अणुऊर्जा
घरात वीज कमी पडली तर नवे स्रोत शोधावे लागतात. तसेच देशाला वीज आणि अन्न वाढवण्यासाठी अणुऊर्जेचा उपयोग करायचा ठरला.
अणुऊर्जा म्हणजे अणूच्या केंद्रकातील ऊर्जा; तिचा वापर वीजनिर्मिती, शेती, उद्योग आणि वैद्यकीय क्षेत्रात करता येतो. भारताने तिचा शांततामय उपयोग करण्यासाठी १९४८ मध्ये आयोग स्थापन केला.
मुख्य कल्पना 1 : भारतीय अणुऊर्जा आयोग — पंतप्रधान नेहरूंना वैज्ञानिक दृष्टिकोन वाढवायचा होता. म्हणून त्यांनी १० ऑगस्ट १९४८ ला अणुऊर्जा आयोग स्थापन केला आणि डॉ. होमी भाभा यांना पहिले अध्यक्ष नेमले. वीजनिर्मिती, अन्नधान्याचे उत्पादन आणि टिकवणूक वाढवणे ही उद्दिष्टे होती.
मुख्य कल्पना 2 : अणुभट्ट्या आणि केंद्रे — १९५६ मध्ये ‘अप्सरा’ ही अणुभट्टी सुरू झाली; १९६९ मध्ये तारापूर येथे अणुशक्ती केंद्र उभे राहिले. तामिळनाडूतील कल्पक्कम येथे थोरियमचा वापर करण्यासाठी केंद्र उभारले गेले. जड पाण्याचे कारखाने वडोदरा, तालचेर, तुतिकोरिन, कोटा येथे सुरू झाले.
मुख्य कल्पना 3 : ध्रुव आणि अणुशक्ती महामंडळ — १९८५ मध्ये मुंबईजवळ ट्रॉम्बे येथे पूर्णपणे भारतीय बनावटीची ‘ध्रुव’ अणुभट्टी सुरू झाली. येथे उद्योग, शेती आणि वैद्यकात वापरले जाणारे अनेक किरणोत्सारी पदार्थ तयार होतात. १९८७ मध्ये न्यूक्लियर पॉवर कॉर्पोरेशन ऑफ इंडिया (NPCIL) स्थापन झाली.
- सोपे : अणुऊर्जा आयोगाचे पहिले अध्यक्ष कोण? — डॉ. होमी भाभा.
- मध्यम : तारापूर केंद्र कधी? — १९६९ मध्ये.
- परीक्षा-प्रकार : NPCIL कधी स्थापन झाली? — १९८७ मध्ये.
आकृतीत : अणुऊर्जा क्षेत्रातील महत्त्वाची वर्षे.
अप्सरा अणुभट्टी सुरू होण्याआधी काय घडले? डॉ. होमी भाभा यांनी १९४५ मध्ये टाटा मूलभूत संशोधन संस्था स्थापन केली आणि ऑगस्ट १९४८ मध्ये अणुऊर्जा आयोगाची स्थापना झाली.
अप्सरा अणुभट्टी सुरू होण्यानंतर काय घडले? ४ ऑगस्ट १९५६ रोजी ट्रॉम्बे येथे भारताची पहिली अणुभट्टी ‘अप्सरा’ सुरू झाली. १९६९ मध्ये महाराष्ट्रातील तारापूर केंद्रातून अणुऊर्जेवर वीजनिर्मिती सुरू झाली.
४८ आयोग; ५६ अप्सरा; ६९ तारापूर; ८५ ध्रुव; ८७ NPCIL.
अप्सरा आणि ध्रुव एकच नाहीत; अप्सरा १९५६ ची, ध्रुव १९८५ ची अणुभट्टी आहे.
आठवणीची युक्ती : आ-अ-ता-ध्रु-न = आयोग-अप्सरा-तारापूर-ध्रुव-NPCIL. आठवणीची युक्ती: “आयोग, अप्सरा, तारापूर, ध्रुव — एकेक पाऊल”.
फरक ओळखा
| संस्था/अणुभट्टी | वर्ष | ठिकाण/काम |
|---|---|---|
| अणुऊर्जा आयोग | १९४८ | अध्यक्ष डॉ. भाभा |
| अप्सरा | १९५६ | पहिली अणुभट्टी |
| ध्रुव | १९८५ | ट्रॉम्बे; भारतीय बनावट |
सरावासाठी प्रश्न
- 1अणुऊर्जा आयोग कोणी आणि कधी स्थापन केला?
- 2आयोगाची उद्दिष्टे सांगा.
- 3अप्सरा अणुभट्टी कधी सुरू झाली?
- 4कल्पक्कम केंद्र कशासाठी उभारले?
- 5ध्रुव अणुभट्टीचे वैशिष्ट्य सांगा.
- 6NPCIL ची स्थापना का झाली?
- 7नेहरूंनी अणुऊर्जा आयोग का स्थापन केला ते स्पष्ट करा.
- 8अणुऊर्जेचे फायदे कोणत्या क्षेत्रांत होतात? उदाहरणे द्या.
उत्तरे पाहा (आधी स्वतः सोडवा)
- 1पंडित नेहरूंनी १० ऑगस्ट १९४८ ला.
- 2वीज निर्माण करणे, अन्नधान्य वाढवणे आणि टिकवणे.
- 3१९५६ मध्ये.
- 4थोरियमचा वापर करून अणुऊर्जा निर्माण करण्यासाठी.
- 5ती पूर्णपणे भारतीय बनावटीची आहे.
- 6सुरक्षित, स्वस्त आणि पर्यावरणपूरक वीज निर्माण करण्याचे तंत्र आत्मसात करण्यासाठी.
- 7देशाची प्रगती आणि वैज्ञानिक दृष्टिकोन वाढवण्यासाठी.
- 8वीज, शेती, उद्योग आणि वैद्यक.
अणुचाचण्या आणि क्षेपणास्त्र विकास
शेजारी बलवान झाला तर आपणही स्वतःची तयारी वाढवतो. तसेच भारताने स्वसंरक्षणासाठी चाचण्या आणि क्षेपणास्त्रे विकसित केली.
अणुचाचणी म्हणजे अणुस्फोटाची चाचणी करणे. क्षेपणास्त्र म्हणजे लांबवर लक्ष्यावर मारा करणारे मार्गदर्शित शस्त्र.
मुख्य कल्पना 1 : पोखरण अणुचाचण्या — १८ मे १९७४ ला राजस्थानातील पोखरण येथे भारताने पहिली अणुचाचणी केली; पंतप्रधान इंदिरा गांधींनी निर्णय घेतला, डॉ. होमी सेठना आणि डॉ. राजा रामण्णा यांची मोठी भूमिका होती. पोखरण माणसांच्या वस्तीपासून दूर आणि भूजलाशिवाय असल्याने निवडले गेले. ११ मे १९९८ ला दुसरी चाचणी झाली; त्या दिवशी तीन स्फोट झाले, पंतप्रधान अटलबिहारी वाजपेयींनी अणुशस्त्रांचा पहिला वापर न करण्याचे आश्वासन दिले.
मुख्य कल्पना 2 : क्षेपणास्त्रे आणि DRDO — १९५८ मध्ये संरक्षण संशोधन आणि विकास संघटना (DRDO) स्थापन झाली; डॉ. ए. पी. जे. अब्दुल कलाम यांना ‘मिसाईल मॅन’ म्हणतात. १९८८ मध्ये पृथ्वी आणि १९८९ मध्ये अग्नी यांची चाचणी झाली; १९९० मध्ये ‘आकाश’ आणि रणगाडे नष्ट करणारे ‘नाग’ तयार झाले.
मुख्य कल्पना 3 : स्वावलंबनाचा निर्धार — पाठ्यपुस्तकानुसार १९७४ च्या चाचणीनंतर अमेरिकेने आर्थिक निर्बंध घातले आणि अंतराळ, दूरसंचार आणि क्षेपणास्त्र तंत्रज्ञान देण्यास नकार दिला. त्यामुळे भारताने आपला स्वतःचा क्षेपणास्त्र कार्यक्रम राबवला आणि अमेरिका, रशिया, फ्रान्स, चीन, जर्मनी यांसारख्या राष्ट्रांच्या रांगेत स्थान मिळवले.
- सोपे : पहिली अणुचाचणी कधी? — १८ मे १९७४.
- मध्यम : अग्नीची चाचणी कधी? — १९८९ मध्ये.
- परीक्षा-प्रकार : ‘मिसाईल मॅन’ कोण? — डॉ. ए. पी. जे. अब्दुल कलाम.
आकृतीत : अणुचाचण्या आणि क्षेपणास्त्रांचा कालक्रम.
पोखरण चाचणीआधी काय घडले? १९६६ मध्ये भाभा यांच्या निधनानंतर भौतिकशास्त्रज्ञ राजा रामण्णा यांच्या नेतृत्वाखाली सुमारे ७५ वैज्ञानिक आणि अभियंत्यांनी १९६७ पासून या कामावर काम केले. चाचणी गुप्त ठेवली गेली.
पोखरण चाचणीनंतर काय घडले? १८ मे १९७४ ला सकाळी ८ वाजून ५ मिनिटांनी चाचणी झाली; भारताने ती “शांततामय अणुस्फोट” असल्याचे सांगितले. यानंतर १९७५ मध्ये अणुपुरवठादार गट (NSG) स्थापन झाला आणि भारताला अणुतंत्रज्ञानाच्या निर्यातीवर बंधने आली.
IGMDP आधी काय घडले? जुलै १९८३ मध्ये केंद्र सरकारने एकात्मिक मार्गदर्शित क्षेपणास्त्र विकास कार्यक्रम (IGMDP) मंजूर केला. इस्रोमध्ये SLV-३ चे प्रकल्प संचालक असलेले कलाम DRDO च्या प्रयोगशाळेचे संचालक झाले आणि पाच प्रकारची क्षेपणास्त्रे एकत्र विकसित करायचे ठरले.
IGMDP नंतर काय घडले? २५ फेब्रुवारी १९८८ ला श्रीहरीकोटा येथून पृथ्वीची पहिली चाचणी झाली आणि १९८९ मध्ये अग्नीचे पुनःप्रवेश तंत्रज्ञानासह उड्डाण झाले. हा कार्यक्रम २००८ मध्ये पूर्ण झाल्याचे जाहीर झाले.
१९७४ पहिली चाचणी; १९८८ पृथ्वी; १९८९ अग्नी; १९९८ दुसरी चाचणी.
पोखरण फक्त एकदा नाही; १९७४ आणि १९९८ अशा दोन चाचण्या.
आठवणीची युक्ती : ७४-८८-८९-९८ = चाचणी-पृथ्वी-अग्नी-चाचणी. आठवणीची युक्ती: “७४ चाचणी, ८८ पृथ्वी, ८९ अग्नी, ९८ चाचणी”.
फरक ओळखा
| क्षेपणास्त्र | प्रकार | वर्ष |
|---|---|---|
| पृथ्वी | जमिनीवरून जमिनीवर | १९८८ |
| अग्नी | लांब पल्ल्याचे | १९८९ |
| आकाश / नाग | जमीन-हवा / रणगाडाविरोधी | १९९० |
सरावासाठी प्रश्न
- 1भारताने पहिली अणुचाचणी कोठे आणि कधी केली?
- 2पोखरण ठिकाण का निवडले?
- 3कलाम यांना ‘मिसाईल मॅन’ का म्हणतात?
- 4पृथ्वी आणि अग्नी क्षेपणास्त्रांच्या चाचण्या कधी झाल्या?
- 5१९७४ च्या चाचणीआधी आणि नंतर काय घडले?
- 6IGMDP चे महत्त्व सांगा.
- 7भारताने स्वतःचा क्षेपणास्त्र कार्यक्रम का सुरू केला?
- 8चार क्षेपणास्त्रांचा तक्ता प्रकार आणि वर्षासह तयार करा.
उत्तरे पाहा (आधी स्वतः सोडवा)
- 1राजस्थानातील पोखरण येथे, १८ मे १९७४ ला.
- 2कारण ते वस्तीपासून दूर आहे आणि तेथे भूजल नाही.
- 3त्यांनी क्षेपणास्त्र निर्मितीत मोठे योगदान दिले.
- 4पृथ्वी १९८८; अग्नी १९८९.
- 5आधी रामण्णांच्या गटाचे काम; नंतर १९७५ चा NSG आणि निर्बंध.
- 6पाच प्रकारची क्षेपणास्त्रे देशातच विकसित करण्याचा पाया घातला.
- 7कारण अमेरिकेने तंत्रज्ञान देण्यास नकार दिला; भारताला स्वावलंबी व्हायचे होते.
- 8पृथ्वी - जमीन-जमीन - १९८८; अग्नी - लांब पल्ला - १९८९; आकाश - जमीन-हवा - १९९०; नाग - रणगाडाविरोधी.
अंतराळ संशोधन
शाळेत नवे काही शिकायला आधी प्रयोगशाळा बांधावी लागते. तसेच अंतराळ संशोधनासाठी प्रक्षेपण केंद्र आणि संस्था उभ्या कराव्या लागल्या.
अंतराळ संशोधन म्हणजे रॉकेट आणि उपग्रहांच्या साह्याने अवकाशाचा अभ्यास आणि उपयोग करणे. भारताचे अंतराळ संशोधन इस्रोमार्फत चालते.
मुख्य कल्पना 1 : थुंबा आणि पहिले रॉकेट — पाठ्यपुस्तकानुसार भारतीय राष्ट्रीय अंतराळ संशोधन समितीने केरळमधील थुंबा विषुववृत्तीय प्रक्षेपण केंद्रातून भारताचे पहिले संशोधन रॉकेट सोडले. १९६७ मध्ये स्वदेशी रॉकेट रोहिणी-७५ यशस्वी झाले. १५ ऑगस्ट १९६९ ला इस्रो (ISRO) स्थापन झाली; तिचे मुख्यालय बंगळुरू येथे आहे आणि उपग्रह प्रक्षेपणासाठी आंध्र प्रदेशातील श्रीहरीकोटा केंद्र वापरले जाते.
मुख्य कल्पना 2 : आर्यभट्ट ते भास्कर — १९७५ मध्ये सोव्हिएत रशियाच्या मदतीने भारताचा पहिला उपग्रह ‘आर्यभट्ट’ सोडला गेला; भारतीय वैज्ञानिक स्वतः उपग्रह बांधू आणि सोडू शकतात हे यातून सिद्ध झाले. १९७९ मध्ये रशियातून ‘भास्कर-१’ आणि १९८१ मध्ये ‘भास्कर-२’ हे दूरसंवेदन उपग्रह सोडले गेले; त्यामुळे पाणी, खनिजे आणि हवामानाची माहिती मिळू लागली.
मुख्य कल्पना 3 : APPLE आणि INSAT — १९ जून १९८१ ला फ्रेंच गयाना येथून इस्रोने बांधलेला पहिला पूर्ण स्वदेशी उपग्रह ‘APPLE’ सोडला गेला. ऑगस्ट १९८३ मध्ये ‘INSAT-१B’ अंतराळात गेला; त्यामुळे दूरसंचार, दूरदर्शन, रेडिओ आणि हवामान अंदाज यांत मोठी क्रांती झाली, आणि २०७ आकाशवाणी केंद्रे एकमेकांना जोडली गेली.
- सोपे : ISRO कधी स्थापन झाली? — १५ ऑगस्ट १९६९.
- मध्यम : भारताचा पहिला उपग्रह कोणता? — आर्यभट्ट (१९७५).
- परीक्षा-प्रकार : INSAT-१B कधी सोडला? — ऑगस्ट १९८३.
आकृतीत : अंतराळ संशोधनाचा कालक्रम.
थुंबा प्रक्षेपणाआधी काय घडले? विक्रम साराभाई यांनी थुंबा हे ठिकाण चुंबकीय विषुववृत्ताजवळ असल्याने निवडले. तेथील सेंट मेरी मॅग्डालेन चर्च आणि जमीन स्थानिक समाजाने प्रक्षेपण केंद्रासाठी दिली; रॉकेटचे भाग चर्चमध्ये जोडले गेले आणि पाद्र्यांचे निवासस्थान नियंत्रण कक्ष झाले.
थुंबा प्रक्षेपणानंतर काय घडले? २१ नोव्हेंबर १९६३ ला संध्याकाळी तेथून अमेरिकेत बनलेले नाइकी-अपाची रॉकेट (फ्रेंच साधनांसह) सोडले गेले. साराभाईंच्या निधनानंतर हे केंद्र विक्रम साराभाई अंतराळ केंद्र या नावाने ओळखले जाऊ लागले. (पाठ्यपुस्तकात पहिल्या रॉकेटचे वर्ष १९६१ आहे; पुस्तकाशी तपासा)
आर्यभट्ट प्रक्षेपणाआधी काय घडले? १९७२ मध्ये भारत आणि सोव्हिएत रशिया यांच्यात उपग्रह प्रक्षेपणाचा करार झाला. बंगळुरूजवळील पीन्या येथे औद्योगिक शेडचे रूपांतर प्रयोगशाळांत करून उडुपी रामचंद्र राव यांच्या गटाने सुमारे ३६० किलोचा बहुपृष्ठी उपग्रह बांधला.
आर्यभट्ट प्रक्षेपणानंतर काय घडले? १९ एप्रिल १९७५ ला सोव्हिएत रॉकेटने तो कपुस्तिन यार येथून सोडला; क्ष-किरण खगोलशास्त्र आणि सौरभौतिकीसारखे प्रयोग त्यावर होते. तो १९९२ च्या फेब्रुवारीत पृथ्वीच्या वातावरणात परत आला, म्हणजे सुमारे १७ वर्षे कक्षेत राहिला.
६९ ISRO; ७५ आर्यभट्ट; ७९ भास्कर; ८१ APPLE; ८३ INSAT.
आर्यभट्ट रशियाने सोडला असला तरी तो भारतात बनला; तसेच APPLE पूर्णपणे स्वदेशी बनावटीचा होता.
आठवणीची युक्ती : ६९-७५-७९-८१-८३ = इस्रो, आर्य, भास्कर, ॲपल, इन्सॅट. आठवणीची युक्ती: “आधी इस्रो, मग आर्यभट्ट-भास्कर, मग ॲपल आणि इन्सॅट”.
फरक ओळखा
| उपग्रह/संस्था | वर्ष | उपयोग |
|---|---|---|
| आर्यभट्ट | १९७५ | पहिला भारतीय उपग्रह |
| भास्कर-१ | १९७९ | दूरसंवेदन |
| INSAT-१B | १९८३ | दूरसंचार, हवामान, दूरदर्शन |
सरावासाठी प्रश्न
- 1इस्रो कधी स्थापन झाली आणि तिचे मुख्यालय कोठे आहे?
- 2भारताचा पहिला उपग्रह कोणता आणि कोणत्या वर्षी सोडला?
- 3भास्कर उपग्रहांचा उपयोग काय?
- 4APPLE उपग्रहाचे वैशिष्ट्य सांगा.
- 5आर्यभट्टाआधी आणि नंतर काय घडले?
- 6थुंबाची निवड का झाली?
- 7INSAT मुळे कोणते बदल झाले?
- 8पाच उपग्रहांचा कालक्रमाने तक्ता करा.
उत्तरे पाहा (आधी स्वतः सोडवा)
- 1१५ ऑगस्ट १९६९; बंगळुरू.
- 2आर्यभट्ट; १९७५.
- 3पाणी, खनिजे, पर्यावरण आणि हवामान यांची माहिती.
- 4इस्रोने बांधलेला पहिला पूर्ण स्वदेशी उपग्रह.
- 5आधी १९७२ चा करार आणि पीन्या येथील बांधणी; नंतर प्रक्षेपण आणि १९९२ ला पुनःप्रवेश.
- 6कारण ते चुंबकीय विषुववृत्ताजवळ आहे.
- 7दूरसंचार, दूरदर्शन, रेडिओ, हवामान अंदाज आणि शोध-बचाव यांत क्रांती झाली.
- 8आर्यभट्ट १९७५; भास्कर-१ १९७९; भास्कर-२ १९८१; APPLE १९८१; INSAT-१B १९८३.
दळणवळण, ऊर्जा आणि वाहतूक
शाळेची घंटा, पत्र आणि फोन यांमुळे घरापर्यंत निरोप पोहोचतो. तसेच देशात दळणवळण, तेल आणि रेल्वे यांमुळे प्रगती वेगवान झाली.
दळणवळण म्हणजे संदेश, माणसे आणि वस्तू एका ठिकाणाहून दुसरीकडे पोहोचवणे. यात टपाल, दूरसंचार, रेल्वे आणि इंधन यांचा समावेश होतो.
मुख्य कल्पना 1 : टपाल आणि दूरसंचार — १९६३ मध्ये दूरसंचार विभागाने टेलेक्स सेवा सुरू केली आणि १९६९ मध्ये ती देवनागरीतही आली. १५ ऑगस्ट १९७२ पासून सहा अंकी पिन कोड सुरू झाला, तर १९८६ मध्ये स्पीड पोस्ट सुरू झाले. १९७६ मध्ये मुंबई ते लंडन थेट फोनसाठी आंतरराष्ट्रीय डायलिंग सेवा सुरू झाली. २००० मध्ये दूरसंचार विभागाची पुनर्रचना होऊन भारत संचार निगम (BSNL) स्थापन झाली.
मुख्य कल्पना 2 : तेल आणि नैसर्गिक वायू — १९५६ मध्ये तेल आणि नैसर्गिक वायू आयोग (ONGC) स्थापन झाला. आसाममधील दिगबोईनंतर गुजरातमध्ये अंकलेश्वर आणि खंबायतच्या आखातात साठे सापडले. १९७४ मध्ये ‘सागर सम्राट’ जहाजाने रशियन वैज्ञानिकांच्या मदतीने मुंबई हायमध्ये विहीर खणायला सुरुवात केली आणि १९७५ पासून तेल मिळू लागले.
मुख्य कल्पना 3 : रेल्वे आणि वाहतूक — पश्चिम बंगालमधील चित्तरंजन येथे वाफेची, विजेची आणि डिझेलची इंजिने बनू लागली; वाराणसी येथे पहिले डिझेल इंजिन तयार झाले. १९८४ मध्ये दिल्लीत कॉम्प्युटरीकृत आरक्षण सुरू झाले आणि कोलकात्यात मेट्रो धावली. १९९८ मध्ये कोकण रेल्वे सुरू झाली; ती महाराष्ट्र, गोवा, कर्नाटक आणि केरळ यांतून जाते.
- सोपे : पिन कोड कधी सुरू झाला? — १५ ऑगस्ट १९७२ पासून.
- मध्यम : ONGC कधी स्थापन झाला? — १९५६ मध्ये.
- परीक्षा-प्रकार : कोकण रेल्वे कधी सुरू झाली? — १९९८ मध्ये.
आकृतीत : दळणवळण, तेल आणि रेल्वेतील प्रगती.
पाठ्यपुस्तकानुसार कोकण रेल्वे ७६० किलोमीटर लांब असून तिच्यावर ९२ बोगदे आहेत; कारबुडे येथील ६.५ किमीचा बोगदा सर्वांत लांब आहे. (पुस्तकाशी तपासा)
पाठ्यपुस्तकानुसार भारतात मोबाईल सेवा २२ ऑगस्ट १९९४ ला सुरू झाली आणि तेव्हा हँडसेट ४५,००० रुपयांचा व कॉल १७ रुपये प्रति मिनिट होता. (पुस्तकाशी तपासा; काही स्रोत पहिला प्रत्यक्ष मोबाईल कॉल १९९५ मध्ये झाला असे सांगतात)
५६ ONGC; ६३ टेलेक्स; ७२ पिन; ८४ कॉम्प्युटर; ९८ कोकण.
कोकण रेल्वे चार राज्यांतून जाते, फक्त महाराष्ट्रातून नाही.
आठवणीची युक्ती : ५६-६३-७२-८४-९८. आठवणीची युक्ती: “तेल, तार, टपाल, कॉम्प्युटर, कोकण”.
फरक ओळखा
| सेवा | वर्ष | वैशिष्ट्य |
|---|---|---|
| टेलेक्स | १९६३ | टाइप केलेले संदेश |
| पिन कोड | १९७२ | सहा अंकी |
| कोकण रेल्वे | १९९८ | ४ राज्ये |
सरावासाठी प्रश्न
- 1टेलेक्स सेवा म्हणजे काय?
- 2पिन कोड कधी आणि का सुरू झाला असावा?
- 3ONGC चे काम काय आहे?
- 4मुंबई हायमध्ये तेल कधीपासून मिळू लागले?
- 5कॉम्प्युटरीकृत आरक्षणाचा फायदा सांगा.
- 6कोकण रेल्वेची वैशिष्ट्ये सांगा.
- 7BSNL ची स्थापना का झाली?
- 8दळणवळणातील पाच महत्त्वाच्या घटनांचा कालक्रम लिहा.
उत्तरे पाहा (आधी स्वतः सोडवा)
- 1टाइप केलेले संदेश देशात वेगाने पाठवणारी सेवा.
- 2१५ ऑगस्ट १९७२ ला; टपाल लवकर आणि अचूक पोहोचावे म्हणून.
- 3तेल आणि वायूचे साठे शोधणे आणि उत्पादन वाढवणे.
- 4१९७५ पासून.
- 5आरक्षण कार्यक्षम, अचूक आणि समन्वयाने होते.
- 6४ राज्यांतून जाते; ९२ बोगदे; मोठे पूल; घसरणीच्या ठिकाणी सेन्सर.
- 7धोरणाचे काम विभागाकडे ठेवून प्रत्यक्ष सेवा देण्यासाठी.
- 8टेलेक्स १९६३; पिन १९७२; ISD १९७६; कॉम्प्युटर आरक्षण १९८४; BSNL २०००.