संविधान आणि सामाजिक बदल; कुटुंब
शाळेचे नियम बदलले की वर्गातील वागणूकही बदलते. तसेच संविधानाने कायदे बदलल्याने समाजातील वागणूक आणि कुटुंबाची रचनाही बदलली.
सामाजिक बदल म्हणजे समाजातील विचार, नाती आणि चालीरीती यांमध्ये होणारा बदल. भारतीय संविधानातील समानता आणि स्वातंत्र्याच्या तरतुदींनी हा बदल घडवण्यास मदत केली.
मुख्य कल्पना 1 : संविधान आणि मानसिकतेतील बदल — संविधानानुसार सर्व भारतीय कायद्यासमोर समान आहेत आणि धर्म, वंश, जात, लिंग किंवा जन्मस्थान यावरून भेदभाव करता येत नाही. भाषण, संघटना, संचार आणि कोणताही व्यवसाय करण्याचे स्वातंत्र्य मिळाले. या तरतुदींनी जातिव्यवस्थेचा पाया हादरवला आणि वंशपरंपरागत व्यवसाय करण्याची पद्धत कमी केली.
मुख्य कल्पना 2 : कुटुंब संस्था — स्वातंत्र्यापूर्वी भारत एकत्र कुटुंबांचा देश म्हणून जगात प्रसिद्ध होता. जागतिकीकरणाच्या लाटेने विभक्त कुटुंबांना चालना दिली आहे. पाठ्यपुस्तकानुसार आता कोणीही धर्म, जात किंवा लिंग न पाहता हॉटेलात जाऊ शकतो हा मोठा बदल आहे; तसेच सरकारच्या धोरणांवर वृत्तपत्रे, भाषणे आणि इतर माध्यमांतून टीका करण्याचा हक्कही आहे.
मुख्य कल्पना 3 : रेल्वेतील सामाजिक बदल — ब्रिटिश काळात रेल्वे गाडीला प्रथम, द्वितीय, इंटर आणि तृतीय असे चार वर्ग होते; तृतीय वर्गाच्या प्रवाशांना अत्यल्प सोयी आणि तुच्छतेची वागणूक मिळे, जे भारतीय सामाजिक उतरंडीचे जणू प्रतीक होते. १९७८ च्या रेल्वे अर्थसंकल्पात रेल्वेमंत्री मधू दंडवते यांनी हा तृतीय वर्ग बंद केला; पुढे वर्गविरहित गाड्याही सुरू झाल्या.
- सोपे : संविधानानुसार कोणत्या आधारावर भेदभाव होत नाही? — धर्म, वंश, जात, लिंग, जन्मस्थान.
- मध्यम : भारत कोणत्या कुटुंब पद्धतीचा देश म्हणून ओळखला जाई? — एकत्र कुटुंब.
- परीक्षा-प्रकार : तृतीय वर्ग कोणी बंद केला? — मधू दंडवते.
आकृतीत : संविधानापासून कुटुंब आणि रेल्वेपर्यंतचे बदल.
रेल्वेतील वर्गबदलाआधी काय घडले? १९७७ मध्ये मधू दंडवते रेल्वेमंत्री झाले; त्यांनी जून १९७७ च्या अर्थसंकल्प भाषणात “दीर्घकाळ त्रास सहन करणाऱ्या द्वितीय वर्गाच्या प्रवाशांकडे” पहिले लक्ष देण्याचे सांगितले. तेव्हा प्रथम वर्गाच्या गाड्यांत गादी असे, पण द्वितीय वर्गाचे बाक लाकडाचे उघडे असत.
रेल्वेतील वर्गबदलानंतर काय घडले? १९७८ मध्ये तृतीय वर्ग बंद झाला आणि द्वितीय वर्गात गादीचे आसन आणि बर्थ बसवायला सुरुवात झाली. त्यांच्या मते प्रथम वर्गाला खाली आणायचे नव्हते, द्वितीय वर्गाला वर उचलायचे होते. पुढे द्वितीय वर्गात गादीचे बर्थ सर्वत्र झाले आणि कॉम्प्युटरीकृत आरक्षण सुरू झाले.
समानता → कुटुंब बदल → १९७८ तृतीय वर्ग बंद.
तृतीय वर्ग ब्रिटिशांनी नाही, तर १९७८ मध्ये भारतीय रेल्वेमंत्र्यांनी बंद केला.
आठवणीची युक्ती : स-कु-रे = समानता, कुटुंब, रेल्वे. आठवणीची युक्ती: “समानतेचा डबा, कुटुंबाचा डबा, रेल्वेचा डबा”.
फरक ओळखा
| क्षेत्र | आधी | नंतर |
|---|---|---|
| कुटुंब | एकत्र कुटुंब | विभक्त कुटुंबे वाढली |
| रेल्वे | चार वर्ग | तृतीय वर्ग बंद (१९७८) |
| मत | टीकेवर मर्यादा | माध्यमांतून निषेधाचा हक्क |
सरावासाठी प्रश्न
- 1सामाजिक बदल म्हणजे काय?
- 2संविधानातील कोणत्या तरतुदींनी जातिव्यवस्थेचा पाया हादरवला?
- 3भारत कोणत्या कुटुंब पद्धतीसाठी प्रसिद्ध होता?
- 4रेल्वेतील तृतीय वर्ग का महत्त्वाचा प्रतीक मानला जाई?
- 5रेल्वेतील वर्गबदलाआधी आणि नंतर काय घडले?
- 6विभक्त कुटुंबे वाढण्याची कारणे कोणती?
- 7संविधानाने सामाजिक बदल कसा घडवला ते स्पष्ट करा.
- 8एकत्र आणि विभक्त कुटुंबाची तुलना करणारा तक्ता करा.
उत्तरे पाहा (आधी स्वतः सोडवा)
- 1समाजातील विचार, नाती आणि चालीरीतींमधील बदल.
- 2सर्वांना कायद्यासमोर समानता आणि कोणताही व्यवसाय करण्याचे स्वातंत्र्य.
- 3एकत्र कुटुंब.
- 4कारण तृतीय वर्गातील प्रवाशांना कमी सोयी आणि तुच्छता मिळे; ते सामाजिक उतरंडीचे प्रतीक होते.
- 5आधी लाकडी बाक आणि चार वर्ग; नंतर तृतीय वर्ग बंद आणि गादीचे बर्थ.
- 6जागतिकीकरण, नोकरीसाठी स्थलांतर आणि वैयक्तिक स्वातंत्र्य.
- 7समानता आणि स्वातंत्र्याचे हक्क देऊन वंशपरंपरागत व्यवसाय आणि भेदभाव कमी केला.
- 8एकत्र: अनेक पिढ्या एकत्र, मोठा परिवार; विभक्त: आई-वडील आणि मुले, लहान परिवार.
समाजकल्याण आणि सार्वजनिक आरोग्य
शाळेत मागे पडलेल्या मुलाला जास्त मदत मिळते. तसेच सरकारने समाजातील मागे पडलेल्या घटकांसाठी कल्याणकारी कार्यक्रम आखले.
कल्याणकारी राज्य म्हणजे नागरिकांच्या रोजगार, आरोग्य आणि शिक्षणाची जबाबदारी घेणारे राज्य. पाठ्यपुस्तकानुसार असे उद्दिष्ट संविधानात घालणारा भारत पहिला देश आहे.
मुख्य कल्पना 1 : समाजकल्याण मंत्रालय — महिला, बालके, दिव्यांग, अनुसूचित जाती-जमाती आणि इतर अल्पसंख्याकांपर्यंत विकासाच्या संधी पोहोचवणे हे मोठे आव्हान होते. म्हणून १४ जून १९६४ ला भारत सरकारने समाजकल्याण मंत्रालय स्थापन केले. पोषण, बालविकास, सामाजिक सुरक्षा आणि महिला कल्याणाचे कार्यक्रम त्याखाली राबवले जातात; राज्य पातळीवरही अशी व्यवस्था आहे.
मुख्य कल्पना 2 : अनुसूचित जाती-जमाती आणि सार्वजनिक आरोग्य — १९७१ च्या जनगणनेनुसार भारतात सुमारे २२% लोक अनुसूचित जाती-जमातींचे होते; त्यांना शिष्यवृत्ती, संसद आणि विधानसभांत प्रतिनिधित्व आणि सरकारी सेवेत राखीव जागा मिळाल्या. संविधानानुसार लोकांचे राहणीमान वाढवणे, पोषण आणि सार्वजनिक आरोग्य सुधारणे हे सरकारचे प्राथमिक कर्तव्य आहे.
मुख्य कल्पना 3 : आरोग्य सेवा आणि लसीकरण — सहाव्या पंचवार्षिक योजनेत ग्रामीण लोक, आदिवासी आणि गरीब यांच्यापर्यंत प्राथमिक आरोग्य सेवा पोहोचवणे हे उद्दिष्ट होते; अॅलोपॅथीबरोबर युनानी, होमिओपॅथी, आयुर्वेद आणि निसर्गोपचार यांनाही मान्यता मिळाली. पोलिओ, गोवर, धनुर्वात, क्षयरोग, घटसर्प आणि डांग्या खोकला यांच्या विरुद्ध लसीकरण कार्यक्रम घेतला गेला; १९९५ मध्ये सुरू झालेल्या ‘पल्स पोलिओ’ मोहिमेने पोलिओवर नियंत्रण आणले.
- सोपे : समाजकल्याण मंत्रालय कधी स्थापन झाले? — १४ जून १९६४.
- मध्यम : पल्स पोलिओ मोहीम कधी सुरू झाली? — १९९५ मध्ये.
- परीक्षा-प्रकार : १९७१ च्या जनगणनेनुसार अनुसूचित जाती-जमाती किती टक्के? — सुमारे २२%.
आकृतीत : समाजकल्याण आणि आरोग्य कार्यक्रम.
पाठ्यपुस्तकानुसार १९७८ पूर्वी जन्मलेल्या दर १० बालकांपैकी सहा पहिल्या वर्षात जीवघेण्या आरोग्य समस्यांना तोंड देत असत, आणि लसीकरणाने ही स्थिती बदलण्यास मदत झाली. (पुस्तकाशी तपासा; हा आकडा परीक्षेत पुस्तकानुसार वापरा)
६४ मंत्रालय; ७१ जनगणना; ९५ पल्स पोलिओ.
पल्स पोलिओ मोहीम १९९५ ची आहे; माध्यान्ह भोजन योजनाही १९९५ ची असली तरी तो वेगळा कार्यक्रम आहे.
आठवणीची युक्ती : स-ज-आ-प = समाजकल्याण, जनगणना, आरोग्य, पोलिओ. आठवणीची युक्ती: “चौसष्ट, एकाहत्तर, पंच्याण्णव”.
फरक ओळखा
| कार्यक्रम | वर्ष | उद्देश |
|---|---|---|
| समाजकल्याण मंत्रालय | १९६४ | दुर्बल घटकांचे कल्याण |
| सहावी योजना: आरोग्य | १९८०-८५ | प्राथमिक आरोग्य सेवा |
| पल्स पोलिओ | १९९५ | पोलिओ नियंत्रण |
सरावासाठी प्रश्न
- 1कल्याणकारी राज्य म्हणजे काय?
- 2समाजकल्याण मंत्रालय कशासाठी स्थापन झाले?
- 3१९७१ च्या जनगणनेनुसार अनुसूचित जाती-जमातींना कोणत्या सवलती मिळाल्या?
- 4सहाव्या योजनेत आरोग्यासाठी कोणते उद्दिष्ट होते?
- 5कोणत्या रोगांविरुद्ध लसीकरण कार्यक्रम घेतला गेला? तीन सांगा.
- 6पल्स पोलिओ मोहिमेचा परिणाम काय झाला?
- 7सार्वजनिक आरोग्य सुधारण्याची जबाबदारी सरकारची का आहे?
- 8आपल्या परिसरातील आरोग्य सुविधांची यादी करा.
उत्तरे पाहा (आधी स्वतः सोडवा)
- 1नागरिकांच्या रोजगार, आरोग्य आणि शिक्षणाची जबाबदारी घेणारे राज्य.
- 2महिला, बालके, दिव्यांग, अनुसूचित जाती-जमाती आणि अल्पसंख्याकांपर्यंत विकास पोहोचवण्यासाठी.
- 3शिष्यवृत्ती, संसद-विधानसभांत प्रतिनिधित्व आणि सरकारी सेवेत राखीव जागा.
- 4ग्रामीण, आदिवासी आणि गरिबांपर्यंत प्राथमिक आरोग्य सेवा पोहोचवणे.
- 5पोलिओ, गोवर आणि क्षयरोग.
- 6पोलिओवर नियंत्रण मिळाले.
- 7कारण संविधानानुसार लोकांचे आरोग्य सुधारणे हे सरकारचे प्राथमिक कर्तव्य आहे.
- 8प्राथमिक आरोग्य केंद्र, ग्रामीण रुग्णालय, लसीकरण केंद्र (विद्यार्थ्याचे मत).
वैद्यकीय क्षेत्रातील प्रगती
आजारी पडल्यावर आधी दूरच्या शहरात जावे लागे; आता जवळच्या रुग्णालयातच उपचार होतात. असे शक्य होण्यामागे वैद्यकीय संशोधन आहे.
वैद्यकीय प्रगती म्हणजे नवे उपचार, शस्त्रक्रिया आणि साधने यांचा शोध. त्यामुळे परदेशात जाण्याची गरज कमी झाली.
मुख्य कल्पना 1 : हृदय शस्त्रक्रिया आणि मूत्रपिंड प्रत्यारोपण — पाठ्यपुस्तकानुसार १९६२ मध्ये वेल्लोर (तमिळनाडू) येथील ख्रिश्चन मेडिकल कॉलेज रुग्णालयात डॉ. एन. गोपीनाथ यांच्या नेतृत्वाखाली पहिली यशस्वी खुली हृदय शस्त्रक्रिया झाली. १९७१ मध्ये याच रुग्णालयात डॉ. जॉनी आणि डॉ. मोहन राव यांनी जिवंत दात्याचे मूत्रपिंड रुग्णाच्या शरीरात बसवले.
मुख्य कल्पना 2 : जयपूर फूट — पाठ्यपुस्तकानुसार १९६८ पूर्वी पाय गमावलेल्या माणसाला आयुष्यभर त्रास सोसावा लागे. डॉ. प्रमोद सेठी यांनी कुशल कारागीर रामचंद्र शर्मा यांच्या मदतीने कृत्रिम अवयव बनवले. जयपूर फूट वापरणारे दिव्यांग अनवाणी चालू शकतात, धावू शकतात, सायकल चालवू शकतात, शेतात काम करू शकतात आणि मांडी घालून बसू शकतात.
मुख्य कल्पना 3 : परीक्षानळी बाळ — १९७८ पासून मूल नसलेल्या जोडप्यांना परीक्षानळी बाळाच्या तंत्राची मदत मिळू लागली. पाठ्यपुस्तकानुसार डॉ. सुभाष मुखोपाध्याय यांच्या देखरेखीखाली कोलकाता येथे हा प्रयोग यशस्वी झाला; ‘दुर्गा’ नावाची मुलगी जन्मली.
- सोपे : पहिली खुली हृदय शस्त्रक्रिया कोठे झाली? — वेल्लोर येथे (१९६२, पाठ्यपुस्तकानुसार).
- मध्यम : जयपूर फूट कशासाठी उपयुक्त? — दिव्यांगांना चालायला आणि काम करायला.
- परीक्षा-प्रकार : परीक्षानळी बाळ कोठे जन्मले? — कोलकाता येथे (१९७८).
आकृतीत : चार वैद्यकीय यश.
कोलकात्यातील परीक्षानळी बाळाआधी काय घडले? जुलै १९७८ मध्ये इंग्लंडमधील ओल्डहॅम येथे जगातील पहिले परीक्षानळी बाळ, लुईस ब्राऊन, जन्माला आले. त्याच वर्षी कोलकात्यात डॉ. सुभाष मुखोपाध्याय आणि त्यांचे सहकारी अगदी साध्या साधनांत असाच प्रयोग करत होते.
कोलकात्यातील परीक्षानळी बाळानंतर काय घडले? ३ ऑक्टोबर १९७८ ला कोलकात्यात ‘दुर्गा’ (कनुप्रिया अग्रवाल) जन्मली, म्हणजे लुईसनंतर सुमारे ६७ दिवसांनी; ती जगातील दुसरी परीक्षानळी बाळ मानली जाते. त्यांनी आपले संशोधन वैज्ञानिक नियतकालिकात छापले नव्हते, त्यामुळे त्या काळी त्याला मान्यता मिळाली नाही; पुढे २००३ च्या सुमारास त्यांच्या कामाची दखल घेतली गेली.
६२ हृदय; ६८ जयपूर फूट; ७१ मूत्रपिंड; ७८ परीक्षानळी.
परीक्षानळी बाळ भारतात जगातील पहिले नाही, दुसरे ठरते; पहिले इंग्लंडमध्ये जन्मले.
आठवणीची युक्ती : ६२-६८-७१-७८ = हृदय-पाय-मूत्रपिंड-बाळ. आठवणीची युक्ती: “हृदय, पाय, किडनी, बाळ”.
फरक ओळखा
| उपलब्धी | वर्ष | ठिकाण/व्यक्ती |
|---|---|---|
| खुली हृदय शस्त्रक्रिया | १९६२ | वेल्लोर; डॉ. गोपीनाथ |
| मूत्रपिंड प्रत्यारोपण | १९७१ | वेल्लोर |
| परीक्षानळी बाळ | १९७८ | कोलकाता; डॉ. मुखोपाध्याय |
सरावासाठी प्रश्न
- 1पहिली खुली हृदय शस्त्रक्रिया पाठ्यपुस्तकानुसार कोठे आणि कोणाच्या नेतृत्वाखाली झाली?
- 2जयपूर फूट कोणी बनवला आणि त्याचे फायदे सांगा.
- 3१९७१ मध्ये कोणती शस्त्रक्रिया यशस्वी झाली?
- 4परीक्षानळी बाळ तंत्र कोणाला उपयुक्त ठरते?
- 5कोलकात्यातील परीक्षानळी बाळाआधी आणि नंतर काय घडले?
- 6वैद्यकीय प्रगतीमुळे परदेशात जाण्याची गरज का कमी झाली?
- 7दिव्यांगांच्या जीवनात जयपूर फूटने कोणता बदल केला?
- 8चार वैद्यकीय उपलब्धींचा कालक्रमाने तक्ता करा.
उत्तरे पाहा (आधी स्वतः सोडवा)
- 1वेल्लोर येथे, डॉ. एन. गोपीनाथ यांच्या नेतृत्वाखाली (१९६२).
- 2डॉ. प्रमोद सेठी आणि रामचंद्र शर्मा; अनवाणी चालणे, धावणे, सायकल, शेतीचे काम.
- 3मूत्रपिंड प्रत्यारोपण.
- 4मूल नसलेल्या जोडप्यांना.
- 5आधी लुईस ब्राऊनचा जन्म (जुलै १९७८); नंतर दुर्गाचा जन्म (३ ऑक्टोबर १९७८) आणि नंतर मान्यता.
- 6कारण अशा शस्त्रक्रिया आता भारतातच शक्य झाल्या.
- 7चालणे, धावणे आणि काम करणे सोपे झाले.
- 8१९६२ हृदय; १९६८ जयपूर फूट; १९७१ मूत्रपिंड; १९७८ परीक्षानळी बाळ.
ग्रामीण विकास आणि नागरीकरण
शहरात शाळा, दुकाने आणि नोकऱ्या जास्त असतात म्हणून अनेक कुटुंबे गावातून तिकडे जातात. असेच स्वातंत्र्यानंतर गावातील लोक शहरांकडे वळले.
नागरीकरण म्हणजे शहरात लोकसंख्या एकवटण्याची प्रक्रिया. ग्रामीण विकास म्हणजे खेड्यांतील शेती, सोयी आणि जीवनमान सुधारण्याचे प्रयत्न.
मुख्य कल्पना 1 : नागरीकरणाची कारणे — लोकसंख्या वाढ हे प्रमुख कारण आहे. स्वातंत्र्यानंतर मृत्युदर कमी होणे, औद्योगिकीकरण, ग्रामीण भागात उपजीविकेची साधने कमी असणे आणि शहरात रोजगाराच्या संधी हीही कारणे आहेत. शहरांवरचा ताण कमी करायला गावातच रोजगार, संतुलित आर्थिक विकास आणि शहर-गावांत सोयी आवश्यक आहेत.
मुख्य कल्पना 2 : ग्रामीण विकासाच्या योजना — १९६१ मध्ये ८२% भारतीय खेड्यांत राहत होते, १९७१ मध्ये ८०.०१%. ग्रामविकासासाठी सामूहिक विकास योजना आली; शेती तंत्र, सिंचन, शिक्षण, जमीन सुधारणा कायदे हे तिचे भाग होते. महाराष्ट्रात १९६२ मध्ये जिल्हा परिषदा स्थापन झाल्या; १९७०-७१ मध्ये पोषक आहार योजना सुरू झाली आणि १९७१ पर्यंत १६७७ लहान धरणे बांधली गेली.
मुख्य कल्पना 3 : ग्रामीण विद्युतीकरण — शेतातील पंप, नाशवंत अन्नाचे जतन, खतांचे प्रकल्प, पंखे, दूरदर्शन आणि रात्रीच्या अभ्यासासाठी वीज आवश्यक आहे. पहिल्या पंचवार्षिक योजनेत ३००० गावांत वीज पोहोचली आणि १९७३ पर्यंत १,३८,६४६ गावांत पोहोचली. १९६९ मध्ये ग्रामीण विद्युतीकरण महामंडळ स्थापन झाले.
- सोपे : १९६१ मध्ये किती टक्के लोक खेड्यांत राहत? — ८२%.
- मध्यम : महाराष्ट्रात जिल्हा परिषदा कधी? — १९६२ मध्ये.
- परीक्षा-प्रकार : ग्रामीण विद्युतीकरण महामंडळ कधी? — १९६९ मध्ये.
आकृतीत : ग्रामीण विकासाची महत्त्वाची वर्षे.
पाठ्यपुस्तकानुसार महाराष्ट्राच्या शिक्षणकार्याची दखल घेऊन युनेस्कोने १९७२ मध्ये साक्षरता प्रसारासाठी आंतरराष्ट्रीय पारितोषिक दिले आणि कोठारी आयोगाच्या शिफारशीनुसार राहुरी, अकोला, परभणी, दापोली येथे कृषी विद्यापीठे सुरू झाली. (पुस्तकाशी तपासा)
६१ खेडी ८२%; ६२ जिल्हा परिषदा; ६९ ग्रामीण विद्युत; ७३ १.३८ लाख गावे.
नागरीकरण म्हणजे शहरांचे फक्त क्षेत्रफळ वाढणे नव्हे; शहरात लोकसंख्या एकवटणे.
आठवणीची युक्ती : खे-जि-वि-गा = खेडी, जिल्हा परिषद, विद्युत, गावे. आठवणीची युक्ती: “खेड्यात दिवा लावा”.
फरक ओळखा
| ग्रामीण समाज | मुद्दा | शहरी समाज |
|---|---|---|
| शेती आणि पूरक व्यवसाय | व्यवसाय | बिगर-कृषी उत्पादन आणि सेवा |
| लहान, एकसंध | आकार | मोठा, विविध |
| एकत्र कुटुंब | कुटुंब | विभक्त कुटुंब |
सरावासाठी प्रश्न
- 1नागरीकरण म्हणजे काय?
- 2नागरीकरणाची कोणतीही तीन कारणे सांगा.
- 3ग्रामीण विकासासाठी कोणती योजना आली?
- 4जिल्हा परिषदा महाराष्ट्रात कधी स्थापन झाल्या?
- 5ग्रामीण विद्युतीकरण का आवश्यक आहे?
- 6ग्रामीण विकासातील तीन आव्हाने कोणती?
- 7ग्रामीण आणि शहरी समाजातील फरक लिहा.
- 8शहरांवरील ताण कमी करण्यासाठी तुम्ही कोणते उपाय सुचवाल?
उत्तरे पाहा (आधी स्वतः सोडवा)
- 1शहरात लोकसंख्या एकवटण्याची प्रक्रिया.
- 2लोकसंख्या वाढ, औद्योगिकीकरण आणि ग्रामीण भागात उपजीविकेचा अभाव.
- 3सामूहिक विकास योजना.
- 4१९६२ मध्ये.
- 5शेतातील पंप, अन्न जतन, खते प्रकल्प आणि अभ्यासासाठी वीज लागते.
- 6आर्थिक विकास, सामाजिक गरजांच्या सोयी आणि मानसिकतेतील बदल.
- 7ग्रामीण: शेती, लहान, एकत्र कुटुंब; शहरी: बिगर-शेती, मोठे, विभक्त कुटुंब.
- 8गावात रोजगार, संतुलित विकास आणि गावात सोयी (विद्यार्थ्याचे मत).