औद्योगिक वित्त आणि धोरण
दुकान सुरू करायचे तर आधी भांडवल आणि परवानगी लागते. तसेच कारखाने उभे करायला दीर्घ मुदतीचे कर्ज आणि सरकारी धोरण लागले.
औद्योगिक वित्त म्हणजे उद्योगांना मिळणारी दीर्घ मुदतीची कर्जे. औद्योगिक धोरण म्हणजे कोणते उद्योग कोणी काढावेत हे ठरवणारे सरकारी नियम.
मुख्य कल्पना 1 : कर्ज देणाऱ्या संस्था — स्वातंत्र्यानंतर १९४८ मध्ये भारतीय औद्योगिक वित्त महामंडळ (IFCI) स्थापन झाले; उद्योग प्रकल्पांना दीर्घ मुदतीचे कर्ज उपलब्ध करून देणे हा त्याचा उद्देश होता. १९५४ मध्ये औद्योगिक विकास महामंडळ स्थापन झाले; औद्योगिक क्षेत्राचा अधिक विकास हा त्याचा उद्देश होता.
मुख्य कल्पना 2 : चौथी योजना आणि परवाना धोरण — चौथ्या पंचवार्षिक योजनेत कागद, औषधे, मोटार-ट्रॅक्टर, चामड्याच्या वस्तू, वस्त्रोद्योग, अन्नप्रक्रिया, तेल, रंग आणि साखर उद्योगांवर भर होता. १९७० च्या औद्योगिक परवाना धोरणानुसार ५ कोटी रुपयांपेक्षा जास्त गुंतवणुकीचे कारखाने अवजड उद्योग मानले गेले.
मुख्य कल्पना 3 : धोरणाचा परिणाम — सार्वजनिक क्षेत्रासाठी राखीव नसलेल्या अवजड उद्योगांत मोठ्या औद्योगिक घराण्यांना आणि परदेशी कंपन्यांना गुंतवणुकीची परवानगी मिळाली. या धोरणामुळे १९७२ अखेर सरकारी नोंदणी कार्यालयात ३ लाख १८ हजार लघुउद्योगांची नोंद झाली.
- सोपे : IFCI कधी स्थापन झाले? — १९४८ मध्ये.
- मध्यम : औद्योगिक विकास महामंडळ कधी? — १९५४ मध्ये.
- परीक्षा-प्रकार : १९७० च्या धोरणात अवजड उद्योग कोणते? — ५ कोटींपेक्षा जास्त गुंतवणुकीचे.
आकृतीत : उद्योग संस्था आणि धोरणाचा कालक्रम.
१९९१ च्या आर्थिक सुधारणांआधी काय घडले? १९९१ च्या मध्यावर भारताची परकीय चलनाची गंगाजळी जवळजवळ संपली होती आणि आपत्कालीन कर्जासाठी देशाला काही सोने तारण म्हणून परदेशात पाठवावे लागले.
१९९१ च्या आर्थिक सुधारणांनंतर काय घडले? २४ जुलै १९९१ रोजी नरसिंह राव सरकारने अर्थमंत्री मनमोहन सिंग यांच्यासह मांडलेल्या अर्थसंकल्प आणि औद्योगिक धोरणाने बहुतेक औद्योगिक परवाना पद्धत संपवली आणि अर्थव्यवस्था खुली केली.
४८ IFCI; ५४ विकास महामंडळ; ७० परवाना; ७२ लघुउद्योग.
परवाना धोरणात फक्त सरकारी उद्योग नव्हते; खासगी आणि परदेशी कंपन्यांनाही काही अवजड उद्योगांत परवानगी मिळाली.
आठवणीची युक्ती : ४८-५४-७०-७२ = कर्ज-विकास-परवाना-लघु. आठवणीची युक्ती: “कर्ज घ्या, विकास करा, परवाना मिळवा, लघुउद्योग काढा”.
फरक ओळखा
| संस्था/धोरण | वर्ष | उद्देश |
|---|---|---|
| IFCI | १९४८ | दीर्घ मुदतीचे कर्ज |
| औद्योगिक विकास महामंडळ | १९५४ | औद्योगिक विकास |
| औद्योगिक परवाना धोरण | १९७० | अवजड उद्योगांची व्याख्या |
सरावासाठी प्रश्न
- 1IFCI चा उद्देश काय होता?
- 2औद्योगिक विकास महामंडळ कधी स्थापन झाले?
- 3चौथ्या योजनेत कोणत्या उद्योगांवर भर होता? दोन सांगा.
- 4१९७० च्या परवाना धोरणातील अवजड उद्योगाची व्याख्या सांगा.
- 5या धोरणाचा लघुउद्योगांवर काय परिणाम झाला?
- 6दीर्घ मुदतीच्या कर्जाची उद्योगांना गरज का असते?
- 7खासगी आणि परदेशी कंपन्यांना परवानगी दिल्याचा एक फायदा आणि एक तोटा सांगा.
- 8१९४८ ते १९७२ मधील औद्योगिक घटनांचा कालक्रम लिहा.
उत्तरे पाहा (आधी स्वतः सोडवा)
- 1उद्योग प्रकल्पांना दीर्घ मुदतीचे कर्ज मिळवून देणे.
- 2१९५४ मध्ये.
- 3कागद आणि औषधे (किंवा साखर, चामडे).
- 4५ कोटी रुपयांपेक्षा जास्त गुंतवणूक लागणारे कारखाने.
- 5१९७२ अखेर ३ लाख १८ हजार लघुउद्योगांची नोंद झाली.
- 6कारण यंत्रे आणि कारखान्यांना मोठी गुंतवणूक लागते आणि नफा उशिरा मिळतो.
- 7फायदा: गुंतवणूक आणि तंत्रज्ञान; तोटा: स्वदेशी उद्योगांवर स्पर्धेचा ताण (विद्यार्थ्याचे मत).
- 8१९४८ IFCI; १९५४ विकास महामंडळ; १९७० परवाना धोरण; १९७२ लघुउद्योग नोंदी.
वस्त्रोद्योग, रेशीम, ताग आणि इतर उद्योग
आपला गणवेश, चामड्याचे बूट आणि दप्तर हे सर्व वेगवेगळ्या उद्योगांतून येते. तसेच भारतात अनेक उद्योग रोजगार आणि निर्यात देतात.
कापड, रेशीम, ताग, चामडे, मीठ आणि सायकल हे भारतातील काही महत्त्वाचे उद्योग आहेत. यांपैकी अनेक उद्योग श्रमप्रधान आणि निर्यात देणारे आहेत.
मुख्य कल्पना 1 : वस्त्र, रेशीम आणि ताग — वस्त्रोद्योग एकूण औद्योगिक उत्पादनाच्या सुमारे १४% आहे; त्यात यंत्रमाग आणि हातमाग येतात. १९६३ च्या वस्त्रोद्योग समिती कायद्यानुसार ही समिती देशांतर्गत आणि निर्यात कापडाचा दर्जा ठरवते. रेशीम उद्योग प्रामुख्याने कर्नाटक, आंध्र प्रदेश, पश्चिम बंगाल आणि जम्मू-काश्मीरमध्ये आहे. ताग उत्पादनात भारत आघाडीवर आहे आणि तागापासून कापड, पोती आणि दोर मिळतात.
मुख्य कल्पना 2 : चामडे, मीठ आणि सायकल — चामडे उद्योग मोठा असून मुख्यतः निर्यातीसाठी आहे. भारत मीठ उत्पादनात जगातील आघाडीच्या देशांत आहे; वार्षिक उत्पादन सुमारे २०० लाख टन आहे आणि त्यापैकी सुमारे ६० लाख टन आयोडीनयुक्त मीठ आहे. सायकली पंजाब आणि तमिळनाडूत बनतात; लुधियाना हे मुख्य केंद्र आहे आणि नायजेरिया, केनिया, ब्राझील यांसारख्या देशांना निर्यात होते.
मुख्य कल्पना 3 : हस्तकला आणि बाजारपेठ — हस्तशिल्पात अनेक कारागिरांना काम मिळते कारण त्यासाठी कमी गुंतवणूक लागते आणि निर्यातीला प्राधान्य आहे. ‘दिल्ली हाट’सारख्या बाजारांतून ग्रामीण आणि शहरी कारागिरांना खरेदीदार मिळतात. ‘मेगा क्लस्टर’ योजनेत बचत गट आणि स्वयंसेवी संस्थांमार्फत विणकरांना कच्चा माल, नक्षी-संग्रह आणि तंत्रज्ञान यांची मदत मिळते.
- सोपे : सायकलचे मुख्य केंद्र कोणते? — लुधियाना.
- मध्यम : वस्त्रोद्योग समिती कशाचा दर्जा ठरवते? — कापडाचा.
- परीक्षा-प्रकार : तागापासून काय मिळते? — कापड, पोती आणि दोर.
आकृतीत : चार गटांचे उद्योग.
१९४७ च्या फाळणीआधी (ताग उद्योग) काय घडले? १९४७ मध्ये भारताच्या फाळणीपूर्वी ताग कारखाने कोलकात्याजवळ हुगळी नदीकाठी होते, तर कच्च्या तागाची बहुतेक शेती पूर्व बंगालमध्ये होती. फाळणीनंतर सुमारे ७५ ते ८० टक्के तागाचे क्षेत्र पूर्व पाकिस्तानकडे गेले, पण जवळजवळ सर्व गिरण्या भारतात राहिल्या.
१९४७ च्या फाळणीनंतर (ताग उद्योग) काय घडले? यानंतर भारत सरकारने तागाची लागवड वाढवण्याचे धोरण राबवले; काही भागांत भाताऐवजी ताग घेण्यास प्रोत्साहन दिले आणि मद्रास, त्रावणकोर आणि मुंबई प्रांतातील शेतकऱ्यांना मोफत बियाणे वाटले. नंतर देश तागाच्या उत्पादनात आघाडीचा झाला (पाठ्यपुस्तकानुसार).
कापड १४%; वस्त्र समिती १९६३; सायकल = लुधियाना; मीठ २०० लाख टन.
ताग आणि कापूस एकच नाहीत; तागाचे धागे वनस्पतीच्या खोडातून मिळतात आणि त्यापासून पोती आणि दोर बनतात.
आठवणीची युक्ती : कापड-रेशीम-ताग-चामडे-मीठ-सायकल. आठवणीची युक्ती: “अंगावर कापड, पायाला चामडे, ताटात मीठ, रस्त्यावर सायकल”.
फरक ओळखा
| उद्योग | मुख्य राज्य/ठिकाण | वैशिष्ट्य |
|---|---|---|
| रेशीम | कर्नाटक, आंध्र, प. बंगाल, जम्मू-काश्मीर | बंगळुरू येथे संशोधन |
| सायकल | पंजाब, तमिळनाडू (लुधियाना) | निर्यात |
| मीठ | देशभर | २०० लाख टन |
सरावासाठी प्रश्न
- 1वस्त्रोद्योग समितीचे काम काय आहे?
- 2रेशीम उद्योग कोणत्या राज्यांत आहे? दोन सांगा.
- 3तागापासून कोणत्या वस्तू मिळतात?
- 4सायकल उद्योगाचे मुख्य केंद्र आणि निर्यात होणारे दोन देश लिहा.
- 5फाळणीआधी आणि नंतर ताग उद्योगात काय बदल झाला?
- 6हस्तशिल्पाला श्रमप्रधान उद्योग का म्हणतात?
- 7‘मेगा क्लस्टर’ योजनेचा विणकरांना कसा फायदा होतो?
- 8चार उद्योगांची नावे, ठिकाण आणि वैशिष्ट्यांसह तक्त्यात लिहा.
उत्तरे पाहा (आधी स्वतः सोडवा)
- 1कापडाचा दर्जा ठरवणे.
- 2कर्नाटक आणि पश्चिम बंगाल.
- 3कापड, पोती आणि दोर.
- 4लुधियाना; नायजेरिया आणि केनिया.
- 5आधी कारखाने भारतात व शेती बंगालमध्ये; नंतर शेती पूर्व पाकिस्तानकडे आणि भारताने स्वतःची लागवड वाढवली.
- 6कारण त्यात यंत्रांपेक्षा माणसांचे श्रम जास्त लागतात.
- 7कच्चा माल, नक्षी-संग्रह, तंत्रज्ञान आणि कल्याणाची मदत मिळते.
- 8रेशीम - कर्नाटक - बंगळुरू संशोधन; सायकल - लुधियाना - निर्यात; मीठ - देशभर - २०० लाख टन; ताग - बंगाल - आघाडी.
खादी व ग्रामोद्योग, शेती, वाहन आणि सिमेंट उद्योग
गावात कुंभार, सुतार, विणकर रोजगार देतात, आणि शेतातून आपले अन्न येते. तसेच खादी, शेती, वाहन आणि सिमेंट उद्योग देशाच्या गरजा भागवतात.
ग्रामोद्योग म्हणजे खेड्यांमधील स्थानिक साधनांवर चालणारे छोटे उद्योग. शेती हा भारताचा मुख्य व्यवसाय आहे आणि सुमारे सत्तर टक्के समाज तिच्यावर अवलंबून आहे (पाठ्यपुस्तकानुसार).
मुख्य कल्पना 1 : खादी आणि ग्रामोद्योग आयोग — ग्रामीण भागात औद्योगिकीकरणाला गती देण्यासाठी हा आयोग स्थापन झाला. पारंपरिक उद्योग, हस्तकला आणि कुटिरोद्योग विकसित करणे, स्थानिक साधनांवर चालणारे उद्योग वाढवणे आणि रोजगार निर्माण करून खेडी स्वावलंबी करणे ही त्याची उद्दिष्टे होती.
मुख्य कल्पना 2 : शेती — भारतात पारंपरिक आणि आधुनिक अशा दोन्ही पद्धतींनी शेती होते. ज्वारी, गहू, तांदूळ, कडधान्ये आणि तेलबिया ही मुख्य पिके आहेत; कापूस आणि ऊस यांवर प्रक्रिया होऊन कापड आणि साखर बनते. ग्रामीण बँका आणि सहकारी संस्थांमार्फत कर्ज, अवजारे, बियाणे आणि खते शेतकऱ्यांना मिळतात; ठिबक सिंचन आणि सेंद्रिय शेतीसारखी आधुनिक तंत्रे वापरली जातात.
मुख्य कल्पना 3 : वाहन आणि सिमेंट उद्योग — भारत हा वाहनांचा मोठा उत्पादक असून ४० देशांना वाहने निर्यात होतात. वाहन उद्योगाला ‘उगवत्या सूर्याचे क्षेत्र’ म्हणतात; पाठ्यपुस्तकानुसार जगातील एकतृतीयांश ट्रॅक्टर भारतात बनतात. सिमेंट उद्योग घरे आणि पायाभूत सुविधांच्या विकासात महत्त्वाचा आहे आणि तंत्रज्ञानाच्या दृष्टीने प्रगत आहे.
- सोपे : वाहन उद्योगाला काय म्हणतात? — उगवत्या सूर्याचे क्षेत्र (sunrise sector).
- मध्यम : भारतातील मुख्य शेतीतील पिके कोणती? — ज्वारी, गहू, तांदूळ, कडधान्ये, तेलबिया.
- परीक्षा-प्रकार : ग्रामोद्योगाचे उद्दिष्ट काय? — रोजगार निर्माण करून खेडी स्वावलंबी करणे.
आकृतीत : खादी चळवळीपासून आयोगापर्यंत.
खादी आयोगाआधी काय घडले? १९२५ मध्ये महात्मा गांधींनी अखिल भारत चरखा संघ (All India Spinners Association) स्थापन केला आणि पुढे ग्रामोद्योग संघही आला. स्वातंत्र्यानंतर जानेवारी १९५३ मध्ये सरकारने अखिल भारतीय खादी व ग्रामोद्योग मंडळ स्थापन केले; ते सल्लागार मंडळ होते.
खादी आयोगानंतर काय घडले? १९५६ मध्ये संसदेने खादी व ग्रामोद्योग आयोग कायदा केला आणि एप्रिल १९५७ मध्ये आयोगाने मंडळाचे काम हाती घेतले. आयोगाला कार्यकारी आणि प्रशासकीय अधिकार मिळाले; त्याचे मुख्यालय मुंबईत आहे.
१९५३ मंडळ; १९५६ कायदा; १९५७ आयोग.
खादी आयोगाची स्थापना १९५३ मध्ये नाही; तेव्हा फक्त मंडळ होते, आयोग १९५७ मध्ये आला. (पाठ्यपुस्तकात वर्ष दिलेले नाही.)
आठवणीची युक्ती : चरखा-मंडळ-कायदा-आयोग. आठवणीची युक्ती: “आधी चरखा फिरला, मग मंडळ बसले, मग कायदा आला, मग आयोग”.
फरक ओळखा
| उद्योग | वैशिष्ट्य | उदाहरण |
|---|---|---|
| खादी व ग्रामोद्योग | रोजगार, स्वावलंबन | हस्तकला, कुटिरोद्योग |
| वाहन | ४० देशांना निर्यात | ट्रॅक्टर |
| सिमेंट | घरे आणि पायाभूत सुविधा | तांत्रिकदृष्ट्या प्रगत |
सरावासाठी प्रश्न
- 1खादी व ग्रामोद्योग आयोगाची उद्दिष्टे सांगा.
- 2भारतातील शेतीची पिके आणि पद्धती थोडक्यात लिहा.
- 3शेतकऱ्यांना कोणत्या प्रकारची मदत मिळते?
- 4वाहन उद्योगाला ‘उगवत्या सूर्याचे क्षेत्र’ का म्हणतात?
- 5खादी आयोगाआधी आणि नंतर काय घडले?
- 6सिमेंट उद्योगाचे महत्त्व सांगा.
- 7ग्रामोद्योगामुळे स्थलांतर कमी होऊ शकते का? कारण द्या.
- 8शेती आणि उद्योग यांचा परस्पर संबंध उदाहरणांसह स्पष्ट करा.
उत्तरे पाहा (आधी स्वतः सोडवा)
- 1पारंपरिक उद्योग विकसित करणे, स्थानिक साधने वापरणे आणि रोजगार देऊन खेडी स्वावलंबी करणे.
- 2ज्वारी, गहू, तांदूळ, कडधान्ये, तेलबिया; पारंपरिक आणि आधुनिक पद्धती.
- 3कर्ज, अवजारे, बियाणे, खते आणि प्रशिक्षण.
- 4कारण तो वेगाने वाढत आहे आणि निर्यात वाढत आहे.
- 5आधी चरखा संघ आणि १९५३ चे मंडळ; नंतर १९५७ चा आयोग.
- 6घरे आणि पायाभूत सुविधा उभारण्यासाठी सिमेंट आवश्यक आहे.
- 7होय, कारण गावातच रोजगार मिळतो (विद्यार्थ्याचे मत).
- 8कापूस → कापड; ऊस → साखर; शेती कच्चा माल देते आणि उद्योग तो पक्का माल बनवतात.
साधनसंपत्ती आणि व्यापार
सहलीला गेल्यावर आपण वाहन, निवास आणि वाटाडे यांची गरज भागवतो. तसेच देशात खनिजे, जंगले, मासे आणि पर्यटन यांवर अनेक व्यवसाय चालतात आणि व्यापारातून वस्तूंची देवाणघेवाण होते.
आयात म्हणजे परदेशातून माल आणणे आणि निर्यात म्हणजे परदेशात माल पाठवणे. अंतर्गत व्यापार म्हणजे देशातल्या देशात होणारा व्यापार.
मुख्य कल्पना 1 : खनिजे, जंगले आणि मासेमारी — लोखंड, कोळसा, मॅंगनीज आणि खनिज तेलाचे पुरेसे साठे आपल्याकडे आहेत. उद्योगांसाठी सरकारने काही जंगले राखीव ठेवली आहेत; बांधकाम, कागद, रेशीम, काडेपेटी, औषधी वनस्पती, मध आणि लाख यांसाठी जंगलांतून कच्चा माल मिळतो. मासेमारीत समुद्र आणि गोड्या पाण्यातील मासे येतात; बंदरे, मत्स्यबीज केंद्रे आणि प्रशिक्षण केंद्रे उभारली गेली.
मुख्य कल्पना 2 : पर्यटन — भारताचा सांस्कृतिक वारसा समृद्ध आहे — प्रार्थनास्थळे, तीर्थक्षेत्रे, नद्यांचे संगम, किल्ले, लेण्या. पर्यटकांसाठी निवास आणि प्रवासाच्या सोयी पर्यटन विकास महामंडळामार्फत मिळतात. स्मरणिका, हॉटेल, मार्गदर्शक आणि दुर्गम ठिकाणी मदत करणारे स्थानिक लोक यांना रोजगार मिळतो.
मुख्य कल्पना 3 : आयात-निर्यात आणि अंतर्गत व्यापार — १९५१ मध्ये नियोजन सुरू झाल्यावर यंत्रे, लोखंड, खनिज तेल, खते आणि औषधे यांची आयात वाढली. परकीय चलन मिळवण्यासाठी चहा, कॉफी, मसाले, सुती कापड, चामडे, पादत्राणे, मोती आणि मौल्यवान खडे यांची निर्यात वाढवली गेली. अंतर्गत व्यापार रेल्वे, जलमार्ग, रस्ते आणि हवाई मार्गाने होतो; मुंबई, कोलकाता, कोची आणि चेन्नई ही महत्त्वाची बंदरे आहेत.
- सोपे : भारतातून काय निर्यात होते? — चहा, कॉफी, मसाले, सुती कापड इत्यादी.
- मध्यम : भारतात काय आयात होते? — यंत्रे, लोखंड, खनिज तेल, खते, औषधे.
- परीक्षा-प्रकार : एक महत्त्वाचे बंदर कोणते? — मुंबई (किंवा कोलकाता, कोची, चेन्नई).
आकृतीत : नियोजनानंतरची आयात-निर्यात.
आयात = यंत्रे, तेल, खते; निर्यात = चहा, कापड, मसाले.
निर्यात म्हणजे फक्त कापड नाही; चहा, कॉफी, मसाले, चामडे, पादत्राणे, मोती यांचीही निर्यात होते.
आठवणीची युक्ती : आ-नि = आयात-निर्यात. आठवणीची युक्ती: “आत येते यंत्र, बाहेर जाते चहा”.
फरक ओळखा
| प्रकार | उदाहरणे | हेतू |
|---|---|---|
| आयात | यंत्रे, लोखंड, खनिज तेल, खते | उद्योग आणि शेतीसाठी |
| निर्यात | चहा, कॉफी, मसाले, कापड | परकीय चलन |
| अंतर्गत व्यापार | कोळसा, कापूस, तांदूळ, साखर | देशांतर्गत गरजा |
सरावासाठी प्रश्न
- 1आयात आणि निर्यात म्हणजे काय?
- 2भारतातील चार खनिजे सांगा.
- 3जंगलांपासून उद्योगांना कोणता कच्चा माल मिळतो? दोन सांगा.
- 4पर्यटनामुळे रोजगार कसा निर्माण होतो?
- 5१९५१ नंतर आयात का वाढली?
- 6निर्यात वाढवणे का महत्त्वाचे होते?
- 7अंतर्गत व्यापारातील वस्तू आणि साधने सांगा.
- 8उद्योगांच्या विकासाने जीवनमान कसे सुधारते ते लिहा.
उत्तरे पाहा (आधी स्वतः सोडवा)
- 1आयात = परदेशातून माल आणणे; निर्यात = परदेशात माल पाठवणे.
- 2लोखंड, कोळसा, मॅंगनीज, खनिज तेल.
- 3कागदासाठी लाकूड आणि मध (किंवा लाख, औषधी वनस्पती).
- 4हॉटेल, मार्गदर्शक, स्मरणिका आणि मदत करणाऱ्या स्थानिक लोकांना काम मिळते.
- 5नियोजनामुळे उद्योगांना यंत्रे, कच्चा माल आणि औषधे यांची गरज वाढली.
- 6परकीय चलन मिळवण्यासाठी.
- 7कोळसा, कापूस, तांदूळ, साखर; रेल्वे, रस्ते, जलमार्ग आणि हवाई मार्ग.
- 8रोजगाराच्या संधी वाढतात आणि उत्पन्न वाढल्याने राहणीमान सुधारते.