भाषा आणि जागतिकीकरण
घरात आपण एक भाषा बोलतो, शाळेत दुसरी आणि मित्रांबरोबर तिसरी. भारत असाच अनेक भाषांचा देश आहे.
प्रमाणभाषा म्हणजे सर्वत्र लिहिण्या-वाचण्यात वापरली जाणारी भाषा, तर बोली म्हणजे ठराविक प्रदेशात बोलली जाणारी स्थानिक भाषारूपे.
मुख्य कल्पना 1 : भारतातील भाषा — हिंदी, मराठी, बंगाली, गुजराती, तमिळ, तेलुगू, कन्नड, मल्याळम, पंजाबी, उर्दू, संस्कृत, आसामी अशा अनेक भाषा अधिकृत भाषा आहेत. या भाषांच्या बोलींची संख्या आता कमी होत आहे आणि त्यांना जपले नाही तर आपला वारसा गमावू. हिंदी चित्रपटांमुळे हिंदी सर्वत्र पोहोचली आणि देशाला भाषेच्या धाग्याने जोडण्यास तिची मदत झाली.
मुख्य कल्पना 2 : इंग्रजीचे वाढते महत्त्व — १९९० नंतर सुरू झालेल्या जागतिकीकरणामुळे इंग्रजीचे महत्त्व वाढले. ती उपजीविकेची भाषा झाली, कारण तिच्यामुळे नोकऱ्यांच्या अनेक संधी उघडतात. मात्र या प्रक्रियेमुळे प्रादेशिक भाषांच्या अस्तित्वाला धोका होणार नाही याची काळजी घेतली पाहिजे.
मुख्य कल्पना 3 : बोली का जपायच्या? — प्रत्येक बोलीत त्या परिसराची म्हणी, गाणी, शब्द आणि जीवनपद्धती साठलेली असते. बोली लोप पावल्या की ते ज्ञानही हरवते. म्हणूनच आपल्या भागातील बोलीचे शब्द, गाणी आणि गोष्टी लिहून ठेवणे उपयुक्त आहे.
- सोपे : कोणत्या माध्यमाने हिंदीचा प्रसार सर्वत्र केला? — हिंदी चित्रपट.
- मध्यम : इंग्रजी उपजीविकेची भाषा का झाली? — नोकऱ्यांच्या संधी उघडतात म्हणून.
- परीक्षा-प्रकार : बोलींची संख्या कशी होत आहे? — कमी होत आहे.
आकृतीत : भारतातील भाषा आणि त्यांचे प्रश्न.
पाठ्यपुस्तकानुसार नागालँडमध्ये १९६१ मध्ये अनेक भाषा वापरात होत्या आणि कोहिमा आकाशवाणी केंद्राला इंग्रजी, हिंदी, नागा बोली आणि १६ नागा भाषांसह २५ भाषांत कार्यक्रम प्रसारित करावे लागत. (पुस्तकाशी तपासा)
हिंदी = चित्रपटांनी जोडली; इंग्रजी = नोकरी; बोली = वारसा.
जागतिकीकरणामुळे इंग्रजी वाढली म्हणजे प्रादेशिक भाषा निरुपयोगी झाल्या असे नाही; त्यांना जपणे गरजेचे आहे.
आठवणीची युक्ती : हिं-इं-बो = हिंदी, इंग्रजी, बोली. आठवणीची युक्ती: “हिंदीने जोडले, इंग्रजीने कमावले, बोलीने जपले”.
फरक ओळखा
| भाषा | भूमिका | काळजी |
|---|---|---|
| हिंदी | चित्रपटांमुळे देशभर पोहोचली | इतर भाषांचा आदर |
| इंग्रजी | नोकरीची भाषा | प्रादेशिक भाषा टिकवणे |
| बोली | स्थानिक वारसा | संख्या घटत आहे |
सरावासाठी प्रश्न
- 1बोली म्हणजे काय?
- 2भारतातील कोणत्याही पाच भाषांची नावे लिहा.
- 3हिंदीने देशाला भाषेने कसे जोडले?
- 4जागतिकीकरणानंतर इंग्रजीचे महत्त्व का वाढले?
- 5बोली जपण्यासाठी कोणते उपाय करावेत?
- 6बोली लोप पावल्यास काय गमावले जाते?
- 7इंग्रजीचे वाढते महत्त्व आणि प्रादेशिक भाषांना धोका याबद्दल तुमचे मत लिहा.
- 8तुमच्या भागातील पाच बोली शब्द आणि त्यांचे अर्थ लिहा.
उत्तरे पाहा (आधी स्वतः सोडवा)
- 1एखाद्या प्रदेशात बोलली जाणारी स्थानिक भाषारूपे.
- 2हिंदी, मराठी, तमिळ, बंगाली, गुजराती.
- 3हिंदी चित्रपट सर्वत्र पोहोचले आणि लोकांनी हिंदी समजू-बोलू लागले.
- 4कारण इंग्रजीमुळे नोकऱ्यांच्या अनेक संधी मिळतात.
- 5बोलींचे शब्द, गाणी आणि गोष्टी लिहून ठेवणे, त्यांचे संकलन करणे.
- 6त्या परिसराचे ज्ञान, म्हणी, गाणी आणि वारसा.
- 7इंग्रजी नोकरीसाठी उपयुक्त आहे, पण प्रादेशिक भाषा जपणे आवश्यक (विद्यार्थ्याचे मत).
- 8विद्यार्थ्याने आपल्या भागातील बोली शब्द लिहावेत.
क्रीडा
सामना टीव्हीवर दिसला की त्या खेळाची गल्लीतही चर्चा होते. असेच काही खेळाडूंच्या यशाने खेळांना देशभर प्रसिद्धी मिळाली.
क्रीडा क्षेत्रातील बदल म्हणजे खेळाडूंच्या यशामुळे एखाद्या खेळाला मिळणारी लोकप्रियता, माध्यमांतून होणारा प्रसार आणि नव्या खेळांना मिळणारी संधी.
मुख्य कल्पना 1 : गीत सेठी आणि बिलियर्ड्स — पाठ्यपुस्तकानुसार गीत सेठी यांनी वयाच्या १५ व्या वर्षी बिलियर्ड्सची राष्ट्रीय किशोर स्पर्धा जिंकली. पुढे जागतिक स्तरावर हौशी बिलियर्ड्स स्पर्धा तीनदा आणि व्यावसायिक पाचदा जिंकली. त्यांच्या यशाने हा खेळ लोकप्रिय झाला, वृत्तपत्रे त्याच्या बातम्या देऊ लागली आणि नव्या खेळाडूंना नवे क्षेत्र मिळाले.
मुख्य कल्पना 2 : क्रिकेट — १९८३ मध्ये भारताने कपिल देव यांच्या नेतृत्वाखाली क्रिकेट विश्वचषक जिंकला आणि क्रिकेट देशभर लोकप्रिय झाले. त्याच वर्षी सुनील गावसकर यांनी कसोटीतील सर्वाधिक शतकांचा आधीचा विक्रम मोडला. १९८५ मध्ये भारताने ‘बेन्सन अँड हेजेस’ जागतिक अजिंक्यपद क्रिकेट जिंकले. त्याचा परिणाम म्हणून क्रिकेट प्रत्येक राज्यात खेळले जाऊ लागले, पण पारंपरिक भारतीय खेळांचे महत्त्व कमी झाले.
मुख्य कल्पना 3 : ऑलिम्पिक आणि आशियाई क्रीडा — भारत आशियाई क्रीडा आणि ऑलिम्पिकमध्ये भाग घेत आला आहे. २००० च्या ऑलिम्पिकमध्ये कर्णम मल्लेश्वरी यांनी वेटलिफ्टिंगमध्ये पदक जिंकले आणि ऑलिम्पिकमध्ये पदक मिळवणाऱ्या त्या पहिल्या भारतीय महिला ठरल्या. हॉकी, बॅडमिंटन, टेनिस, पोहणे, वेटलिफ्टिंग आणि तिरंदाजीत भारताचा सहभाग वाढत गेला.
- सोपे : १९८३ चा क्रिकेट विश्वचषक कोणाच्या कप्तानीखाली जिंकला? — कपिल देव.
- मध्यम : ऑलिम्पिकमध्ये पदक मिळवणारी पहिली भारतीय महिला कोण? — कर्णम मल्लेश्वरी (२०००).
- परीक्षा-प्रकार : गीत सेठी कोणत्या खेळात प्रसिद्ध? — बिलियर्ड्स.
आकृतीत : क्रीडा क्षेत्रातील तीन महत्त्वाची वर्षे.
१९८३ च्या विश्वचषकाआधी काय घडले? १८ जून १९८३ ला टनब्रिज वेल्स येथे भारत झिम्बाब्वेशी खेळत होता आणि भारताची धावसंख्या १७ वर बाद ५ अशी झाली. त्या दिवशी बीबीसीचा संप असल्यामुळे सामन्याचे प्रसारण झाले नाही; कपिल देव यांच्या नाबाद १७५ धावा कोणत्याही दूरचित्रवाणी कॅमेऱ्यात नोंदवल्या गेल्या नाहीत. त्या वेळी भारताला विश्वचषकासाठी फार कमी संधी मानले जाई.
१९८३ च्या विश्वचषकानंतर काय घडले? २५ जून १९८३ ला लॉर्ड्सवर भारत १८३ वर सर्वबाद झाला, पण वेस्ट इंडीजला १४० वर रोखून ४३ धावांनी विजय मिळवला. वेस्ट इंडीजचे कर्णधार क्लाइव्ह लॉइड यांनी सामन्यानंतर भारतीय क्रिकेटचा उदय झाल्याचे म्हटले. पुढे क्रिकेट देशभर लोकप्रिय झाले.
मल्लेश्वरींच्या ऑलिम्पिक पदकाआधी काय घडले? २००० च्या सिडनी ऑलिम्पिकमध्ये महिलांची वेटलिफ्टिंग प्रथमच ऑलिम्पिकमध्ये ठेवली गेली. भारताने त्यात दोन महिला खेळाडू पाठवल्या; त्यापैकी कर्णम मल्लेश्वरी ६९ किलो गटात खेळत होत्या.
मल्लेश्वरींच्या ऑलिम्पिक पदकानंतर काय घडले? १९ सप्टेंबर २००० ला त्यांनी स्नॅच आणि क्लीन अँड जर्क मिळून २४० किलो वजन उचलून कांस्यपदक जिंकले; ते त्या ऑलिम्पिकमधील भारताचे एकमेव पदक होते. त्यानंतर पुढची भारतीय महिला पदक विजेती बनण्यासाठी १२ वर्षे थांबावे लागले.
८३ विश्वचषक; ८५ अजिंक्यपद; २००० मल्लेश्वरी.
कर्णम मल्लेश्वरींचे पदक कांस्य होते, सुवर्ण नव्हे; आणि ते वेटलिफ्टिंगमध्ये होते.
आठवणीची युक्ती : ८३-८५-००० = कपिल, अजिंक्यपद, मल्लेश्वरी. आठवणीची युक्ती: “तेयांशी कप, पंचाऐंशी चॅम्पियन, दोन हजारात मल्लेश्वरी”.
फरक ओळखा
| खेळाडू/संघ | वर्ष | यश |
|---|---|---|
| कपिल देव (कर्णधार) | १९८३ | क्रिकेट विश्वचषक |
| भारतीय संघ | १९८५ | बेन्सन अँड हेजेस अजिंक्यपद |
| कर्णम मल्लेश्वरी | २००० | ऑलिम्पिक पदक |
सरावासाठी प्रश्न
- 1१९८३ चा विश्वचषक कोणी जिंकला?
- 2गीत सेठी यांच्या यशामुळे काय बदल झाला?
- 3क्रिकेट देशभर लोकप्रिय का झाले?
- 4क्रिकेटच्या लोकप्रियतेचा भारतीय खेळांवर काय परिणाम झाला?
- 5१९८३ च्या विश्वचषकाआधी आणि नंतर काय घडले?
- 6मल्लेश्वरींच्या पदकाआधी आणि नंतर काय घडले?
- 7खेळाडूंच्या यशाचा खेळाच्या प्रसारावर कसा परिणाम होतो ते लिहा.
- 8भारताचे तीन क्रीडा यश कालक्रमाने तक्त्यात मांडा.
उत्तरे पाहा (आधी स्वतः सोडवा)
- 1कपिल देव यांच्या नेतृत्वाखाली भारताने.
- 2बिलियर्ड्स लोकप्रिय झाले, वृत्तपत्रांत बातम्या येऊ लागल्या आणि नव्या खेळाडूंना क्षेत्र मिळाले.
- 3विश्वचषक विजय, पूर्ण सामन्यांचे थेट प्रक्षेपण आणि चित्रपट.
- 4पारंपरिक भारतीय खेळांचे महत्त्व कमी झाले.
- 5आधी झिम्बाब्वेविरुद्ध १७/५ आणि कपिल देव यांच्या १७५ धावा; नंतर लॉर्ड्सवर विजय आणि क्रिकेटची लोकप्रियता.
- 6आधी सिडनीत महिलांची वेटलिफ्टिंग प्रथमच; नंतर कांस्यपदक आणि पुढच्या महिला पदकासाठी १२ वर्षांची प्रतीक्षा.
- 7यशामुळे खेळ प्रसिद्ध होतो, माध्यमे बातम्या देतात आणि तरुण तो खेळ निवडतात.
- 8१९८३ क्रिकेट विश्वचषक; १९८५ बेन्सन अँड हेजेस; २००० मल्लेश्वरींचे पदक.
नाटक आणि चित्रपट
पूर्वी सर्व गाव एकत्र रात्रभर नाटक पाहत असे; आता मोबाईलवर दोन तासांचा चित्रपट पाहतो. करमणुकीची रूपे बदलली आहेत.
नाटक म्हणजे रंगमंचावर सादर होणारी कला, तर चित्रपट म्हणजे कॅमेऱ्याने चित्रित करून पडद्यावर दाखवलेली कथा.
मुख्य कल्पना 1 : नाटकातील बदल — पूर्वीची नाटके खूप लांब असत, कधी कधी रात्रभर चालत. आता नाटकाचे स्वरूप, तंत्र आणि कालावधी बदलले आहेत. समाजातील विविध स्तरांतील लोक नाटकांत भाग घेतात. संगीत नाटकांचे महत्त्व कमी झाले आणि पौराणिक-ऐतिहासिक विषयांऐवजी राजकीय व सामाजिक विषय आले.
मुख्य कल्पना 2 : चित्रपटातील बदल — कृष्णधवल चित्रपटांचा काळ जाऊन रंगीत चित्रपटांचा काळ आला. चित्रपटांचे चित्रीकरण परदेशात होऊ लागले, त्यामुळे प्रेक्षकांना परदेशी स्थळे दिसतात. परदेशी चित्रपटांना हिंदी उपशीर्षके येऊ लागली आणि हिंदी चित्रपट जगभर पोहोचले. ३-४ तासांचे चित्रपट आता सुमारे १-१.५ तासांचे झाले.
मुख्य कल्पना 3 : चित्रपट उद्योग — एक पडदा आणि एक चित्रपटगृह ही संकल्पना जाऊन मल्टिप्लेक्स आले. आता एकच चित्रपट भारतात आणि परदेशात हजारो चित्रपटगृहांत एकाच वेळी दाखवला जातो आणि चित्रपट निर्मिती हा उद्योग झाला आहे; त्यात कोट्यवधी लोकांना रोजगार मिळतो. प्रादेशिक भाषांतील चित्रपट उद्योगही भरभराटीला आला आहे.
- सोपे : पूर्वीची नाटके किती वेळ चालत? — कधी कधी रात्रभर.
- मध्यम : चित्रपटांचा कालावधी कसा बदलला? — ३-४ तासांवरून सुमारे १-१.५ तास.
- परीक्षा-प्रकार : एका चित्रपटगृहाऐवजी काय आले? — मल्टिप्लेक्स.
आकृतीत : नाटक आणि चित्रपटातील बदलाची साखळी.
‘राजा हरिश्चंद्र’ प्रदर्शित होण्याआधी काय घडले? १९१० मध्ये दादासाहेब फाळके यांनी मुंबईतील चित्रपटगृहात ‘द लाइफ ऑफ क्राइस्ट’ हा चित्रपट पाहिला आणि भारतीय कथा पडद्यावर आणायचा निश्चय केला.
‘राजा हरिश्चंद्र’ प्रदर्शित होण्यानंतर काय घडले? ३ मे १९१३ रोजी मुंबईतील कॉरोनेशन सिनेमॅटोग्राफमध्ये भारताचा पहिला पूर्ण लांबीचा चित्रपट ‘राजा हरिश्चंद्र’ जनतेसाठी दाखवला गेला. १९६९ मध्ये, त्यांच्या जन्मशताब्दी वर्षात, ‘दादासाहेब फाळके पुरस्कार’ सुरू झाला.
नाटक लांब → चित्रपट लहान; एक पडदा → मल्टिप्लेक्स.
आज संगीत नाटकांचे महत्त्व वाढलेले नाही; ते कमी झाले आहे.
आठवणीची युक्ती : ना-चि-म = नाटक, चित्रपट, मल्टिप्लेक्स. आठवणीची युक्ती: “रात्रभराचे नाटक, दीड तासाचा चित्रपट”.
फरक ओळखा
| मुद्दा | आधी | आता |
|---|---|---|
| नाटकाचे विषय | पौराणिक, ऐतिहासिक | राजकीय, सामाजिक |
| चित्रपट कालावधी | ३-४ तास | १-१.५ तास |
| प्रदर्शन | एक पडदा | मल्टिप्लेक्स, हजारो चित्रपटगृहे |
सरावासाठी प्रश्न
- 1नाटक आणि चित्रपट यांतील फरक सांगा.
- 2नाटकांमध्ये कोणते बदल झाले?
- 3चित्रपटांमध्ये कोणते बदल झाले? तीन सांगा.
- 4परदेशी चित्रपटांना हिंदी उपशीर्षके का देतात?
- 5चित्रपटांची अर्थव्यवस्था कशी बदलली?
- 6मल्टिप्लेक्समुळे चित्रपट प्रदर्शनात काय बदल झाला?
- 7चित्रपट हा उद्योग झाल्याचा समाजावर काय परिणाम झाला?
- 8दादासाहेब फाळके यांच्याबद्दल माहिती शोधून पाच ओळी लिहा.
उत्तरे पाहा (आधी स्वतः सोडवा)
- 1नाटक रंगमंचावर सादर होते; चित्रपट कॅमेऱ्याने चित्रित करून पडद्यावर दाखवतात.
- 2कालावधी, तंत्र आणि विषय बदलले; संगीत नाटके कमी झाली.
- 3रंगीत झाले, परदेशात चित्रीकरण, कालावधी कमी झाला.
- 4जेणेकरून हिंदी भाषिक प्रेक्षकांना ते समजतील.
- 5एकच चित्रपट हजारो चित्रपटगृहांत लागतो आणि निर्मिती उद्योग झाला.
- 6एकाच वेळी हजारो चित्रपटगृहांत प्रदर्शन शक्य झाले; शंभर आठवडे चालणारे चित्रपट संपले.
- 7कोट्यवधी लोकांना रोजगार मिळाला.
- 8विद्यार्थ्याने स्वतः शोधून लिहावे.
वृत्तपत्रे आणि दूरचित्रवाणी
सकाळी वृत्तपत्र वाचून आणि संध्याकाळी टीव्हीवर बातम्या पाहून आपल्याला जगाची माहिती मिळते. या दोन माध्यमांनी लोकांचे जीवन बदलले.
प्रसारमाध्यमे म्हणजे बातम्या, माहिती आणि करमणूक लोकांपर्यंत पोहोचवणारी साधने, जसे वृत्तपत्र, रेडिओ आणि दूरचित्रवाणी.
मुख्य कल्पना 1 : वृत्तपत्रांचे बदलते रूप — स्वातंत्र्यानंतरच्या सुरुवातीला वृत्तपत्रे केवळ बातम्या देत नव्हती, तर जाहिरातींद्वारे उद्योग-व्यापाराला चालना देत, लोकमत घडवत आणि लोकशिक्षणही करत. आधी ती कृष्णधवल असत; आता रंगीत छपाई सामान्य झाली. आधी ती तालुका-जिल्ह्याची मुखपत्रे मानली जात; आता राज्यस्तरीय वृत्तपत्र साखळ्यांशी स्पर्धा करावी लागते.
मुख्य कल्पना 2 : वृत्तपत्रांची सामाजिक भूमिका — आता वृत्तपत्रे दुष्काळ आणि पूरग्रस्तांसाठी निधी गोळा करणे, गुणवान गरीब विद्यार्थ्यांना शिक्षणासाठी मदत करणे आणि सांस्कृतिक कार्यक्रम आयोजित करणे अशी कामे करतात. त्यामुळे ती आपल्या जीवनाचा अविभाज्य भाग बनली आहेत.
मुख्य कल्पना 3 : दूरचित्रवाणी — स्वातंत्र्यानंतर दूरचित्रवाणी आली. आधी ती कृष्णधवल आणि ठराविक कार्यक्रम व वेळांपुरती होती; पुढे शैक्षणिक कार्यक्रम, बातम्या आणि राष्ट्रपती-पंतप्रधानांच्या दौऱ्यांचे सविस्तर वृत्त त्यात आले. १९९१ मध्ये सीएनएन वाहिनीने इराक युद्धाचे थेट चित्रीकरण जगाला दाखवले आणि १९९८ मध्ये खाजगी स्टार (स्टार टीव्ही) भारतात आली; बातम्यांचे स्वरूप बदलले, ओबी व्हॅन आणि आधुनिक स्टुडिओ आले.
- सोपे : पूर्वीची वृत्तपत्रे कोणत्या रंगात छापली जात? — कृष्णधवल.
- मध्यम : इराक युद्धाचे थेट चित्रीकरण कोणत्या वाहिनीने दाखवले? — सीएनएन (१९९१).
- परीक्षा-प्रकार : खाजगी स्टार भारतात कधी आली? — १९९८ मध्ये.
आकृतीत : दूरचित्रवाणीतील महत्त्वाची वर्षे.
रामायण मालिकेआधी काय घडले? १९८० च्या दशकात भारतात दूरदर्शन ही एकमेव वाहिनी होती. २५ जानेवारी १९८७ पासून दर रविवारी सकाळी रामानंद सागर यांची रामायण मालिका सुरू झाली; तिचे ७८ भाग होते आणि ती जुलै १९८८ मध्ये संपली.
रामायण मालिकेनंतर काय घडले? बीबीसीच्या वार्ताहराने आठवले की रविवारी सकाळी रस्ते ओस पडत, दुकाने बंद राहत. पुढे ऑक्टोबर १९८८ पासून महाभारत मालिका सुरू झाली आणि तिचीही अशीच लोकप्रियता झाली. त्यामुळे दूरचित्रवाणी हे घराघरांतील प्रभावी माध्यम ठरले.
पाठ्यपुस्तकानुसार रामायण आणि महाभारत मालिका दाखवताना बहुसंख्य लोक दूरदर्शनसमोर खिळून बसत; यावरून या माध्यमाची लोकप्रियता दिसली. (पुस्तकाशी तपासा)
८७ रामायण; ८८ महाभारत; ९१ सीएनएन; ९८ स्टार.
स्टार १९९८ मध्ये आली; सीएनएनचे इराक युद्ध प्रक्षेपण १९९१ चे आहे.
आठवणीची युक्ती : रा-म-सी-स्टा = रामायण, महाभारत, सीएनएन, स्टार. आठवणीची युक्ती: “सत्त्याऐंशी, अठ्ठ्याऐंशी, एक्क्याण्णव, अठ्ठ्याण्णव”.
फरक ओळखा
| माध्यम | आधी | आता |
|---|---|---|
| वृत्तपत्र | कृष्णधवल, स्थानिक मुखपत्र | रंगीत, राज्यस्तरीय साखळ्या |
| दूरचित्रवाणी | कृष्णधवल, ठराविक वेळ | रंगीत, अनेक वाहिन्या |
| बातम्या | एकसुरी, सरकारी | स्टार नंतर विविधता |
सरावासाठी प्रश्न
- 1प्रसारमाध्यमे म्हणजे काय?
- 2स्वातंत्र्यानंतरच्या सुरुवातीला वृत्तपत्रांची उद्दिष्टे कोणती होती?
- 3वृत्तपत्रांचे स्वरूप कसे बदलले?
- 4आज वृत्तपत्रे समाजासाठी कोणती कामे करतात?
- 5रामायण मालिकेआधी आणि नंतर काय घडले?
- 6स्टार वाहिनी आल्यानंतर बातम्यांमध्ये कोणता बदल झाला?
- 7दूरचित्रवाणीने राजकारणावर कसा परिणाम केला?
- 8वृत्तपत्र आणि दूरचित्रवाणी यांची तुलना करणारा तक्ता करा.
उत्तरे पाहा (आधी स्वतः सोडवा)
- 1बातम्या, माहिती आणि करमणूक लोकांपर्यंत पोहोचवणारी साधने.
- 2बातम्या देणे, जाहिरातींनी उद्योगाला चालना, लोकमत घडवणे, लोकशिक्षण आणि सरकारवर नजर ठेवणे.
- 3कृष्णधवलवरून रंगीत झाली आणि स्थानिक स्वरूपाकडून राज्यस्तरीय साखळ्यांकडे गेली.
- 4दुष्काळ-पूरग्रस्तांसाठी निधी, गरीब गुणवान विद्यार्थ्यांना मदत आणि सांस्कृतिक कार्यक्रम.
- 5आधी दूरदर्शन एकमेव वाहिनी; नंतर महाभारत मालिका आणि टीव्हीची लोकप्रियता.
- 6बातम्या अधिक पारदर्शक आणि विविध झाल्या.
- 7देशाचा प्रत्येक कोपरा जोडला गेला आणि राजकारणावर मोठा प्रभाव पडला.
- 8वृत्तपत्र: छापील, वाचायचे; दूरचित्रवाणी: दृश्य, पाहायचे — दोन्ही माहिती देतात.