
  3. 6कर निर्धारण वर्ष 2024-25 असेल तर उत्पन्न मिळवण्याचे आर्थिक वर्ष कोणते?
आव्हानात्मक
  1. 7एकूण उत्पन्न 8,40,000 रुपये. PPF 70,000, NSC 30,000, मुलांची शिकवणी फी 20,000 (हे सर्व 80C), आरोग्य विमा हप्ता 25,000 (80D) आणि देणगी 10,000 (80G). करपात्र उत्पन्न किती?
  2. 8एका व्यक्तीला पगार 5,00,000 रुपये आणि शेतीचे उत्पन्न 3,00,000 रुपये मिळाले. कोणतीही वजावट नाही. करपात्र उत्पन्न किती आणि का?
उत्तरे पाहा (आधी स्वतः सोडवा)
  1. 1प्रत्यक्ष कर. 2) 2022-23. 3) 10.
  2. 480C = 40,000 + 50,000 = 90,000. करपात्र उत्पन्न = 6,00,000 − 90,000 = 5,10,000 रुपये. 5) 2,00,000 मर्यादेपेक्षा जास्त, म्हणून 1,50,000 वजा. 10,50,000 − 1,50,000 = 9,00,000 रुपये. 6) आर्थिक वर्ष 2023-24.
  3. 780C = 70,000 + 30,000 + 20,000 = 1,20,000. वजावटी 1,20,000 + 25,000 + 10,000 = 1,55,000. करपात्र उत्पन्न = 8,40,000 − 1,55,000 = 6,85,000 रुपये. 8) करपात्र उत्पन्न 5,00,000 रुपये. शेतीचे उत्पन्न करमुक्त असते, म्हणून फक्त पगार धरला.

प्राप्तिकराची गणना

रोजच्या जीवनातून

शाळेच्या सहलीत पहिल्या 100 रुपयांपर्यंत शुल्क नाही, पुढच्या रकमेवर थोडे आणि त्याहीपुढच्या रकमेवर जास्त शुल्क असे ठरले तर प्रत्येक रकमेला वेगळा दर लागतो. प्राप्तिकरही असाच पट्ट्यांमध्ये मोजतात.

सोपी व्याख्या

करपात्र उत्पन्न ठरले की वयानुसार दिलेल्या तक्त्यातील पट्टी शोधा आणि त्याप्रमाणे प्राप्तिकर काढा. त्यावर 2% शिक्षण उपकर आणि 1% माध्यमिक व उच्च शिक्षण उपकर प्राप्तिकराच्या रकमेवरच लावा. तीन्ही मिळून एकूण कर. हे दर पुस्तकातील तक्त्यांनुसार आहेत; ते दर अर्थसंकल्पात बदलतात, म्हणून प्रश्नात दिलेला तक्ता वापरा.

करपात्र उत्पन्नाच्या पट्ट्या आणि त्यांचे कराचे दर : 0, 5, 20 आणि 30 टक्केप्राप्तिकराच्या पट्ट्या (वय 60 पेक्षा कमी)0 ते 2,50,000कर नाही2,50,001 ते 5,00,0005%5,00,001 ते 10,00,00020%10,00,000 पेक्षा जास्त30%+ 2% आणि 1% उपकर (कराच्या रकमेवर)

आकृतीत : वय 60 पेक्षा कमी असलेल्यांसाठी : 2,50,000 पर्यंत कर नाही, नंतर पट्टीनुसार 5%, 20% आणि 30% दर लागतो.

कर पट्ट्या (पुस्तकातील तक्ते I, II, III)

करपात्र उत्पन्नतक्ता I : वय 60 पेक्षा कमीतक्ता II : वय 60 ते 80तक्ता III : वय 80 पेक्षा जास्त
कर नाही2,50,000 पर्यंत3,00,000 पर्यंत5,00,000 पर्यंत
5%2,50,001 ते 5,00,000 (2,50,000 पेक्षा जास्तीवर)3,00,001 ते 5,00,000 (3,00,000 पेक्षा जास्तीवर)नाही
20%5,00,001 ते 10,00,000 : 12,500 + 5,00,000 पेक्षा जास्तीवर 20%5,00,001 ते 10,00,000 : 10,000 + 5,00,000 पेक्षा जास्तीवर 20%5,00,001 ते 10,00,000 : 5,00,000 पेक्षा जास्तीवर 20%
30%10,00,000 पेक्षा जास्त : 1,12,500 + 10,00,000 पेक्षा जास्तीवर 30%10,00,000 पेक्षा जास्त : 1,10,000 + 30%10,00,000 पेक्षा जास्त : 1,00,000 + 30%
Live आकृती

प्राप्तिकराची गणना

ॲपमध्ये ही आकृती हाताने हलवून बघता येते.

ॲपमध्ये उघडा

नियम 1 : वय 60 पेक्षा कमी : तक्ता I वापरा — पट्टी ओळखा, त्या पट्टीच्या सुरुवातीपेक्षा जास्त असलेल्या रकमेवर दर लावा आणि पट्टीची ठरलेली रक्कम मिळवा.

  • सोपे : वय 30, करपात्र उत्पन्न 2,10,000 : हे 2,50,000 पेक्षा कमी आहे, म्हणून कर नाही.
  • मध्यम : वय 30, करपात्र उत्पन्न 4,00,000 : 4,00,000 − 2,50,000 = 1,50,000. कर = 1,50,000 चे 5% = 7,500. उपकर : 2% = 150 आणि 1% = 75. एकूण कर = 7,500 + 150 + 75 = 7,725 रुपये.
  • परीक्षेसाठी : वय 40, करपात्र उत्पन्न 7,50,000 : 7,50,000 − 5,00,000 = 2,50,000. कर = 12,500 + 2,50,000 चे 20% = 12,500 + 50,000 = 62,500. उपकर : 2% = 1,250 आणि 1% = 625. एकूण कर = 62,500 + 1,250 + 625 = 64,375 रुपये.

नियम 2 : ज्येष्ठ नागरिकांसाठी तक्ता II आणि III — वय 60 ते 80 साठी तक्ता II आणि 80 पेक्षा जास्त वयासाठी तक्ता III वापरा. करमुक्त मर्यादा जास्त असते.

  • सोपे : वय 65, करपात्र उत्पन्न 2,80,000 : तक्ता II मध्ये 3,00,000 पर्यंत कर नाही. कर 0.
  • मध्यम : वय 65, करपात्र उत्पन्न 4,20,000 : 4,20,000 − 3,00,000 = 1,20,000. कर = 5% = 6,000. उपकर : 120 + 60. एकूण 6,000 + 120 + 60 = 6,180 रुपये.
  • परीक्षेसाठी : वय 82, करपात्र उत्पन्न 8,00,000 : तक्ता III. 8,00,000 − 5,00,000 = 3,00,000. कर = 20% = 60,000. उपकर : 1,200 + 600. एकूण 60,000 + 1,200 + 600 = 61,800 रुपये.

नियम 3 : एकूण उत्पन्नापासून एकूण करापर्यंतची पूर्ण गणना — आधी वजावटी वजा करून करपात्र उत्पन्न काढा, मग तक्त्यावरून कर, आणि शेवटी उपकर मिळवा.

एकूण उत्पन्नापासून एकूण कराच्या रकमेपर्यंतच्या 6 पायऱ्याकर काढण्याच्या पायऱ्याएकूण वार्षिक उत्पन्न− वजावटी (80C, 80D, 80G ...)= करपात्र उत्पन्नपट्टी / तक्त्यानुसार प्राप्तिकर+ 2% आणि 1% उपकर= एकूण भरावयाचा कर

आकृतीत : ही सहा पायरी क्रमाने केली की कोणत्याही व्यक्तीचा प्राप्तिकर बरोबर निघतो.

  • सोपे : वय 35, एकूण उत्पन्न 6,00,000; 80C गुंतवणूक 1,00,000. करपात्र 5,00,000. कर = 5% × 2,50,000 = 12,500; उपकर 250 + 125. एकूण 12,875 रुपये.
  • मध्यम : वय 30, एकूण उत्पन्न 9,00,000; 80C 1,50,000 आणि देणगी (80G) 10,000. करपात्र = 9,00,000 − 1,60,000 = 7,40,000. कर = 12,500 + 20% × 2,40,000 = 12,500 + 48,000 = 60,500. उपकर 1,210 + 605. एकूण 62,315 रुपये.
  • परीक्षेसाठी : वय 40, एकूण उत्पन्न 12,40,000; 80C 1,35,000 आणि 80G 5,000. करपात्र = 12,40,000 − 1,40,000 = 11,00,000. कर = 1,12,500 + 30% × 1,00,000 = 1,42,500. उपकर 2,850 + 1,425. एकूण कर = 1,42,500 + 2,850 + 1,425 = 1,46,775 रुपये.
लक्षात ठेवा

उपकर प्राप्तिकराच्या रकमेवर लावतात, करपात्र उत्पन्नावर नाही. 2% + 1% म्हणजे प्राप्तिकराच्या 3%.

सामान्य चूक

संपूर्ण उत्पन्नावर एकच दर लावणे. प्रत्येक पट्टीच्या वरच्या रकमेवरच त्या पट्टीचा दर लागतो.

शॉर्टकट

पडताळा : प्राप्तिकर × 1.03 = एकूण कर. उदा. 62,500 × 1.03 = 64,375. आठवणीची युक्ती : कर टप्प्याटप्प्याने : प्रत्येक टप्प्याचा कर वेगळा काढून बेरीज करा.

फरक ओळखा

करपात्र उत्पन्न 8,00,000प्राप्तिकरएकूण कर (उपकरासह)
वय 30 (तक्ता I)72,50074,675
वय 70 (तक्ता II)70,00072,100
वय 82 (तक्ता III)60,00061,800

सरावासाठी प्रश्न

सोपे
  1. 1वय 28, करपात्र उत्पन्न 2,40,000 रुपये. प्राप्तिकर भरावा लागेल का?
  2. 2वय 66, करपात्र उत्पन्न 3,00,000 रुपये. प्राप्तिकर भरावा लागेल का?
  3. 3वय 30, करपात्र उत्पन्न 3,50,000 रुपये. एकूण कर काढा.
मध्यम
  1. 4वय 45, करपात्र उत्पन्न 6,00,000 रुपये. एकूण कर काढा.
  2. 5वय 62, करपात्र उत्पन्न 6,50,000 रुपये. एकूण कर काढा.
  3. 6वय 85, करपात्र उत्पन्न 12,00,000 रुपये. एकूण कर काढा.
आव्हानात्मक
  1. 7वय 38, एकूण उत्पन्न 9,60,000. PPF 80,000 आणि विमा 90,000 (80C), देणगी (80G) 8,000. एकूण कर काढा.
  2. 8वय 72, एकूण उत्पन्न 7,30,000. 80C गुंतवणूक 1,10,000 आणि आरोग्य विमा हप्ता (80D) 20,000. एकूण कर काढा.
उत्तरे पाहा (आधी स्वतः सोडवा)
  1. 12,40,000 हे 2,50,000 पेक्षा कमी आहे. नाही, कर नाही. 2) तक्ता II मध्ये 3,00,000 पर्यंत कर नाही. नाही. 3) 3,50,000 − 2,50,000 = 1,00,000; कर 5% = 5,000; उपकर 100 + 50. एकूण 5,150 रुपये.
  2. 46,00,000 − 5,00,000 = 1,00,000. कर = 12,500 + 20,000 = 32,500; उपकर 650 + 325. एकूण 33,475 रुपये. 5) तक्ता II. 6,50,000 − 5,00,000 = 1,50,000. कर = 10,000 + 30,000 = 40,000; उपकर 800 + 400. एकूण 41,200 रुपये. 6) तक्ता III. 12,00,000 − 10,00,000 = 2,00,000. कर = 1,00,000 + 60,000 = 1,60,000; उपकर 3,200 + 1,600. एकूण 1,64,800 रुपये.
  3. 780C = 80,000 + 90,000 = 1,70,000 ⇒ मर्यादा 1,50,000. वजावटी 1,50,000 + 8,000 = 1,58,000. करपात्र = 9,60,000 − 1,58,000 = 8,02,000. कर = 12,500 + 20% × 3,02,000 = 12,500 + 60,400 = 72,900. उपकर 1,458 + 729. एकूण 75,087 रुपये. 8) वजावटी 1,10,000 + 20,000 = 1,30,000. करपात्र = 7,30,000 − 1,30,000 = 6,00,000. तक्ता II : कर = 10,000 + 20% × 1,00,000 = 30,000; उपकर 600 + 300. एकूण 30,900 रुपये.