K2KARAKORAM
मराठीEnglish
ॲप उघडा

राज्य मंडळ · इयत्ता 10 · गणित भाग १

धडा ४: आर्थिक नियोजन

5 संकल्पना · उत्तरांसह 40 सराव प्रश्न · वाचन मोफत

हा धडा या भाषेतही: English

GST – परिचय

रोजच्या जीवनातून

पूर्वी बिस्किटाच्या पुड्यावर कारखान्यात, राज्याच्या सीमेवर, दुकानात अनेक छुपे कर लागत. किंमत समजणे अवघड होते. आता GST हा एकच कर संपूर्ण देशात त्यातील बहुतेक करांची जागा घेतो.

सोपी व्याख्या

GST (वस्तू व सेवा कर) हा वस्तू व सेवांवरील एकच कर आहे, 1 जुलै 2017 पासून लागू : "एक देश, एक कर, एक बाजारपेठ".

नियम 1 : GST ने कशाची जागा घेतली — GST पूर्वी वेगवेगळ्या टप्प्यांवर अनेक कर होते : उत्पादन शुल्क, सीमाशुल्क, VAT, करमणूक कर, केंद्रीय विक्री कर, सेवा कर, जकात, चैनीच्या वस्तूंवरील कर वगैरे. हे सर्व GST मध्ये सामावले. वैशिष्ट्ये : करावर कर (cascading) आकारणी बंद, त्यामुळे किमती नियंत्रित; व्यवहार पारदर्शक; व्यापाऱ्यांची राज्यनिहाय नोंदणी; आणि प्रणाली तंत्रज्ञानाधारित.

  • सोपे : GST म्हणजे वस्तू व सेवा कर.
  • मध्यम : GST 1 जुलै 2017 पासून सुरू झाला.
  • परीक्षेसाठी : GST ला "एक देश, एक कर, एक बाजारपेठ" का म्हणतात? अनेक करांऐवजी संपूर्ण देशात एकच कर प्रणाली.

नियम 2 : द्विस्तरीय प्रणाली : CGST, SGST, UTGST, IGST — एकाच राज्यात (राज्यांतर्गत) केंद्र आणि राज्य सरकारला समान वाटा : CGST (केंद्रीय GST) आणि SGST (राज्य GST). केंद्रशासित प्रदेशात SGST ऐवजी UTGST. दोन राज्यांमधील (आंतरराज्य) व्यवहारात केंद्र सरकार IGST (एकात्मिक GST) आकारते आणि संपूर्ण रक्कम स्वतःकडे ठेवते (नंतर वाटली जाते). GST दर = CGST दर + SGST दर.

राज्याअंतर्गत 18% GST चे CGST 9 आणि SGST 9 असे दोन भाग; दोन राज्यांत IGST 18एकाच राज्यातील विक्री : 18% GST निम्मा-निम्माCGST 9% → केंद्रSGST 9% → राज्यदुसऱ्या राज्यातील विक्री : फक्त IGSTIGST 18% → केंद्र (नंतर वाटप)₹ 1000 वर : CGST ₹ 90 + SGST ₹ 90 = ₹ 180 (किंवा IGST ₹ 180)

आकृतीत : आकृतीत राज्यात GST केंद्र व राज्यात वाटला जातो आणि राज्यांदरम्यान तो IGST असतो.

  • सोपे : GST 18% म्हणजे CGST 9% आणि SGST 9%.
  • मध्यम : पुणे ते नाशिक राज्यांतर्गत (CGST + SGST); पुणे ते चेन्नई आंतरराज्य (IGST).
  • परीक्षेसाठी : करपात्र मूल्य ₹ 2000, दर 12% : GST = ₹ 240, CGST = ₹ 120, SGST = ₹ 120.

नियम 3 : GST चे दर आणि कॉम्पोझिशन योजना — दर 0%, 5%, 12%, 18% आणि 28% (पाठ्यपुस्तकानुसार; सरकार वेळोवेळी स्लॅब बदलते). 0% : धान्य, फळे, भाज्या, दूध, मीठ, शिक्षण, आरोग्यसेवा. 5% : चहा, कॉफी, खाद्यतेल, मसाले, मिठाई, बस व रेल्वे प्रवास. 12% : लोणी, तूप, सुका मेवा, मोबाईल फोन. 18% : बहुतेक वस्तू व सेवा. 28% : चैनीच्या गाड्या, वातानुकूलक (AC), फ्रीज, तंबाखू उत्पादने. कॉम्पोझिशन योजना : मागील वर्षी उलाढाल ₹ 1.5 कोटींपेक्षा कमी असलेला विक्रेता ठरावीक लहान दर भरू शकतो : उपाहारगृहांसाठी 5%, उत्पादक व व्यापाऱ्यांसाठी 1%. असा विक्रेता ग्राहकांकडून GST घेऊ शकत नाही, "पुरवठा देयक" (bill of supply) देतो, तिमाही विवरणपत्र भरतो, आंतरराज्य विक्री करू शकत नाही आणि ITC घेऊ शकत नाही.

  • सोपे : दुधावर 0% कर.
  • मध्यम : 1% योजनेत उलाढाल ₹ 80 लाख असलेला व्यापारी ₹ 80,000 भरतो (CGST ₹ 40,000 + SGST ₹ 40,000).
  • परीक्षेसाठी : कॉम्पोझिशन विक्रेता ITC का घेऊ शकत नाही? ही योजना कमी निश्चित दर देते आणि त्या बदल्यात क्रेडिट सोडावे लागते.
लक्षात ठेवा

GST दर = CGST + SGST. आंतरराज्य = IGST.

सामान्य चूक

CGST ला पूर्ण GST दर समजणे. CGST फक्त निम्मा.

शॉर्टकट

आठवणीची युक्ती : "राज्यात CGST + SGST; राज्याबाहेर IGST".

फरक ओळखा

करकेव्हा
CGST + SGSTराज्यांतर्गत
CGST + UTGSTकेंद्रशासित प्रदेशात
IGSTदोन राज्यांदरम्यान

सरावासाठी प्रश्न

सोपे
  1. 1GST चे पूर्ण रूप काय?
  2. 2GST केव्हा सुरू झाला?
  3. 3GST चे दर सांगा.
मध्यम
  1. 4CGST 6% असेल तर SGST व GST किती?
  2. 5आंतरराज्य व्यापारावर कोणता कर?
  3. 6केंद्रशासित प्रदेशात SGST ऐवजी काय?
आव्हानात्मक
  1. 7करपात्र मूल्य ₹ 4000, दर 5%. CGST काढा.
  2. 8व्यापाऱ्याची उलाढाल ₹ 90 लाख आहे. तो कॉम्पोझिशन योजना घेऊ शकतो का? का?
उत्तरे पाहा (आधी स्वतः सोडवा)
  1. 1वस्तू व सेवा कर.
  2. 21 जुलै 2017.
  3. 30%, 5%, 12%, 18%, 28%.
  4. 4SGST 6%, GST 12%.
  5. 5IGST.
  6. 6UTGST.
  7. 74000 चे 2.5% = ₹ 100.
  8. 8होय, कारण ती ₹ 1.5 कोटींपेक्षा कमी आहे.

GST – कर बीजक

रोजच्या जीवनातून

दुकानात मोबाईल घेतल्यावर देयकात आधी किंमत, मग CGST, मग SGST आणि शेवटी एकूण रक्कम असते. हे देयक म्हणजे कर चलन (tax invoice). तुम्ही किती कर कुणाला दिला याचा तो पुरावा.

सोपी व्याख्या

कर चलनात (tax invoice) विक्रेत्याची माहिती, GSTIN, वस्तू, करपात्र मूल्य, CGST, SGST आणि एकूण रक्कम असते. एकूण = करपात्र मूल्य + CGST + SGST.

नियम 1 : चलनात काय असते — ज्या मूल्यावर GST आकारतात ते करपात्र मूल्य; GST सहित रक्कम चलन मूल्य. सांगितले नसेल तर विक्री किंमत म्हणजे करपात्र मूल्य. कर चलनात CGST रक्कम = SGST रक्कम आणि GST दर = CGST दर + SGST दर. GSTIN (GST ओळख क्रमांक) मध्ये 15 अक्षरे/अंक; पहिले 2 अंक राज्य कोड (महाराष्ट्र 27) आणि त्यात विक्रेत्याचा 10 अक्षरी PAN असतो. मागील वर्षी उलाढाल ₹ 20 लाखांपेक्षा जास्त असल्यास GSTIN अनिवार्य. वस्तूंना HSN कोड आणि सेवांना SAC कोड असतो.

दोन वस्तू, CGST व SGST स्तंभ आणि एकूण ₹ 528 असलेले नमुना कर बीजककर बीजक (नमुना)वस्तूकरपात्र ₹CGSTSGSTएकूण ₹पेन संच (12%)503356दफ्तर (18%)4003636472एकूण4503939528एकूण = करपात्र मूल्य + CGST + SGST (50 + 3 + 3 = 56)

आकृतीत : आकृतीत नमुना कर चलन : एकूण = करपात्र मूल्य + CGST + SGST.

  • सोपे : पेन्सिल बॉक्स ₹ 250, दर 12% : CGST = SGST = ₹ 15; एकूण ₹ 280.
  • मध्यम : ₹ 1200, दर 18% : CGST = SGST = ₹ 108; एकूण ₹ 1416.
  • परीक्षेसाठी : GSTIN 27 ने सुरू होतो : विक्रेता महाराष्ट्रातील.

नियम 2 : चलनाची उदाहरणे सोडवणे — छापील किंमत ₹ 30,000, सूट 10% : करपात्र मूल्य = ₹ 27,000. 28% GST असल्यास CGST = SGST = 27,000 चे 14% = ₹ 3780, म्हणून एकूण = 27,000 + 3780 + 3780 = ₹ 34,560. एकूण ₹ 2360 मध्ये 18% GST समाविष्ट असेल तर करपात्र मूल्य = 2360 ÷ 1.18 = ₹ 2000 आणि CGST = SGST = ₹ 180. ₹ 1000 वर CGST ₹ 60 असेल तर CGST दर = 6% आणि GST दर = 12%.

  • सोपे : एकूण ₹ 112, दर 12% म्हणजे करपात्र मूल्य ₹ 100.
  • मध्यम : करपात्र ₹ 500, दर 18% : एकूण = 500 + 45 + 45 = ₹ 590.
  • परीक्षेसाठी : ₹ 20,000 चा सोफा, 5% सूट : करपात्र ₹ 19,000; 18% GST असल्यास एकूण = 19,000 + 1710 + 1710 = ₹ 22,420.
लक्षात ठेवा

आधी सूट, मग कमी झालेल्या किमतीवर GST.

सामान्य चूक

सूटीपूर्वीच्या छापील किमतीवर GST लावणे. GST करपात्र (सूट वजा केलेल्या) मूल्यावर.

शॉर्टकट

आठवणीची युक्ती : "सूट → करपात्र → GST → एकूण".

फरक ओळखा

बाबकरपात्रदरएकूण
पेन्सिल बॉक्स25012%280
वस्तू120018%1416
वस्तू27,00028%34,560

सरावासाठी प्रश्न

सोपे
  1. 1कर चलन म्हणजे काय?
  2. 2एकूण = ?
  3. 3GSTIN मध्ये किती अक्षरे/अंक?
मध्यम
  1. 4GSTIN मध्ये महाराष्ट्राचा कोड?
  2. 5करपात्र ₹ 800, दर 18%. एकूण काढा.
  3. 6एकूण ₹ 1120 मध्ये 12% GST समाविष्ट आहे. करपात्र मूल्य काढा.
आव्हानात्मक
  1. 7छापील किंमत ₹ 5000, सूट 20%, GST 18%. एकूण काढा.
  2. 8सेवेवर CGST ₹ 135 आणि करपात्र मूल्य ₹ 1500. GST दर काढा.
उत्तरे पाहा (आधी स्वतः सोडवा)
  1. 1करपात्र मूल्य, CGST, SGST आणि एकूण दाखवणारे देयक.
  2. 2करपात्र मूल्य + CGST + SGST.
  3. 315.
  4. 427.
  5. 5800 + 72 + 72 = ₹ 944.
  6. 6₹ 1000.
  7. 7करपात्र 4000; GST 720; एकूण ₹ 4720.
  8. 8CGST दर 9%, म्हणून GST दर 18%.

GST – गणना आणि ITC

रोजच्या जीवनातून

बेकरी पीठ GST देऊन खरेदी करते, पाव GST घेऊन विकते आणि सरकारला फक्त फरक भरते. यामुळे करावर कर लागत नाही. आधी भरलेल्या कराचे हे श्रेय म्हणजे Input Tax Credit.

सोपी व्याख्या

भरावयाचा GST = जावक कर − ITC. आदान कर (input tax) म्हणजे खरेदीवर भरलेला GST; जावक कर (output tax) म्हणजे विक्रीवर घेतलेला GST; ITC म्हणजे वजा केलेला आदान कर.

नियम 1 : B2B, B2C आणि ITC — दोन GSTIN धारकांमधील व्यवहार B2B; ग्राहकाशी व्यवहार B2C, जो शेवटचा दुवा : उत्पादक → घाऊक विक्रेता → किरकोळ विक्रेता → ग्राहक. भरावयाचा GST समान भागात CGST आणि SGST (केंद्रशासित प्रदेशात UTGST) मध्ये विभागतात. शेवटी संपूर्ण कर ग्राहक सोसतो, म्हणून GST हा अप्रत्यक्ष कर.

  • सोपे : आदान कर ₹ 100, जावक कर ₹ 150 : भरावा ₹ 50.
  • मध्यम : भरावा ₹ 50 म्हणजे CGST ₹ 25 आणि SGST ₹ 25.
  • परीक्षेसाठी : GST अप्रत्यक्ष कर का? व्यापारी गोळा करतात, पण शेवटी ग्राहक सोसतो.
पुरवठा साखळीत प्रत्येक व्यापारी आउटपुट कर वजा इनपुट कर भरतो; एकूण कर अंतिम किमतीच्या 12%12% GST वर इनपुट टॅक्स क्रेडिटउत्पादकविक्री ₹ 100आउटपुट कर 12इनपुट कर − 0भरतो ₹ 12= 12 − 0घाऊक विक्रेताविक्री ₹ 150आउटपुट कर 18इनपुट कर − 12भरतो ₹ 6= 18 − 12किरकोळ विक्रेताविक्री ₹ 200आउटपुट कर 24इनपुट कर − 18भरतो ₹ 6= 24 − 18एकूण GST = 12 + 6 + 6 = ₹ 24 = ₹ 200 च्या 12% (अंतिम किंमत)

आकृतीत : आकृतीत ITC मुळे प्रत्येक व्यापारी फक्त स्वतः वाढवलेल्या मूल्यावरील कर भरतो.

नियम 2 : पुरवठा साखळी — उत्पादक ₹ 500 ला, घाऊक विक्रेता ₹ 700 ला, किरकोळ विक्रेता ग्राहकाला ₹ 900 ला विकतो, सर्वांवर 18%. जावक कर : 90, 126, 162. सरकारला भरलेला GST : उत्पादक ₹ 90; घाऊक 126 − 90 = ₹ 36; किरकोळ 162 − 126 = ₹ 36; एकूण ₹ 162 (CGST ₹ 81 + SGST ₹ 81), जे ₹ 900 चे अगदी 18%. ग्राहक 900 + 162 = ₹ 1062 देतो.

  • सोपे : उत्पादकाचा कर : 500 चे 18% = ₹ 90.
  • मध्यम : घाऊक विक्रेता : जावक ₹ 126, ITC ₹ 90, भरावा ₹ 36.
  • परीक्षेसाठी : तीन भरणा 90 + 36 + 36 = 162 हे अंतिम किमतीवरील कराइतके.

नियम 3 : सोडवलेली उदाहरणे — व्यापाऱ्याने करपात्र ₹ 15,000 ला खरेदी करून ₹ 20,000 ला विकले, दर 12% : आदान ₹ 1800, जावक ₹ 2400, भरावा ₹ 600 (CGST ₹ 300 + SGST ₹ 300). किमती ₹ 11,800 आणि ₹ 17,700 मध्ये 18% GST समाविष्ट असेल तर करपात्र मूल्ये 10,000 व 15,000, आदान ₹ 1800, जावक ₹ 2700, भरावा ₹ 900. चंदीगड (केंद्रशासित प्रदेश) मध्ये विक्री ₹ 30,000, खरेदी ₹ 26,000, दर 5% : 4000 चे 5% = ₹ 200 भरावे (CGST ₹ 100 + UTGST ₹ 100).

  • सोपे : जावक ₹ 2400 − आदान ₹ 1800 = ₹ 600.
  • मध्यम : 11,800 ÷ 1.18 = ₹ 10,000.
  • परीक्षेसाठी : केंद्रशासित प्रदेशात भरावा कर CGST आणि UTGST मध्ये विभागतात.

नियम 4 : IGST चे श्रेय — दुसऱ्या राज्यातून माल घेतल्यास IGST भरावा लागतो. हे श्रेय आधी IGST साठी, मग CGST साठी, मग SGST साठी वापरतात. महाराष्ट्रातील व्यापारी गुजरातमधून ₹ 10,000 चा माल घेतो आणि 18% IGST = ₹ 1800 भरतो. तो महाराष्ट्रात ₹ 12,000 ला विकतो : CGST ₹ 1080 + SGST ₹ 1080. IGST श्रेय 1800 आधी CGST फेडते : भरावा CGST = 1080 − 1080 = 0; उरलेले 720 SGST साठी : भरावा SGST = 1080 − 720 = ₹ 360. एकूण भरावा ₹ 360 = जावक 2160 − आदान 1800.

  • सोपे : आंतरराज्य खरेदीवर IGST भरतात.
  • मध्यम : IGST श्रेय आधी IGST साठी, मग CGST साठी वापरा.
  • परीक्षेसाठी : एकूण भरावा कर तरीही जावक कर − आदान कर.
लक्षात ठेवा

भरावा GST = जावक − आदान. CGST आणि SGST मध्ये समान विभागा.

सामान्य चूक

करांऐवजी विक्री किंमत आणि खरेदी किंमत वजा करणे. करांच्या रकमा वजा करा.

शॉर्टकट

आठवणीची युक्ती : "जावक − आदान = भरावा".

फरक ओळखा

संज्ञाअर्थ
आदान करखरेदीवरील GST
जावक करविक्रीवरील GST
ITCवजा केलेला आदान कर
भरावा GSTजावक − ITC

सरावासाठी प्रश्न

सोपे
  1. 1आदान कर म्हणजे काय?
  2. 2जावक कर म्हणजे काय?
  3. 3भरावा GST चे सूत्र?
मध्यम
  1. 4B2C म्हणजे काय?
  2. 5जावक ₹ 900, आदान ₹ 650. भरावा? CGST?
  3. 6व्यापारी करपात्र ₹ 4000 ला खरेदी करून ₹ 5000 ला विकतो, GST 12%. भरावा GST काढा.
आव्हानात्मक
  1. 7किमती 100, 150, 200 आणि दर 10% असल्यास किरकोळ विक्रेता किती भरतो?
  2. 8ITC मुळे करावर कर का टळतो?
उत्तरे पाहा (आधी स्वतः सोडवा)
  1. 1खरेदीवर भरलेला GST.
  2. 2विक्रीवर घेतलेला GST.
  3. 3जावक कर − ITC.
  4. 4व्यापारी ते ग्राहक.
  5. 5₹ 250; CGST ₹ 125.
  6. 6600 − 480 = ₹ 120.
  7. 720 − 15 = ₹ 5.
  8. 8प्रत्येक व्यापारी फक्त स्वतः वाढवलेल्या मूल्यावरच कर भरतो.

शेअर्स

रोजच्या जीवनातून

कंपनीला वाढायला पैसा हवा. ती आपली मालकी लहान समान तुकड्यांत, म्हणजे समभागांत (shares), विभागून विकते. एक समभाग घेतला की तुम्ही कंपनीचा थोडासा भाग मालक आणि नफ्यात भागीदार.

सोपी व्याख्या

समभाग (share) हा कंपनीच्या भांडवलाचा सर्वांत लहान एकक. दर्शनी किंमत (FV) प्रमाणपत्रावर छापलेली; बाजारभाव (MV) हा शेअर बाजारातील भाव. लाभांश (dividend) FV वर मिळतो.

नियम 1 : दर्शनी किंमत, बाजारभाव, अधिमूल्य, कमी मूल्य — समभागांचे व्यवहार शेअर बाजारात होतात : BSE (मुंबई शेअर बाजार, आशियातील सर्वांत जुना) आणि NSE (राष्ट्रीय शेअर बाजार). MV > FV तर अधिमूल्याने (MV = FV + अधिमूल्य); MV = FV तर बरोबरीने (at par); MV < FV तर कमी मूल्याने (at a discount). FV ₹ 10, अधिमूल्य ₹ 6 तर MV ₹ 16. FV ₹ 50 आणि MV ₹ 38 म्हणजे ₹ 12 कमी. FV ₹ 100, अधिमूल्य ₹ 40 तर MV ₹ 140.

दर्शनी किंमत 10 आणि बाजारभाव 50 असलेला शेअर : लाभांश दर्शनी किमतीवर आणि परतावा गुंतवलेल्या रकमेवरदर्शनी किंमत, बाजारभाव आणि लाभांशदर्शनी किंमत FV₹ 10 (छापलेली)बाजारभाव MV₹ 50 (आज)लाभांश FV चा 20%= ₹ 2 प्रति शेअरगुंतवणूक : 100 × 50= ₹ 5000लाभांश उत्पन्न = 100 × 2 = ₹ 200परतावा = 200 ÷ 5000 × 100 = 4%

आकृतीत : आकृतीत लाभांश दर्शनी किमतीवर आणि गुंतवणूक रक्कम बाजारभावावर मोजतात.

  • सोपे : FV ₹ 10, MV ₹ 10 : बरोबरीने.
  • मध्यम : FV ₹ 100, MV ₹ 85 : ₹ 15 कमी.
  • परीक्षेसाठी : MV ₹ 175 आणि अधिमूल्य ₹ 75 वरून FV ₹ 100.

नियम 2 : लाभांश आणि परताव्याचा दर — गुंतवणूक = समभागांची संख्या × MV. प्रति समभाग लाभांश = लाभांश दर × FV. परताव्याचा दर = लाभांश उत्पन्नगुंतवणूक × 100. 40 समभाग, FV ₹ 10, MV ₹ 15, लाभांश 20% : गुंतवणूक 40 × 15 = ₹ 600; प्रति समभाग लाभांश ₹ 2, एकूण ₹ 80; परतावा = 80600 × 100 = 13.33%. एक समभाग FV ₹ 100, MV ₹ 125, लाभांश 10% : परतावा = 10125 × 100 = 8%.

  • सोपे : FV ₹ 10 आणि 30% लाभांश म्हणजे प्रति समभाग ₹ 3.
  • मध्यम : ₹ 12,000 मध्ये MV ₹ 15 ने 800 समभाग मिळतात.
  • परीक्षेसाठी : 800 समभाग, FV ₹ 10, लाभांश 25% : उत्पन्न = 800 × 2.5 = ₹ 2000; परतावा = 200012000 × 100 = 16.67%.

नियम 3 : दलाली — नोंदणीकृत दलाल आपल्यासाठी समभाग खरेदी-विक्री करतो आणि दलाली आकारतो, जी नेहमी बाजारभावावर. खरेदी किंमत = MV + दलाली; विक्री किंमत = MV − दलाली. दलालीवर दलाल 18% GST (9% CGST + 9% SGST) आकारतो. MV ₹ 200, दलाली 0.5% (प्रति समभाग ₹ 1) : 50 समभाग खरेदीला 50 × 201 = ₹ 10,050 आणि विक्रीला 50 × 199 = ₹ 9,950. GST सहित : दलाली 50 + GST 9 (₹ 4.50 + ₹ 4.50), म्हणून खरेदीदार 10,000 + 50 + 9 = ₹ 10,059 देतो.

  • सोपे : ₹ 200 वर 0.5% दलाली म्हणजे ₹ 1.
  • मध्यम : खरेदी किंमत = 200 + 1 = ₹ 201.
  • परीक्षेसाठी : 100 समभाग MV ₹ 60 ला (दलाली 0.5%) घेतले आणि MV ₹ 70 ला विकले : खर्च 100 × 60.30 = 6030; विक्री 100 × 69.70 = 6970; GST पूर्वी नफा ₹ 940.

नियम 4 : डीमॅट खाते — डीमॅट खाते समभाग इलेक्ट्रॉनिक स्वरूपात ठेवते आणि खरेदी-विक्रीसाठी ट्रेडिंग खाते लागते. बँका व दलाल (Depository Participants) NSDL आणि CDSL या डिपॉझिटरींतर्गत ही खाती उघडतात. दलालांवर SEBI (भारतीय प्रतिभूती व विनिमय मंडळ) चे नियंत्रण असते.

Live आकृती

शेअर्स

ॲपमध्ये ही आकृती हाताने हलवून बघता येते.

ॲपमध्ये उघडा
  • सोपे : डीमॅट खात्यात समभाग इलेक्ट्रॉनिक स्वरूपात असतात.
  • मध्यम : SEBI दलालांचे नियमन करते.
  • परीक्षेसाठी : डीमॅट खात्यासोबत ट्रेडिंग खाते का लागते? खरेदी-विक्रीचे आदेश देण्यासाठी.
लक्षात ठेवा

लाभांश FV वर. गुंतवणूक MV वर. दलाली MV वर.

सामान्य चूक

लाभांश बाजारभावावर मोजणे. लाभांश नेहमी दर्शनी किमतीवर.

शॉर्टकट

आठवणीची युक्ती : "लाभांश = FV; गुंतवणूक = MV".

फरक ओळखा

संज्ञाअर्थ
FVछापील किंमत
MVबाजारातील भाव
लाभांशFV वरील नफ्याचा वाटा
दलालीMV वरील दलालाचे शुल्क

सरावासाठी प्रश्न

सोपे
  1. 1समभाग म्हणजे काय?
  2. 2दर्शनी किंमत म्हणजे काय?
  3. 3FV ₹ 10, MV ₹ 14. अधिमूल्य?
मध्यम
  1. 4FV ₹ 100, MV ₹ 92. कमी मूल्य?
  2. 550 समभाग MV ₹ 20 ला. गुंतवणूक?
  3. 6FV ₹ 100 वर 15% लाभांश. प्रति समभाग लाभांश?
आव्हानात्मक
  1. 7FV ₹ 100, MV ₹ 150, लाभांश 12%. परताव्याचा दर काढा.
  2. 8MV ₹ 500 ला 10 समभाग, दलाली 0.2%. GST वगळून एकूण खर्च?
उत्तरे पाहा (आधी स्वतः सोडवा)
  1. 1कंपनीच्या भांडवलाचा सर्वांत लहान एकक.
  2. 2समभाग प्रमाणपत्रावर छापलेली किंमत.
  3. 3₹ 4.
  4. 4₹ 8.
  5. 5₹ 1000.
  6. 6₹ 15.
  7. 712150 × 100 = 8%.
  8. 8दलाली प्रति समभाग ₹ 1; 10 × 501 = ₹ 5010.

म्युच्युअल फंड आणि SIP

रोजच्या जीवनातून

चांगले समभाग तुम्हाला स्वतः निवडता येत नसतील तर तुम्ही आणि इतर अनेक जण एका कुंडात पैसे टाकू शकता आणि तज्ज्ञ ते कुठे गुंतवायचे ते ठरवतो. ते कुंड म्हणजे म्युच्युअल फंड.

सोपी व्याख्या

म्युच्युअल फंड अनेक गुंतवणूकदारांचा पैसा एकत्र करून तज्ज्ञांमार्फत गुंतवतो. आपल्याला युनिट्स मिळतात आणि प्रत्येक युनिटची किंमत म्हणजे NAV (निव्वळ मालमत्ता मूल्य).

नियम 1 : म्युच्युअल फंड आणि NAV — फंड AMC (मालमत्ता व्यवस्थापन कंपनी) चालवते आणि इक्विटी फंड (समभाग), डेट फंड (रोखे) किंवा संतुलित फंडांत गुंतवते, त्यामुळे जोखीम विभागली जाते. गुंतवणूक बाजार जोखमीच्या अधीन. एका युनिटचे NAV = फंडाचे एकूण मूल्य ÷ युनिट्सची संख्या आणि एकूण मूल्य = NAV × युनिट्स. ₹ 120 कोटी मूल्य आणि 6 कोटी युनिट्स असलेल्या योजनेचे NAV = ₹ 20. ₹ 15,000 मध्ये NAV ₹ 30 ने 500 युनिट्स मिळतात. NAV ₹ 12.40 ने 250 युनिट्सची किंमत ₹ 3100.

गुंतवणूकदार निधीत पैसे टाकतात; तज्ज्ञ ते अनेक योजनांत गुंतवतातम्युच्युअल फंड कसा चालतोअनेक गुंतवणूकदारलहान रकमाम्युच्युअल फंडएक मोठा निधीतज्ज्ञ व्यवस्थापकगुंतवणूक करतोअनेक योजनाजोखीम विभागली

आकृतीत : आकृतीत म्युच्युअल फंड लहान रकमा एकत्र करून तज्ज्ञांमार्फत अनेक योजनांत गुंतवतो.

  • सोपे : ₹ 100 कोटी ÷ 5 कोटी युनिट्स = NAV ₹ 20.
  • मध्यम : ₹ 6000 मध्ये NAV ₹ 20 ने 300 युनिट्स.
  • परीक्षेसाठी : NAV ₹ 25 ने 400 युनिट्सचे मूल्य ₹ 10,000.

नियम 2 : SIP आणि सुरक्षितता — SIP (क्रमबद्ध गुंतवणूक योजना) मध्ये ठरावीक लहान रक्कम नियमित गुंतवतात, उदा. दरमहा ₹ 500. यामुळे बचतीची सवय लागते आणि बाजारातील चढ-उतार सपाट होतात : ₹ 500 मध्ये NAV ₹ 25 ने 20 युनिट्स मिळतात आणि पुढच्या महिन्यात ₹ 500 मध्ये NAV ₹ 20 ने 25 युनिट्स; ₹ 1000 मध्ये तुमच्याकडे 45 युनिट्स असून सरासरी खर्च प्रति युनिट सुमारे ₹ 22.22. बँक FD आणि टपाल योजना जास्त सुरक्षित, पण परतावा कमी, जो महागाईवर मात करू शकत नाही. जोखीम आणि परतावा हातात हात घालून चालतात; SIP किमान 3 ते 5 वर्षे, आदर्शतः 10 ते 15 वर्षे ठेवावी.

  • सोपे : SIP म्हणजे नियमित लहान रक्कम गुंतवणे.
  • मध्यम : ₹ 500 मध्ये NAV ₹ 20 ने 25 युनिट्स.
  • परीक्षेसाठी : दोन हप्त्यांत ₹ 1000 मध्ये 20 + 25 = 45 युनिट्स, म्हणून सरासरी खर्च = 100045 ≈ ₹ 22.22.
लक्षात ठेवा

NAV = एकूण मूल्य ÷ युनिट्स. SIP : लहान, नियमित, दीर्घकालीन.

सामान्य चूक

म्युच्युअल फंड जोखीममुक्त आहेत असे समजणे. ते बाजार जोखमीच्या अधीन असतात.

शॉर्टकट

आठवणीची युक्ती : "नियमित + दीर्घकाळ = SIP".

फरक ओळखा

संज्ञाअर्थ
युनिटफंडातील वाटा
NAVएका युनिटची किंमत
SIPनियमित लहान गुंतवणूक
AMCफंड चालवणारी कंपनी

सरावासाठी प्रश्न

सोपे
  1. 1म्युच्युअल फंड म्हणजे काय?
  2. 2NAV म्हणजे काय?
  3. 3NAV चे सूत्र?
मध्यम
  1. 4SIP चे पूर्ण रूप?
  2. 5₹ 8000, NAV ₹ 40. किती युनिट्स?
  3. 6120 युनिट्स, NAV ₹ 15. मूल्य?
आव्हानात्मक
  1. 7₹ 200 कोटींचा फंड आणि 8 कोटी युनिट्स : NAV?
  2. 8दीर्घकाळात FD चा खरा परतावा म्युच्युअल फंडापेक्षा कमी का असू शकतो?
उत्तरे पाहा (आधी स्वतः सोडवा)
  1. 1अनेक गुंतवणूकदारांच्या पैशाचा, तज्ज्ञांनी व्यवस्थापित केलेला संच.
  2. 2फंडाच्या एका युनिटची किंमत.
  3. 3एकूण मूल्य ÷ युनिट्सची संख्या.
  4. 4Systematic Investment Plan (क्रमबद्ध गुंतवणूक योजना).
  5. 5200.
  6. 6₹ 1800.
  7. 7₹ 25.
  8. 8तिचा दर कमी असून महागाईवर मात करू शकत नाही, पण ती जास्त सुरक्षित.

झटपट उजळणी

  • देय GST = निर्गत कर − ITC; GST चा दर = CGST चा दर + SGST चा दर आणि CGST रक्कम = SGST रक्कम; GST चे दर 0%, 5%, 12%, 18% आणि 28%.
  • गुंतवलेली रक्कम = शेअर्सची संख्या × MV; परताव्याचा दर = लाभांश उत्पन्नगुंतवलेली रक्कम × 100; लाभांश FV वर आणि दलाली MV वर मोजतात (खरेदी : MV + दलाली, विक्री : MV − दलाली) आणि दलालीवर 18% GST.
  • एका युनिटचा NAV × युनिट्सची संख्या = एकूण निधीचे मूल्य; SIP म्हणजे दीर्घ मुदतीसाठी नियमित लहान गुंतवणूक.
Live आकृती

झटपट उजळणी

ॲपमध्ये ही आकृती हाताने हलवून बघता येते.

ॲपमध्ये उघडा