बँका आणि त्यांची कार्ये
तुमची आई पगार घरी न ठेवता बँकेत ठेवते. का? कारण तिथे पैसे सुरक्षित असतात, हवे तेव्हा काढता येतात आणि थोडे वाढतातही.
बँक (bank) ही पैशांच्या व्यवहारांसाठी अधिकृत, परवानाधारक संस्था आहे.
नियम 1 : बँक काय करते — भारतातील बँक व्यवस्था भारतीय रिझर्व्ह बँकेच्या (RBI) नियंत्रणाखाली आहे आणि बँकेत ठेवलेले पैसे सुरक्षित असतात. मुख्य कामे : ठेवी (deposits) स्वीकारणे (बँक व्याज देते), कर्ज (loans) देणे (बँक व्याज घेते), मौल्यवान वस्तूंसाठी लॉकर सुविधा, आणि ATM, डेबिट कार्ड, नेट बँकिंग व UPI-QR कोड यांसारखी ई-बँकिंग.
आकृतीत : आकृतीत बँक कशी काम करते.
- सोपे : राजू बँकेत ₹ 5,000 ठेवतो; ही ठेव आहे आणि बँक त्याला व्याज देते.
- मध्यम : शेतकरी पंपासाठी ₹ 40,000 कर्ज घेतो; बँक या कर्जावर व्याज घेते.
- परीक्षेसाठी : सुट्टीच्या दिवशी बिल भरायचे आहे. ई-बँकिंगचे दोन मार्ग सांगा : UPI-QR कोड आणि नेट बँकिंग.
नियम 2 : कर्जाचे प्रकार — कर्जे अल्पमुदतीची (1 वर्षापर्यंत), मध्यम मुदतीची (5 वर्षांपर्यंत) किंवा दीर्घ मुदतीची (5 वर्षांपेक्षा जास्त) असतात. बँक ठेवींवर देते त्यापेक्षा कर्जावर जास्त व्याज घेते आणि त्यातूनच बँकेला उत्पन्न मिळते.
- सोपे : 8 महिन्यांचे कर्ज अल्पमुदतीचे; 3 वर्षांचे मध्यम मुदतीचे; 15 वर्षांचे (घरासाठी) दीर्घ मुदतीचे.
- मध्यम : बँक ठेवींवर 5% देते आणि कर्जावर 9% घेते, तर ती 9 − 5 = 4% स्वतःसाठी ठेवते.
- परीक्षेसाठी : 7 वर्षांचे कर्ज कोणत्या प्रकारचे? दीर्घ मुदतीचे, कारण ते 5 वर्षांपेक्षा जास्त आहे.
बँक ठेवींवर व्याज देते आणि कर्जावर व्याज घेते. RBI बँकांवर नियंत्रण ठेवते.
बँक ठेव आणि कर्ज दोन्हींवर सारखे व्याज देते असे समजणे. कर्जाचा दर जास्त असतो.
आठवणीची युक्ती : "ठेव — बँक देते; कर्ज — बँक घेते".
फरक ओळखा
| संज्ञा | अर्थ |
|---|---|
| ठेव | तुम्ही बँकेत ठेवलेले पैसे |
| कर्ज | तुम्ही बँकेकडून घेतलेले पैसे |
| लॉकर | मौल्यवान वस्तूंसाठी सुरक्षित पेटी |
सरावासाठी प्रश्न
- 1भारतात बँकांवर कोण नियंत्रण ठेवते?
- 2ठेव म्हणजे काय?
- 3कर्ज म्हणजे काय?
- 4ई-बँकिंगच्या दोन सुविधा सांगा.
- 5लॉकर कशासाठी वापरतात?
- 64 वर्षांचे कर्ज कोणत्या प्रकारचे?
- 7बँक ठेवींवर 6% देते आणि कर्जावर 10% घेते. तिचा फरक किती?
- 8बँक कर्जावर ठेवींपेक्षा जास्त व्याज का घेते?
उत्तरे पाहा (आधी स्वतः सोडवा)
- 1भारतीय रिझर्व्ह बँक (RBI).
- 2बँकेत ठेवलेले पैसे.
- 3बँकेकडून घेतलेले पैसे.
- 4ATM आणि UPI-QR कोड.
- 5मौल्यवान वस्तू सुरक्षित ठेवण्यासाठी.
- 6मध्यम मुदतीचे.
- 710 − 6 = 4%.
- 8तो फरक बँकेचे उत्पन्न असतो, ज्यातून बँकेचे कामकाज चालते.
बँक खाते उघडणे
शाळेचे ग्रंथालय कार्ड काढायला तुम्ही अर्ज भरता, फोटो देता आणि पत्त्याचा पुरावा दाखवता. बँक खाते उघडणेही तसेच, फक्त थोडी जास्त काळजी घ्यावी लागते कारण त्यात तुमचे पैसे असतात.
KYC (Know Your Customer) म्हणजे खाते उघडण्यापूर्वी बँक तुम्ही कोण आहात ते तपासते.
नियम 1 : खाते उघडणे — अर्ज, पासपोर्ट आकाराचा फोटो, ओळखीचा पुरावा (ID proof) (आधार, पॅन किंवा मतदार ओळखपत्र) आणि पत्त्याचा पुरावा (address proof) (वीज बिल, रेशन कार्ड, वाहन परवाना, पासपोर्ट किंवा रहिवासी दाखला) आणि KYC लागतात. e-KYC घरबसल्या डिजिटल पद्धतीने करता येते.
आकृतीत : आकृतीत बचत खाते आणि चालू खाते.
- सोपे : आधार कार्ड ओळखीचा पुरावा आहे; वीज बिल पत्त्याचा पुरावा आहे.
- मध्यम : पॅन कार्ड नसलेला विद्यार्थी आधार ओळखीचा पुरावा देऊन खाते उघडू शकतो.
- परीक्षेसाठी : बँक KYC का करते? खातेदाराची ओळख पटवून फसवणूक टाळण्यासाठी.
नियम 2 : खात्यांचे प्रकार आणि चलन — बचत खाते (savings account) बचत करण्यास मदत करते आणि त्यावर व्याज मिळते, पण पैसे काढण्यावर काही मर्यादा असतात. चालू खाते (current account) रोज अनेक व्यवहार करणाऱ्या व्यापाऱ्यांसाठी; त्यात मर्यादा आणि व्याज नसते. पैसे भरताना चलन (challan) भरतात : नाव, खाते क्रमांक, दिनांक, रक्कम अंकात व अक्षरात आणि सही. धनादेश (cheque) म्हणजे नाव दिलेल्या व्यक्तीला पैसे देण्याचा आदेश.
- सोपे : नोटा : 6 × 500 + 4 × 200 + 3 × 100 + 2 × 50 + 20 + 5 = 3,000 + 800 + 300 + 100 + 25 = ₹ 4,225.
- मध्यम : चलनावर ₹ 4,225 अक्षरात लिहा : चार हजार दोनशे पंचवीस रुपये.
- परीक्षेसाठी : दुकानदार रोज अनेकांना पैसे देतो. कोणते खाते? चालू खाते, कारण त्यात व्यवहारांना मर्यादा नाही.
बचत खाते : व्याज, मर्यादा. चालू खाते : व्याज नाही, मर्यादा नाही. चलन : अंकात व अक्षरात रक्कम, सही.
चलनावर फक्त अंकात रक्कम लिहिणे. अक्षरातही लिहावी लागते.
आठवणीची युक्ती : "बचत — साठवा; चालू — व्यवसाय चालवा".
फरक ओळखा
| वैशिष्ट्य | बचत | चालू |
|---|---|---|
| व्याज | मिळते | नाही |
| पैसे काढण्याच्या मर्यादा | काही | नाहीत |
| वापरणारे | व्यक्ती | व्यापारी |
सरावासाठी प्रश्न
- 1ओळखीचे दोन पुरावे सांगा.
- 2पत्त्याचे दोन पुरावे सांगा.
- 3KYC चे पूर्ण रूप काय?
- 4धनादेश म्हणजे काय?
- 5कोणते खाते व्याज देते?
- 6बेरीज काढा : 5 × 500 + 3 × 200 + 4 × 100 + 1 × 50 + 10.
- 7₹ 7,308 अक्षरात लिहा.
- 8वृद्ध व्यक्तीसाठी e-KYC उपयुक्त का आहे?
उत्तरे पाहा (आधी स्वतः सोडवा)
- 1आधार आणि पॅन कार्ड.
- 2वीज बिल आणि रेशन कार्ड.
- 3Know Your Customer.
- 4नाव दिलेल्या व्यक्तीला पैसे देण्याचा आदेश.
- 5बचत खाते.
- 62,500 + 600 + 400 + 50 + 10 = ₹ 3,560.
- 7सात हजार तीनशे आठ रुपये.
- 8ते घरबसल्या करता येते, बँकेत जाण्याची गरज नसते.
मुद्दल, व्याज आणि रास
राधिका बँकेकडून ₹ 25,000 कर्ज घेते आणि एका वर्षाने घेतलेल्यापेक्षा जास्त परत करते. ते जास्तीचे पैसे म्हणजे बँकेचे पैसे वापरल्याची किंमत. त्यालाच व्याज म्हणतात.
रास = मुद्दल + व्याज.
नियम 1 : मुद्दल, व्याज, रास — मुद्दल (principal) म्हणजे ठेवलेले किंवा घेतलेले पैसे. व्याज (interest) म्हणजे ते वापरल्याबद्दल दिलेले जास्तीचे पैसे. मुदत (period) म्हणजे ते किती काळ वापरले. रास (amount) = मुद्दल + व्याज. दर "8 p.c.p.a." (दर साल दर शेकडा) म्हणजे ₹ 100 वर एका वर्षाचे ₹ 8 व्याज.
आकृतीत : आकृतीत मुद्दल, व्याज आणि रास.
- सोपे : मुद्दल ₹ 20,000 आणि व्याज ₹ 1,600 : रास = 20,000 + 1,600 = ₹ 21,600.
- मध्यम : रास ₹ 7,450 आणि व्याज ₹ 450 : मुद्दल = 7,450 − 450 = ₹ 7,000.
- परीक्षेसाठी : मुद्दल ₹ 18,500 आणि रास ₹ 19,980 : व्याज = 19,980 − 18,500 = ₹ 1,480.
रास = मुद्दल + व्याज. व्याज = रास − मुद्दल. मुद्दल = रास − व्याज.
रासेला व्याज म्हणणे. रासेत मुद्दलही येते.
आठवणीची युक्ती : "मु + व्या = रास".
फरक ओळखा
| संज्ञा | अर्थ |
|---|---|
| मुद्दल | घेतलेले किंवा ठेवलेले पैसे |
| व्याज | जास्तीचे दिलेले पैसे |
| रास | मुद्दल + व्याज |
सरावासाठी प्रश्न
- 1मुद्दल म्हणजे काय?
- 2व्याज म्हणजे काय?
- 3रासेचे सूत्र लिहा.
- 45 p.c.p.a. म्हणजे काय?
- 5मुद्दल ₹ 12,000, व्याज ₹ 900. रास काढा.
- 6रास ₹ 30,600, व्याज ₹ 2,600. मुद्दल काढा.
- 7मुद्दल ₹ 45,000 आणि रास ₹ 47,700. व्याज काढा.
- 8कर्जदाराला मुद्दलापेक्षा जास्त परत का करावे लागते?
उत्तरे पाहा (आधी स्वतः सोडवा)
- 1ठेवलेले किंवा घेतलेले पैसे.
- 2घेतलेले पैसे वापरल्याबद्दल दिलेले जास्तीचे पैसे.
- 3रास = मुद्दल + व्याज.
- 4₹ 100 वर एका वर्षाचे ₹ 5 व्याज.
- 5₹ 12,900.
- 6₹ 28,000.
- 7₹ 2,700.
- 8जास्तीचे पैसे म्हणजे व्याज, देणाऱ्याचे पैसे वापरल्याची किंमत.
एका वर्षाचे सरळव्याज
₹ 100 वर वर्षाचे ₹ 5 मिळत असतील तर ₹ 18,000 वर किती मिळतील? 18,000 मध्ये किती शंभर आहेत ते मोजून 5 ने गुणायचे.
एका वर्षासाठी : व्याज = मुद्दल × दर ÷ 100.
नियम 1 : एका वर्षाचे व्याज — ₹ 100 वर 5% ने व्याज ₹ 5, म्हणून ₹ 18,000 साठी 180 शंभर : 180 × 5 = ₹ 900. एका वर्षासाठी सूत्र : व्याज = मुद्दल × दर ÷ 100. ₹ 42,000 वर 6% : 42,000 × 6 ÷ 100 = ₹ 2,520. या वर्गात आपण फक्त एका वर्षाचे व्याज पाहतो.
आकृतीत : आकृतीत एका वर्षाचे साधे व्याज.
एका वर्षाचे सरळव्याज
ॲपमध्ये ही आकृती हाताने हलवून बघता येते.
ॲपमध्ये उघडा- सोपे : ₹ 15,000 वर 4% : 15,000 × 4 ÷ 100 = ₹ 600.
- मध्यम : ₹ 36,500 वर 8% : 36,500 × 8 ÷ 100 = 365 × 8 = ₹ 2,920.
- परीक्षेसाठी : व्याजात पैसेही येऊ शकतात : ₹ 52,350 वर 5% : 52,350 × 5 ÷ 100 = ₹ 2,617.50.
I = P × R ÷ 100 (एका वर्षासाठी). दर ₹ 100 वर असतो म्हणून 100 ने भागतात.
100 ने भागणे विसरणे. नेहमी ÷ 100.
आठवणीची युक्ती : "मु × द ÷ 100" — गुणा, मग शंभराने भागा.
फरक ओळखा
| मुद्दल | दर | व्याज (1 वर्ष) |
|---|---|---|
| ₹ 100 | 5% | ₹ 5 |
| ₹ 15,000 | 4% | ₹ 600 |
| ₹ 36,500 | 8% | ₹ 2,920 |
सरावासाठी प्रश्न
- 1एका वर्षाच्या साध्या व्याजाचे सूत्र लिहा.
- 2₹ 200 वर 5% ने व्याज काढा.
- 3₹ 8,000 वर 6% ने व्याज काढा.
- 4₹ 25,000 वर 10% ने व्याज काढा.
- 5₹ 60,000 वर 7% ने व्याज काढा.
- 6₹ 12,450 वर 4% ने व्याज काढा.
- 7₹ 35,250 वर 6% ने व्याज काढा.
- 8सूत्रात 100 ने का भागतो?
उत्तरे पाहा (आधी स्वतः सोडवा)
- 1I = P × R ÷ 100.
- 2₹ 10.
- 38,000 × 6 ÷ 100 = ₹ 480.
- 4₹ 2,500.
- 560,000 × 7 ÷ 100 = ₹ 4,200.
- 612,450 × 4 ÷ 100 = ₹ 498.
- 735,250 × 6 ÷ 100 = ₹ 2,115.
- 8कारण दर प्रत्येक ₹ 100 वर दिलेला असतो.
व्याजाची उदाहरणे
दोन बँका दोन योजना देतात : एक ₹ 5,000 वर 10% आणि दुसरी ₹ 6,000 वर 7%. कोणती जास्त देते? साधे व्याज तुलना करायला मदत करते.
योजनांची तुलना करायला प्रत्येकातील व्याज काढून ते तपासा.
नियम 1 : कर्जफेड आणि ठेवींची तुलना — परत करायची रक्कम काढण्यासाठी : व्याज = मु × द ÷ 100, मग परत करायची रक्कम मु + व्याज. ठेवींची तुलना करायला प्रत्येकाचे व्याज काढा. उलट प्रश्नांसाठी : मुद्दल = व्याज ÷ दर × 100 आणि दर = व्याज ÷ मुद्दल × 100.
आकृतीत : आकृतीत ठेवींची तुलना.
- सोपे : कर्ज ₹ 24,000, 9% : व्याज = 24,000 × 9 ÷ 100 = ₹ 2,160; परत करायचे 24,000 + 2,160 = ₹ 26,160.
- मध्यम : तुलना : ₹ 5,000 वर 10% = ₹ 500; ₹ 6,000 वर 7% = ₹ 420; ₹ 4,000 वर 12% = ₹ 480. पहिली योजना सर्वाधिक देते.
- परीक्षेसाठी : उलट : ₹ 640 व्याज, 8% दर म्हणजे मुद्दल = 640 ÷ 8 × 100 = ₹ 8,000. ₹ 6,000 वर ₹ 360 व्याज म्हणजे दर = 360 ÷ 6,000 × 100 = 6%.
परतफेड = मु + व्या. तुलना व्याजाने. मु = व्या ÷ द × 100; द = व्या ÷ मु × 100.
फक्त दरांची तुलना करणे. कमी मुद्दलावर जास्त दर कमी व्याज देऊ शकतो.
आठवणीची युक्ती : "प्रत्येकाचे व्याज काढा, मग तुलना करा".
फरक ओळखा
| प्रश्न | पद्धत |
|---|---|
| परतफेड | P + I |
| तुलना | प्रत्येकाचे I काढा |
| मुद्दल शोधा | I ÷ R × 100 |
| दर शोधा | I ÷ P × 100 |
सरावासाठी प्रश्न
- 1मुद्दल ₹ 10,000, 8%. एका वर्षानंतर किती परत करायचे?
- 2व्याज ₹ 720, दर 6%. मुद्दल काढा.
- 3₹ 5,000 वर व्याज ₹ 300. दर काढा.
- 4कोणते जास्त देते : ₹ 9,000 वर 5% की ₹ 7,000 वर 7%?
- 5₹ 16,000 चे कर्ज 5% वर : व्याज काढा.
- 6₹ 30,500 चे कर्ज 6% वर. किती परत करावे लागेल?
- 7आरव ₹ 14,000 ठेवतो. एका वर्षानंतर त्याला ₹ 14,840 मिळतात. दर काढा.
- 8दोन योजनांची फक्त दरांनी तुलना पुरेशी का नाही?
उत्तरे पाहा (आधी स्वतः सोडवा)
- 1व्याज 800; ₹ 10,800.
- 2720 ÷ 6 × 100 = ₹ 12,000.
- 3300 ÷ 5,000 × 100 = 6%.
- 4450 विरुद्ध 490, म्हणून दुसरे.
- 5₹ 800.
- 6व्याज 1,830; ₹ 32,330.
- 7व्याज 840; 840 ÷ 14,000 × 100 = 6%.
- 8मुद्दलही महत्त्वाचे असते, म्हणून रुपयांतील व्याजाची तुलना करतात.