पंजाबमधील अशांतता
घरात काही मागण्यांवरून मतभेद वाढले आणि चर्चा थांबली तर ताण वाढतो. तसेच पंजाबमध्ये काही मागण्यांवरून राजकीय तणाव वाढला आणि तो हिंसक झाला.
अंतर्गत आव्हान म्हणजे देशाच्या आतूनच निर्माण होणारे शांतता आणि एकतेला धोका देणारे प्रश्न. पंजाबमधील अशांतता हे १९८० च्या दशकातील असे मोठे आव्हान होते.
मुख्य कल्पना 1 : आनंदपूर साहिब ठराव — पंजाबमधील प्रमुख राजकीय पक्ष अकाली दल होता. १९७३ मध्ये त्याने ‘आनंदपूर साहिब ठराव’ केला. पाठ्यपुस्तकानुसार त्यात चंदीगड पंजाबला द्यावे, इतर राज्यांतील पंजाबी भाषिक भाग पंजाबमध्ये यावेत, सैन्यात शिखांची भरती वाढावी आणि राज्याला अधिक स्वायत्तता मिळावी अशा मागण्या होत्या.
मुख्य कल्पना 2 : अशांतता वाढणे — १९७७ मध्ये अकाली दल पंजाबमध्ये सत्तेवर आले आणि त्यांनी नदीच्या पाण्यातील मोठा वाटा आणि अमृतसरला ‘पवित्र शहर’ दर्जा अशा मागण्याही मांडल्या. १९८० मध्ये ‘स्वतंत्र खलिस्तान’ची चळवळ सुरू झाली. दहशतवादी कारवाया सुरू झाल्या आणि १९८३ मध्ये पंजाबमध्ये राष्ट्रपती राजवट लागू करावी लागली.
मुख्य कल्पना 3 : ऑपरेशन ब्लू स्टार — सुवर्ण मंदिर परिसरात सशस्त्र दहशतवादी जमा झाले होते. त्यांना बाहेर काढण्याची जबाबदारी मेजर जनरल कुलदीपसिंग ब्रार यांच्याकडे दिली गेली. ३ जून १९८४ ला ‘ऑपरेशन ब्लू स्टार’ सुरू झाले आणि ६ जूनला संपले. १९८६ मध्ये पुन्हा ‘ऑपरेशन ब्लॅक थंडर’ करावे लागले. त्यानंतर पंजाबमध्ये शांतता प्रस्थापित होण्याची प्रक्रिया वेगवान झाली.
- सोपे : आनंदपूर साहिब ठराव कोणत्या वर्षी? — १९७३.
- मध्यम : पंजाबमध्ये राष्ट्रपती राजवट कधी लागली? — १९८३ मध्ये.
- परीक्षा-प्रकार : ऑपरेशन ब्लू स्टार किती दिवस चालले? — ३ ते ६ जून १९८४, म्हणजे ४ दिवस (तारखा धरून).
आकृतीत : पंजाबमधील अशांततेचा कालक्रम.
पंजाब कराराआधी काय घडले? पंजाबमधील सुमारे तीन वर्षांच्या अशांततेनंतर नवे पंतप्रधान राजीव गांधी यांनी अकाली नेते संत हरचंदसिंग लोंगोवाल यांच्याशी चर्चा सुरू केली. मार्च १९८५ पासून अकाली नेत्यांची तुरुंगातून सुटका होऊ लागली.
पंजाब करारानंतर काय घडले? २४ जुलै १९८५ रोजी राजीव–लोंगोवाल करार झाला. महिनाभरातच, २० ऑगस्टला, कराराला विरोध करणाऱ्या अतिरेक्यांनी लोंगोवाल यांची हत्या केली. तरीही सप्टेंबर १९८५ मध्ये निवडणुका झाल्या आणि अकाली दलाचे सरकार आले.
७३ ठराव → ८० चळवळ → ८३ राष्ट्रपती राजवट → ८४ ब्लू स्टार → ८६ ब्लॅक थंडर.
या अशांततेचा अर्थ कोणत्याही एका धर्माच्या सर्व लोकांना दोष देणे असा नाही; ते काही गटांच्या मागण्या आणि हिंसेशी संबंधित राजकीय आव्हान होते.
आठवणीची युक्ती : ठराव-चळवळ-राजवट-ब्लू स्टार-ब्लॅक थंडर. आठवणीची युक्ती: “७३-८०-८३-८४-८६, एका क्रमाने पावले”.
फरक ओळखा
| वर्ष | घटना | अर्थ |
|---|---|---|
| १९७३ | आनंदपूर साहिब ठराव | अकाली दलाच्या मागण्या |
| १९८३ | राष्ट्रपती राजवट | राज्यात केंद्राचे शासन |
| १९८४ | ऑपरेशन ब्लू स्टार | सुवर्ण मंदिरातील लष्करी कारवाई |
सरावासाठी प्रश्न
- 1अंतर्गत आव्हान म्हणजे काय?
- 2पंजाबमधील प्रमुख राजकीय पक्ष कोणता होता?
- 3आनंदपूर साहिब ठरावातील दोन मागण्या सांगा.
- 4पंजाबमध्ये राष्ट्रपती राजवट का लावावी लागली?
- 5ऑपरेशन ब्लू स्टार कोणत्या तारखांना झाले आणि त्याचे नेतृत्व कोणी केले?
- 6‘ऑपरेशन’ म्हणजे काय?
- 7ऑपरेशन ब्लू स्टार करणे का आवश्यक झाले ते स्पष्ट करा.
- 8१९७३ ते १९८६ मधील पंजाबच्या घटना कालक्रमाने लिहा.
उत्तरे पाहा (आधी स्वतः सोडवा)
- 1देशाच्या आतून निर्माण होणारा शांतता आणि एकतेला धोका देणारा प्रश्न.
- 2अकाली दल.
- 3चंदीगड पंजाबला देणे आणि अधिक स्वायत्तता.
- 4दहशतवादी कारवाया आणि अशांतता वाढल्याने.
- 5३ ते ६ जून १९८४; मेजर जनरल कुलदीपसिंग ब्रार.
- 6ठरावीक उद्देशाने केलेली लष्करी मोहीम.
- 7सशस्त्र दहशतवाद्यांनी सुवर्ण मंदिर परिसरात आश्रय घेतला होता आणि त्यांना बाहेर काढणे आवश्यक होते.
- 8१९७३ ठराव; १९८० खलिस्तान चळवळ; १९८३ राष्ट्रपती राजवट; १९८४ ब्लू स्टार; १९८६ ब्लॅक थंडर.
ईशान्य भारतातील प्रश्न
अनेक भाषा बोलणाऱ्या मुलांच्या वर्गात सर्वांचे ऐकले नाही तर काहींना दुर्लक्षित वाटते. तसेच ईशान्य भारतातील विविध जमातींच्या अपेक्षांचा विचार करणे आवश्यक होते.
ईशान्य भारतात आसाम, अरुणाचल प्रदेश, मणिपूर, मेघालय, मिझोराम, नागालँड, सिक्कीम आणि त्रिपुरा ही आठ राज्ये आहेत. येथील वंश, भाषा आणि संस्कृतीची विविधता मोठी आहे.
मुख्य कल्पना 1 : नेहरूंचे धोरण — पंतप्रधान नेहरूंनी येथील जमातींना देशाच्या मुख्य प्रवाहात आणण्यासाठी पुढाकार घेतला. १९५४ मध्ये ईशान्य सरहद्द प्रदेश (NEFA) तयार केला. या जमातींची संस्कृती जपून त्यांचा विकास करावा ही त्यांची भूमिका होती. संविधानाच्या सहाव्या अनुसूचीत या भागांसाठी विशेष तरतुदी आहेत.
मुख्य कल्पना 2 : नागालँड आणि मिझोराम — १९४६ मध्ये शिक्षित नागा तरुणांनी नागा नॅशनल कौन्सिल स्थापन केली. चर्चांनंतर १ डिसेंबर १९६३ ला नागालँड पूर्ण राज्य झाले. मिझोराममध्ये १९६१ मध्ये लालडेंगा यांनी मिझो नॅशनल फ्रंट स्थापला. १९७२ मध्ये मिझो भाग केंद्रशासित प्रदेश झाला आणि पुढे करारानंतर राज्य झाला.
मुख्य कल्पना 3 : आसाम आणि अरुणाचल प्रदेश — १९८३ मध्ये आसाममध्ये बाहेरून आलेल्या स्थलांतरितांच्या वर्चस्वाच्या प्रश्नावर आंदोलन झाले. १९८५ मध्ये आसाम करार झाला आणि नंतर निवडणुकीतून शांतता प्रस्थापित झाली. NEFA ला १९७२ मध्ये अरुणाचल प्रदेश हे नाव मिळाले आणि २० फेब्रुवारी १९८७ ला ते पूर्ण राज्य झाले.
- सोपे : ईशान्य भारतात किती राज्ये आहेत? — आठ.
- मध्यम : नागालँड कधी पूर्ण राज्य झाले? — १ डिसेंबर १९६३.
- परीक्षा-प्रकार : अरुणाचल प्रदेश पूर्वी कोणत्या नावाने ओळखला जाई? — NEFA.
आकृतीत : ईशान्य भारतातील चार महत्त्वाचे प्रश्न आणि वर्षे.
आसाम कराराआधी काय घडले? १९७९ मध्ये ऑल आसाम स्टुडंट्स युनियनने (AASU) बेकायदा स्थलांतरितांना ओळखून परत पाठवण्याच्या मागणीसाठी आंदोलन सुरू केले. ते सहा वर्षे चालले. १३ ऑगस्ट १९८५ ला आंदोलनाच्या नेत्यांना चर्चेसाठी दिल्लीत बोलावले गेले.
आसाम करारानंतर काय घडले? १४ ऑगस्टच्या रात्रीनंतर, म्हणजे १५ ऑगस्ट १९८५ ला मध्यरात्रीनंतर आसाम करारावर सह्या झाल्या. त्यानंतर आंदोलनातील नेत्यांनी आसाम गण परिषद पक्ष स्थापन केला. डिसेंबर १९८५ च्या निवडणुकीनंतर प्रफुल्लकुमार महंत वयाच्या ३३ व्या वर्षी मुख्यमंत्री झाले; २४ डिसेंबर १९८५ ला त्यांचा शपथविधी झाला.
मिझो करारापूर्वी काय घडले? १९६६ मध्ये मिझो नॅशनल फ्रंटने स्वतंत्र मिझोरामची घोषणा केली होती. त्यानंतर सुमारे वीस वर्षे संघर्ष चालला. १५ फेब्रुवारी १९८५ ला लालडेंगा पंतप्रधान राजीव गांधी यांना भेटले आणि शांतता चर्चा पुढे सरकली.
मिझो कराराच्या नंतर काय घडले? ३० जून १९८६ ला दिल्लीत मिझो शांतता करार झाला. त्यानुसार २० फेब्रुवारी १९८७ ला मिझोराम राज्य झाले; मिझोराम हे भारताचे २३ वे राज्य ठरले. आजही ३० जून मिझोराममध्ये ‘शांतता दिन’ (रेम्ना नी) म्हणून पाळला जातो.
नागालँड ६३; आसाम करार ८५; मिझो करार ८६; मिझोराम व अरुणाचल राज्य ८७.
ईशान्येकडील सर्व जमातींचे प्रश्न सारखे नव्हते; प्रत्येक राज्याचा इतिहास आणि मागण्या वेगळ्या होत्या.
आठवणीची युक्ती : ६३-८५-८६-८७. आठवणीची युक्ती: नागालँड ६३, आसाम ८५, मिझो करार ८६, मिझोराम-अरुणाचल ८७ — वर्षे चढत्या क्रमाने.
फरक ओळखा
| राज्य | मुख्य घटना | वर्ष |
|---|---|---|
| नागालँड | पूर्ण राज्य | १९६३ |
| आसाम | आसाम करार | १९८५ |
| मिझोराम | शांतता करार आणि राज्य | १९८६-८७ |
सरावासाठी प्रश्न
- 1ईशान्य भारतातील आठ राज्यांची नावे लिहा.
- 2NEFA म्हणजे काय?
- 3नागालँड कोणत्या वर्षी राज्य झाले?
- 4मिझो नॅशनल फ्रंट कोणी स्थापन केली?
- 5आसाम करारापूर्वी आणि नंतर काय घडले?
- 6मिझो कराराचा परिणाम सांगा.
- 7नेहरूंचे ईशान्य भारताबाबतचे धोरण स्पष्ट करा.
- 8ईशान्येकडील राज्यांच्या वर्षांचा तक्ता तयार करा.
उत्तरे पाहा (आधी स्वतः सोडवा)
- 1आसाम, अरुणाचल प्रदेश, मणिपूर, मेघालय, मिझोराम, नागालँड, सिक्कीम, त्रिपुरा.
- 2नॉर्थ-ईस्ट फ्रंटियर एजन्सी (ईशान्य सरहद्द प्रदेश).
- 3१९६३ मध्ये.
- 4लालडेंगा.
- 5आधी सहा वर्षांचे आंदोलन; नंतर आसाम गण परिषद स्थापन होऊन निवडणूक आणि महंत मुख्यमंत्री.
- 6संघर्ष संपला आणि मिझोराम राज्य झाले.
- 7जमातींची संस्कृती जपून त्यांचा विकास करणे आणि मुख्य प्रवाहात आणणे.
- 8नागालँड १९६३; आसाम करार १९८५; मिझोराम १९८७; अरुणाचल १९८७.
नक्षलवाद
शेतकऱ्याला मेहनतीचे योग्य पैसे न मिळाल्यास तो नाराज होतो. अशा नाराजीतून काही ठिकाणी हिंसक मार्ग निवडला गेला; त्याला नक्षलवाद म्हणतात.
नक्षलवाद ही चळवळ १९६७ मध्ये पश्चिम बंगालच्या नक्षलबारी गावात सुरू झाली. तिच्या प्रेरणेने झालेल्या सर्व चळवळींना नक्षलवादी चळवळी म्हणतात.
मुख्य कल्पना 1 : सुरुवात आणि उद्दिष्टे — दार्जिलिंग जिल्ह्यातील नक्षलबारीत नक्षलवाद्यांनी लहान शेतकरी आणि भूमिहीन मजुरांना संघटित केले, जमिनी ताब्यात घेतल्या आणि १९६७ मध्ये तो भाग मुक्त प्रदेश असल्याचे जाहीर केले. जमीनदारांकडून होणाऱ्या शोषणाविरुद्ध कृती समित्या करणे आणि जमीन कसणाऱ्यांना वाटणे ही उद्दिष्टे होती.
मुख्य कल्पना 2 : चळवळीचे वळण — पाठ्यपुस्तकानुसार पुढे चळवळ तिच्या उद्दिष्टांपासून दूर गेली आणि सरकारी योजना सामान्य लोकांपर्यंत पोहोचू नयेत म्हणून हिंसेचा मार्ग घेतला. लोकशाही व्यवस्था नाकारून समांतर व्यवस्था उभारली गेली. त्यामुळे नक्षलवाद देशाच्या अंतर्गत सुरक्षेसमोर गंभीर आव्हान बनला.
मुख्य कल्पना 3 : प्रसार — चळवळ मुख्यतः पश्चिम बंगालमध्ये होती. नंतर ती आंध्र प्रदेश, तेलंगणा, छत्तीसगड, महाराष्ट्र (गडचिरोली, भंडारा, चंद्रपूरचा काही भाग), मध्य प्रदेश आणि ओडिशातील काही भागांत पसरली. आपला प्रभाव टिकवण्यासाठी त्यांनी पीपल्स लिबरेशन गुरिल्ला आर्मी (PLGA) नावाची संघटना उभी केली.
- सोपे : नक्षलवादी चळवळ कोठे सुरू झाली? — नक्षलबारी, पश्चिम बंगाल.
- मध्यम : PLGA चे पूर्ण रूप सांगा. — पीपल्स लिबरेशन गुरिल्ला आर्मी.
- परीक्षा-प्रकार : महाराष्ट्रातील एक प्रभावित जिल्हा सांगा. — गडचिरोली.
आकृतीत : नक्षलवादी चळवळीचा प्रवास.
पाठ्यपुस्तकानुसार नक्षलबारी हे नाव चळवळीला त्या गावावरून मिळाले; चळवळीचा प्रभाव सध्याही काही भागांत चालू असल्याचे पुस्तकात नमूद आहे. (पुस्तकाशी तपासा)
नक्षलबारी १९६७ = नाव; जमीन वाटप = उद्दिष्ट; हिंसा = चूक वळण.
सर्व शेतकरी चळवळी नक्षलवादी नसतात; फक्त नक्षलबारीपासून प्रेरित हिंसक चळवळींनाच ते नाव आहे.
आठवणीची युक्ती : नक्षलबारी → १९६७ → PLGA. आठवणीची युक्ती: “गाव = नाव”.
फरक ओळखा
| मुद्दा | सुरुवातीला | नंतर |
|---|---|---|
| उद्दिष्ट | जमीन वाटप, शोषणाला विरोध | सरकारी योजना रोखणे |
| मार्ग | कृती समित्या | हिंसा, समांतर व्यवस्था |
नक्षलवाद
ॲपमध्ये ही आकृती हाताने हलवून बघता येते.
ॲपमध्ये उघडासरावासाठी प्रश्न
- 1नक्षलवादी चळवळ कोठे आणि केव्हा सुरू झाली?
- 2नक्षलवाद्यांनी १९६७ मध्ये काय जाहीर केले?
- 3चळवळीची सुरुवातीची उद्दिष्टे कोणती होती?
- 4चळवळ उद्दिष्टांपासून कशी दूर गेली?
- 5PLGA कशासाठी स्थापन केली?
- 6नक्षलवाद अंतर्गत सुरक्षेसाठी आव्हान का आहे?
- 7महाराष्ट्रातील प्रभावित जिल्ह्यांची नावे सांगा.
- 8नक्षलवादाचा प्रश्न सोडवण्यासाठी तुम्ही कोणते उपाय सुचवाल?
उत्तरे पाहा (आधी स्वतः सोडवा)
- 1१९६७ मध्ये पश्चिम बंगालच्या नक्षलबारीत.
- 2तो भाग मुक्त प्रदेश असल्याचे.
- 3जमीनदारांच्या शोषणाला विरोध आणि जमीन कसणाऱ्यांना वाटणे.
- 4ते हिंसेकडे वळले आणि सरकारी योजना रोखू लागले.
- 5आपला प्रभाव टिकवण्यासाठी.
- 6कारण ते लोकशाही व्यवस्था नाकारून हिंसेचा मार्ग घेतात.
- 7गडचिरोली, भंडारा आणि चंद्रपूरचा काही भाग.
- 8विकासकामे पोहोचवणे, शिक्षण आणि रोजगार वाढवणे, संवाद साधणे (विद्यार्थ्याचे स्वतःचे मत).
सांप्रदायिकता आणि प्रादेशिकता
आपल्या घराचा अभिमान असणे चांगले; पण ‘आपलेच घर सर्वश्रेष्ठ’ असे म्हणून शेजाऱ्यांना कमी लेखले तर वाद होतात. असेच धर्म आणि प्रदेशाच्या अतिरेकी अभिमानाचे आहे.
सांप्रदायिकता म्हणजे आपल्या धर्माचा अतिरेकी अभिमान, ज्यामुळे इतर धर्मांच्या लोकांवर अविश्वास निर्माण होतो. प्रादेशिकता म्हणजे आपल्या प्रदेशाचा अतिरेकी अभिमान.
मुख्य कल्पना 1 : सांप्रदायिकता — पाठ्यपुस्तकानुसार अनेक शतके वेगवेगळ्या धर्मांचे लोक आनंदाने एकत्र राहत आले. स्वतःच्या धर्माचा अभिमान चुकीचा नाही; पण तो अतिरेकी झाला की धर्मांधता निर्माण होते. तेव्हा लोक एकमेकांवर संशय घेतात, दंगली होतात आणि सार्वजनिक संपत्तीचे नुकसान होते. म्हणून सामाजिक ऐक्य टिकवणे आवश्यक आहे.
मुख्य कल्पना 2 : सांप्रदायिकतेवर उपाय — वेगवेगळ्या धर्मांच्या लोकांमध्ये मिसळावे, एकमेकांच्या चांगल्या चालीरीती आणि विचार स्वीकारावेत. आर्थिक आणि सामाजिक प्रश्न विवेकाने समजून घ्यावेत आणि त्यांना धर्माशी जोडू नये. सलोखा बिघडवणाऱ्या आर्थिक, राजकीय आणि ऐतिहासिक कारणांचा शोध घ्यावा.
मुख्य कल्पना 3 : प्रादेशिकता — बंगाली किंवा मराठी म्हणून ओळख सांगणे चुकीचे नाही; पण ‘मी श्रेष्ठ आहे’ असे वाटणे चुकीचे आहे. प्रादेशिकता विकासातील असमतोलामुळे वाढते. महाराष्ट्र, गुजरात, पंजाब, तमिळनाडू ही राज्ये पुढे गेली, तर ओडिशा, बिहार, आसाम मागे राहिली. मागासलेल्या राज्यांना फसवले जात आहे असे वाटते आणि विकसित राज्यांमध्ये श्रेष्ठत्वाची भावना येते. असमतोल कमी करणे हा उपाय आहे.
- सोपे : सांप्रदायिकतेचा पाया काय? — धर्मांधता.
- मध्यम : प्रादेशिकता कशामुळे वाढते? — विकासातील असमतोलामुळे.
- परीक्षा-प्रकार : एकतेसाठी आपण काय करावे? — सर्व धर्म आणि प्रदेशांच्या लोकांशी मिसळावे.
आकृतीत : दोन धोके आणि त्यांवरील उपाय.
धर्माचा अतिरेक = सांप्रदायिकता; प्रदेशाचा अतिरेक = प्रादेशिकता; उपाय = संवाद + समान विकास.
स्वतःच्या धर्माचा किंवा प्रदेशाचा सन्मान करणे म्हणजेच सांप्रदायिकता किंवा प्रादेशिकता नव्हे; अतिरेक आणि इतरांना कमी लेखणे चुकीचे आहे.
आठवणीची युक्ती : अभिमान ठीक, अतिरेक वाईट. आठवणीची युक्ती: “अभिमान = हो, अतिरेक = नको”.
फरक ओळखा
| मुद्दा | सांप्रदायिकता | प्रादेशिकता |
|---|---|---|
| कशाचा अतिरेक? | धर्माचा अभिमान | प्रदेशाचा अभिमान |
| मुख्य कारण | धर्मांधता, अविश्वास | विकासातील असमतोल |
| उपाय | संवाद, विवेक | समान विकास |
सरावासाठी प्रश्न
- 1सांप्रदायिकता म्हणजे काय?
- 2प्रादेशिकता म्हणजे काय?
- 3सांप्रदायिकतेचे दोन दुष्परिणाम सांगा.
- 4प्रादेशिकता कधी वाढते?
- 5सांप्रदायिकता संपवण्यासाठी आपण काय करू शकतो?
- 6विकसित राज्यांमध्ये आणि मागासलेल्या राज्यांमध्ये प्रादेशिकता कशी दिसते?
- 7“आपण सांप्रदायिकतेचा सर्व शक्तीने सामना करावा” हे विधान कारणांसह स्पष्ट करा.
- 8अभिमान आणि अतिरेकी अभिमान यातील फरक एक उदाहरण देऊन सांगा.
उत्तरे पाहा (आधी स्वतः सोडवा)
- 1स्वतःच्या धर्माचा अतिरेकी अभिमान आणि इतरांवर अविश्वास.
- 2स्वतःच्या प्रदेशाचा अतिरेकी अभिमान.
- 3दंगली आणि सार्वजनिक संपत्तीचे नुकसान (किंवा परस्पर अविश्वास).
- 4जेव्हा राज्यांमध्ये विकासाचा असमतोल असतो.
- 5सर्व धर्मांच्या लोकांमध्ये मिसळणे, चांगले विचार स्वीकारणे आणि प्रश्नांचा विवेकाने विचार करणे.
- 6विकसित राज्यांना श्रेष्ठत्व वाटते; मागासलेल्यांना आपण फसवले जात आहोत असे वाटते.
- 7कारण ऐक्याशिवाय राष्ट्रीय एकता शक्य नाही आणि अविश्वासामुळे समाजाला धक्का बसतो.
- 8आपल्या गावाचा अभिमान बाळगणे ठीक; पण इतर गावांना कमी लेखणे हा अतिरेक.