मिश्र अर्थव्यवस्था आणि नियोजन आयोग
शाळेच्या कँटीनमध्ये काही वस्तू शाळा चालवते आणि काही बाहेरचे लोक चालवतात. तसेच देशाच्या अर्थव्यवस्थेत सरकार आणि खासगी उद्योजक दोघेही काम करतात.
ज्या अर्थव्यवस्थेत सरकारी आणि खासगी अशी दोन्ही क्षेत्रे एकत्र काम करतात तिला मिश्र अर्थव्यवस्था म्हणतात. स्वतंत्र भारताने ती स्वीकारली.
मुख्य कल्पना 1 : भांडवलशाही, समाजवाद आणि मधला मार्ग — भांडवलशाहीत उत्पादनाची साधने खासगी मालकीची असतात. समाजवादात ती समाजाच्या नावाने सरकारकडे असतात. पंडित नेहरूंनी दोन्हीचे टोक टाळून मधला मार्ग निवडला आणि मिश्र अर्थव्यवस्था स्वीकारली.
मुख्य कल्पना 2 : तीन क्षेत्रे — सार्वजनिक क्षेत्र पूर्णपणे सरकारच्या नियंत्रणात असते, उदाहरणार्थ संरक्षण साहित्याचे उत्पादन. खासगी क्षेत्रातील उद्योग खासगी उद्योजकांचे असतात, उदाहरणार्थ ग्राहक वस्तू. संयुक्त क्षेत्रात काही उद्योग खासगी आणि काही सरकारी व्यवस्थापनात चालतात.
मुख्य कल्पना 3 : नियोजन आयोग — वसाहतवादी सत्तेने भारताचे आर्थिक शोषण केले होते. गरिबी, बेरोजगारी आणि कमी उत्पादकता असे प्रश्न सोडवायला नियोजन आवश्यक होते. म्हणून १९५० मध्ये पंतप्रधान नेहरू अध्यक्ष असलेला नियोजन आयोग स्थापन झाला. पंचवार्षिक योजना या आयोगाने तयार केल्या.
- सोपे : संरक्षण साहित्याचे उत्पादन कोणत्या क्षेत्रात? — सार्वजनिक क्षेत्रात.
- मध्यम : ग्राहक वस्तू कोणत्या क्षेत्रात? — खासगी क्षेत्रात.
- परीक्षा-प्रकार : नियोजन आयोग कधी स्थापन झाला? — १९५० मध्ये.
आकृतीत : मिश्र अर्थव्यवस्थेचे तीन भाग.
नियोजन आयोग स्थापन होण्याआधी काय घडले? १९४४ मध्ये जे. आर. डी. टाटा आणि जी. डी. बिर्ला यांच्यासह काही आघाडीच्या उद्योगपतींनी देशाच्या आर्थिक विकासासाठी ‘मुंबई योजना’ तयार केली.
नियोजन आयोग स्थापन होण्यानंतर काय घडले? १५ मार्च १९५० रोजी नेहरूंच्या अध्यक्षतेखाली नियोजन आयोग स्थापन झाला आणि पहिल्या पंचवार्षिक योजनेत (१९५१–५६) शेती व सिंचनाला प्राधान्य दिले गेले. २०१५ मध्ये ‘नीती आयोग’ने त्याची जागा घेतली.
भांडवलशाही = खासगी; समाजवाद = सरकारी; मिश्र = दोन्ही.
मिश्र अर्थव्यवस्था म्हणजे सर्व उद्योग सरकारचे असे नाही; नफा आणि उद्योजकताही तिला मान्य आहे.
आठवणीची युक्ती : सा-खा-सं = सरकारी-खासगी-संयुक्त. आठवणीची युक्ती: “तीन चुली, तीन मालक”.
फरक ओळखा
| प्रकार | मालक | उदाहरण |
|---|---|---|
| सार्वजनिक | सरकार | संरक्षण साहित्य |
| खासगी | उद्योजक | ग्राहक वस्तू |
| संयुक्त | सरकार + खासगी | काही उद्योग |
सरावासाठी प्रश्न
- 1मिश्र अर्थव्यवस्था म्हणजे काय?
- 2भांडवलशाही आणि समाजवाद यातील फरक सांगा.
- 3सार्वजनिक क्षेत्राचे एक उदाहरण द्या.
- 4नियोजन आयोगाचे अध्यक्ष कोण होते?
- 5स्वतंत्र भारताने मिश्र अर्थव्यवस्था का निवडली?
- 6संरक्षण आणि रेल्वेसारख्या क्षेत्रात सरकारला पुढाकार का घ्यावा लागतो?
- 7नियोजनाची गरज का होती?
- 8तीन क्षेत्रांची उदाहरणांसह माहिती लिहा.
उत्तरे पाहा (आधी स्वतः सोडवा)
- 1सरकारी आणि खासगी दोन्ही क्षेत्रे एकत्र काम करणारी अर्थव्यवस्था.
- 2भांडवलशाहीत साधने खासगी; समाजवादात सरकारी.
- 3संरक्षण साहित्याचे उत्पादन.
- 4पंडित जवाहरलाल नेहरू.
- 5कारण दोन्हीचे चांगले गुण एकत्र घ्यायचे होते आणि टोके टाळायची होती.
- 6कारण तेथे मोठे भांडवल लागते आणि परतावा उशिरा मिळतो, म्हणून खासगी उद्योजक कमी उत्सुक असतात.
- 7गरिबी, बेरोजगारी आणि कमी उत्पादकता यांचे प्रश्न सोडवण्यासाठी.
- 8सार्वजनिक = सरकार (संरक्षण); खासगी = उद्योजक (ग्राहक वस्तू); संयुक्त = दोन्ही.
पंचवार्षिक योजना
परीक्षेसाठी आपण वर्षाचे वेळापत्रक करतो. तसेच देशाने पाच वर्षांचे उद्दिष्ट ठरवून योजना आखल्या.
पंचवार्षिक योजना म्हणजे पाच वर्षांसाठी देशाच्या आर्थिक विकासाची उद्दिष्टे आणि खर्चाचे नियोजन. पहिली योजना १९५१ ते १९५६ ची होती.
मुख्य कल्पना 1 : पहिल्या तीन योजना — पहिल्या योजनेत (१९५१-५६) शेती, सिंचन आणि सामाजिक विकासावर भर होता. दुसऱ्या योजनेत (१९५६-६१) औद्योगिकीकरणावर भर होता; दुर्गापूर, भिलाई, राउरकेला येथे पोलादाचे कारखाने उभे राहिले आणि भाक्रा-नांगलसारखी धरणे बांधली गेली. तिसऱ्या योजनेत (१९६१-६६) उद्योग आणि शेती यांत समतोल साधण्याचे ध्येय होते.
मुख्य कल्पना 2 : मधला काळ आणि पुढील योजना — तिसऱ्या योजनेनंतर १९६६ ते १९६९ मध्ये तीन वार्षिक योजना झाल्या; दुष्काळ तसेच चीन आणि पाकिस्तान युद्धांमुळे संरक्षणावर भर द्यावा लागला. चौथी योजना (१९६९-७४) स्वावलंबनाची होती; तिच्या काळात १४ बँकांचे राष्ट्रीयीकरण झाले, पण बांगलादेश युद्ध आणि निर्वासितांच्या खर्चामुळे ती अपेक्षेप्रमाणे यशस्वी झाली नाही. पाचवी योजना (१९७४-७९) गरिबी हटवण्यावर केंद्रित होती; १९७८ पासून जनता सरकारने ‘रोलिंग प्लॅन’ आणला, पण तो पुढे सोडून देण्यात आला.
मुख्य कल्पना 3 : सहावी ते नववी योजना — सहाव्या योजनेत (१९८०-८५) गरिबी आणि बेरोजगारी कमी करण्यावर तसेच लहान कुटुंबाच्या धोरणावर भर होता; ग्रामीण विकासाचे कार्यक्रम सुरू झाले. सातवी योजना (१९८५-९०) अन्न, रोजगार आणि उत्पादकतेवर केंद्रित होती. आठव्या योजनेत (१९९२-९७) खासगी क्षेत्राला मोठा वाव मिळाला आणि १९९५ मध्ये माध्यान्ह भोजन योजना सुरू झाली. नवव्या योजनेचा (१९९७-२००२) भर शेती आणि ग्रामीण विकासावर होता.
- सोपे : दुसऱ्या योजनेचा मुख्य भर कशावर? — औद्योगिकीकरणावर.
- मध्यम : पहिली योजना किती वर्षांची? — पाच वर्षांची (१९५१ ते १९५६).
- परीक्षा-प्रकार : माध्यान्ह भोजन कोणत्या योजनेत सुरू झाले? — आठव्या योजनेत (१९९५).
आकृतीत : काही महत्त्वाच्या पंचवार्षिक योजना आणि त्यांचा भर.
पाठ्यपुस्तकानुसार दुसऱ्या योजनेत दुर्गापूर, भिलाई, राउरकेला येथे पोलाद कारखाने, सिंद्री येथे खत कारखाना आणि चित्तरंजन येथे रेल्वे इंजिन कारखाना उभारला गेला. (पुस्तकाशी तपासा)
१ली शेती; २री उद्योग; ३री समतोल; ४थी स्वावलंबन; ८वी खासगी क्षेत्र.
१९६६ ते १९६९ मध्ये पंचवार्षिक योजना नव्हती; तेव्हा तीन वार्षिक योजना झाल्या.
आठवणीची युक्ती : शे-उ-स-स्वा-खा = १-२-३-४-८. आठवणीची युक्ती: “शेतीपासून खासगीपर्यंत”.
फरक ओळखा
| योजना | कालावधी | भर |
|---|---|---|
| पहिली | १९५१-५६ | शेती, सिंचन |
| दुसरी | १९५६-६१ | उद्योग |
| चौथी | १९६९-७४ | स्वावलंबन |
सरावासाठी प्रश्न
- 1पंचवार्षिक योजना म्हणजे काय?
- 2पहिल्या योजनेचा भर कशावर होता?
- 3दुसऱ्या योजनेत उभ्या राहिलेल्या दोन पोलाद कारखान्यांची नावे सांगा.
- 4१९६६ ते १९६९ मध्ये वार्षिक योजना का करावी लागली?
- 5चौथ्या योजनेला अपेक्षित यश का मिळाले नाही?
- 6आठव्या योजनेचे वैशिष्ट्य सांगा.
- 7नियोजनाची सामान्य उद्दिष्टे (कोणतीही चार) लिहा.
- 8पहिल्या पाच योजनांचा कालक्रमाने तक्ता तयार करा.
उत्तरे पाहा (आधी स्वतः सोडवा)
- 1पाच वर्षांसाठी केलेले आर्थिक विकासाचे नियोजन.
- 2शेती, सिंचन आणि सामाजिक विकासावर.
- 3भिलाई आणि राउरकेला (किंवा दुर्गापूर).
- 4दुष्काळ आणि चीन-पाकिस्तान युद्धांमुळे संरक्षणावर भर द्यावा लागला.
- 5बांगलादेश युद्धाचा भार आणि निर्वासितांवरील खर्च तसेच पगारवाढ आणि पेट्रोलचे वाढलेले भाव यांमुळे.
- 6खासगी क्षेत्राला मोठा वाव मिळाला; १९९१ च्या उदारीकरणाचे प्रतिबिंब.
- 7राष्ट्रीय उत्पन्न वाढवणे, औद्योगिकीकरण, शेती उत्पादन वाढवणे, रोजगार वाढवणे.
- 8१ली १९५१-५६ शेती; २री १९५६-६१ उद्योग; ३री १९६१-६६ समतोल; ४थी १९६९-७४ स्वावलंबन; ५वी १९७४-७९ गरिबी हटाव.
बँक राष्ट्रीयीकरण, २० कलमी कार्यक्रम आणि गिरणी कामगारांचा संप
शाळेच्या सहलीसाठी जमा केलेले पैसे सर्वांच्या हितासाठी वापरले जातात. तसेच बँकांतील पैसा सर्वसामान्यांच्या विकासासाठी वापरावा अशी कल्पना राष्ट्रीयीकरणामागे होती.
राष्ट्रीयीकरण म्हणजे खासगी संस्था सरकारच्या मालकीखाली आणणे. भारतात १९६९ मध्ये १४ मोठ्या बँकांचे राष्ट्रीयीकरण झाले.
मुख्य कल्पना 1 : बँकांचे राष्ट्रीयीकरण — १९५५ मध्ये इंपीरियल बँक राष्ट्रीय करून तिची स्टेट बँक ऑफ इंडिया झाली. १९ जुलै १९६९ ला इंदिरा गांधींनी १४ बँकांचे राष्ट्रीयीकरण केले आणि १९८० मध्ये आणखी सहा बँकांचे केले. काँग्रेसमधील समाजवादी विचारांच्या गटाने आणि कम्युनिस्ट पक्षानेही ही मागणी केली होती.
मुख्य कल्पना 2 : २० कलमी कार्यक्रम — १ जुलै १९७५ ला इंदिरा गांधींनी २० कलमी कार्यक्रम जाहीर केला. त्यात जमीन धारणेवर मर्यादा, किमान वेतन, उद्योगात कामगारांचा सहभाग, वेठबिगारीतून मुक्तता, कर चुकवेगिरी आणि तस्करीला आळा अशा तरतुदी होत्या.
मुख्य कल्पना 3 : गिरणी कामगारांचा संप — मुंबईतील कापड गिरण्यांचा भाग ‘गिरणगाव’ म्हणून ओळखला जाई. १९८२ मध्ये डॉ. दत्ता सामंत यांच्या नेतृत्वाखाली गिरणी कामगारांनी मोठा संप केला. संप लांबला आणि हजारो कामगारांचे रोजगार गेले; अनेक गिरण्या बंद झाल्या.
- सोपे : १४ बँकांचे राष्ट्रीयीकरण कधी झाले? — १९ जुलै १९६९.
- मध्यम : २० कलमी कार्यक्रम कोणी जाहीर केला? — इंदिरा गांधी.
- परीक्षा-प्रकार : गिरणी कामगारांचा नेता कोण? — डॉ. दत्ता सामंत.
आकृतीत : बँक, कार्यक्रम आणि संपाचा कालक्रम.
१९६९ च्या बँक राष्ट्रीयीकरणाआधी काय घडले? जुलै १९६९ मध्ये इंदिरा गांधींनी मोरारजी देसाईंकडील अर्थखाते स्वतःकडे घेतले; बँक राष्ट्रीयीकरणाला देसाईंचा विरोध होता. त्यानंतर तीन दिवसांनी, १९ जुलैला शनिवारी दुपारनंतर वटहुकूम निघाला आणि १४ बँका सरकारी झाल्या.
१९६९ च्या बँक राष्ट्रीयीकरणानंतर काय घडले? दोन दिवसांतच बँकेचे संचालक आणि भागधारक आर. सी. कूपर यांनी सर्वोच्च न्यायालयात धाव घेतली. १० फेब्रुवारी १९७० ला न्यायालयाने १९६९ चा कायदा रद्द ठरवला. त्यानंतर सरकारने नवा सुधारित कायदा केला.
१९८२ च्या गिरणी संपाआधी काय घडले? सप्टेंबर १९८१ मध्ये गिरणी कामगारांनी एक दिवसाचा संप केला होता आणि पुढे अधिक वेतन आणि बोनससाठी त्यांनी दत्ता सामंत यांना नेता म्हणून निवडले.
१९८२ च्या गिरणी संपानंतर काय घडले? १८ जानेवारी १९८२ ला सुमारे अडीच लाख कामगार संपावर गेले. हा संप सुमारे १८ महिने चालला (पाठ्यपुस्तकात सुमारे एक वर्ष असे दिले आहे). संपानंतर अनेक गिरण्या बंद झाल्या आणि एक लाखापेक्षा जास्त कामगारांना रोजगार गमवावा लागला असा अंदाज आहे.
पाठ्यपुस्तकानुसार नारायण मेघाजी लोखंडे यांच्या प्रयत्नांनी गिरणी कामगारांना रविवारची साप्ताहिक सुट्टी मिळाली; पुस्तकात तारीख १ जानेवारी १८८२ आहे, पण सरकारी कामगार संस्थेचा अभ्यास सांगतो की गिरणी मालक संघाने ही मागणी १० जून १८९० ला मान्य केली. (पुस्तकाशी तपासा; परीक्षेसाठी पुस्तकातील तारीख वापरा)
१९६९ = १४ बँका; १९७५ = २० कलमी; १९८२ = गिरणी संप.
१९८० मध्ये आणखी सहा बँका राष्ट्रीय झाल्या; सर्व बँका नव्हे. स्टेट बँक १९५५ मध्येच बनली.
आठवणीची युक्ती : ५५ SBI; ६९ चौदा; ८० सहा. आठवणीची युक्ती: “पन्नास-पाच, एकोणसत्तर-चौदा”.
फरक ओळखा
| निर्णय/घटना | वर्ष | परिणाम |
|---|---|---|
| इंपीरियल बँकेचे राष्ट्रीयीकरण | १९५५ | स्टेट बँक ऑफ इंडिया |
| १४ बँकांचे राष्ट्रीयीकरण | १९६९ | बँकिंग सरकारी नियंत्रणात |
| गिरणी संप | १९८२ | अनेक गिरण्या बंद, रोजगार गेले |
सरावासाठी प्रश्न
- 1राष्ट्रीयीकरण म्हणजे काय?
- 2१९६९ मध्ये कोणत्या दिवशी आणि किती बँका राष्ट्रीय झाल्या?
- 3स्टेट बँक ऑफ इंडिया कशी बनली?
- 4२० कलमी कार्यक्रमातील कोणत्याही दोन तरतुदी सांगा.
- 5बँक राष्ट्रीयीकरणाआधी आणि नंतर काय घडले?
- 6१९८२ च्या गिरणी संपाचा परिणाम सांगा.
- 7१९६९ मध्ये बँकांचे राष्ट्रीयीकरण का झाले ते स्पष्ट करा.
- 8गिरणी कामगारांनी संप का केला असावा असे तुम्हाला वाटते?
उत्तरे पाहा (आधी स्वतः सोडवा)
- 1खासगी संस्था सरकारच्या मालकीखाली आणणे.
- 2१९ जुलै १९६९ ला १४ बँका.
- 3१९५५ मध्ये इंपीरियल बँकेचे राष्ट्रीयीकरण करून.
- 4किमान वेतन आणि वेठबिगारीतून मुक्तता.
- 5आधी अर्थखात्यातील बदल; नंतर कूपर यांची न्यायालयीन लढाई आणि १९७० चा सुधारित कायदा.
- 6अनेक गिरण्या बंद झाल्या आणि मोठ्या संख्येने कामगार बेरोजगार झाले.
- 7बँकांचा पैसा औद्योगिक घराण्यांऐवजी सर्वसामान्य विकासासाठी वापरता यावा आणि तुटीची भरपाई करता यावी म्हणून.
- 8वेतन आणि बोनस वाढवण्यासाठी (विद्यार्थ्याचे मत).
१९९१ चे नवे आर्थिक धोरण
घरात खर्च खूप वाढला आणि बचत संपली तर कुटुंबाला आपली पद्धत बदलावी लागते. तसेच १९९१ मध्ये देशाला आपली आर्थिक धोरणे बदलावी लागली.
१९९१ च्या नव्या आर्थिक धोरणात खासगीकरण, उदारीकरण आणि जागतिकीकरण हे तीन मुद्दे होते. त्याचा आरंभ पी. व्ही. नरसिंह राव सरकारने केला.
मुख्य कल्पना 1 : संकटाची कारणे — पाठ्यपुस्तकानुसार चंद्रशेखर सरकारच्या काळात महागाई सुमारे १७% होती आणि परकीय चलनाची गंगाजळी खूपच कमी झाली होती. परकीय कर्ज १९८०-८१ मधील सुमारे २३५० कोटी डॉलरवरून १९९०-९१ मध्ये सुमारे ८३८० कोटी डॉलर झाले. इराकने कुवेतवर केलेल्या आक्रमणाने खनिज तेलाचे भाव वाढले आणि अनिवासी भारतीयांनी ठेवी काढायला सुरुवात केली.
मुख्य कल्पना 2 : उपाययोजना — नरसिंह राव यांनी डॉ. मनमोहन सिंग यांना अर्थमंत्री केले. त्यांनी परकीय गुंतवणुकीवरील निर्बंध काढले, परवाना पद्धत फक्त १८ उद्योगांपुरती मर्यादित केली आणि तोट्यातील सार्वजनिक उद्योगांत खासगी गुंतवणुकीला वाव दिला. दूरसंचार क्षेत्र खुले झाल्याने देशभर मोबाईल सेवा सुरू झाली.
मुख्य कल्पना 3 : जागतिक व्यापार संघटना — १९९५ मध्ये भारत जागतिक व्यापार संघटनेचा (WTO) सदस्य झाला. या संघटनेचे उद्दिष्ट देशादेशांतील मुक्त व्यापारातील अडथळे दूर करणे हे आहे. त्यापूर्वी जागतिक व्यापाराचे नियमन गॅट (GATT) करीत असे. भारताने दक्षिण आशियाई प्राधान्य व्यापार करारही (SAPTA) केला.
- सोपे : भारत WTO चा सदस्य कधी झाला? — १९९५ मध्ये.
- मध्यम : १९९१ मध्ये अर्थमंत्री कोण होते? — डॉ. मनमोहन सिंग.
- परीक्षा-प्रकार : नव्या धोरणातील तीन मुद्दे कोणते? — खासगीकरण, उदारीकरण, जागतिकीकरण.
आकृतीत : संकट ते जागतिक व्यापार संघटना.
पाठ्यपुस्तकानुसार संकटाच्या काळात परकीय चलनाची गंगाजळी फक्त काही आठवड्यांच्या आयातीसाठी पुरेशी होती आणि मे १९९१ मध्ये सोने विकून व गहाण ठेवून परिस्थिती सावरण्याचा प्रयत्न झाला. (पुस्तकाशी तपासा; पुस्तकात ‘एक आठवडा’ असे आहे, इतर स्रोत सुमारे तीन आठवडे सांगतात)
खासगीकरण + उदारीकरण + जागतिकीकरण = १९९१; WTO = १९९५.
नवे धोरण म्हणजे सर्व सरकारी उद्योग विकणे नव्हे; बंधने कमी करून खासगी आणि परकीय गुंतवणुकीला वाव देणे.
आठवणीची युक्ती : खा-उ-जा = खासगीकरण, उदारीकरण, जागतिकीकरण. आठवणीची युक्ती: “खासगी, उदार, जागतिक — तीन पावले”.
फरक ओळखा
| मुद्दा | अर्थ | उदाहरण |
|---|---|---|
| खासगीकरण | उद्योगांत खासगी सहभाग | सार्वजनिक उद्योग खुले |
| उदारीकरण | सरकारी बंधने कमी | परवाना १८ उद्योगांपुरता |
| जागतिकीकरण | जगाशी आर्थिक जोडणी | WTO सदस्यत्व |
१९९१ चे नवे आर्थिक धोरण
ॲपमध्ये ही आकृती हाताने हलवून बघता येते.
ॲपमध्ये उघडासरावासाठी प्रश्न
- 1१९९१ चे नवे आर्थिक धोरण कोणत्या तीन मुद्द्यांवर आधारित होते?
- 2१९९१ चे आर्थिक संकट कसे निर्माण झाले?
- 3नरसिंह राव यांनी अर्थमंत्री म्हणून कोणाची निवड केली?
- 4डॉ. मनमोहन सिंग यांनी कोणत्या सुधारणा केल्या? दोन सांगा.
- 5WTO चे उद्दिष्ट काय आहे?
- 6दूरसंचार क्षेत्र खुले झाल्याचा परिणाम काय झाला?
- 7१९९१ चे धोरण का आवश्यक होते ते स्पष्ट करा.
- 8मिश्र अर्थव्यवस्थेपासून जागतिकीकरणापर्यंतचा प्रवास थोडक्यात लिहा.
उत्तरे पाहा (आधी स्वतः सोडवा)
- 1खासगीकरण, उदारीकरण आणि जागतिकीकरण.
- 2परकीय कर्ज आणि महागाई वाढली, परकीय चलनाची गंगाजळी घटली, तेलाचे भाव वाढले आणि अनिवासी भारतीयांनी ठेवी काढल्या.
- 3डॉ. मनमोहन सिंग.
- 4परकीय गुंतवणुकीवरील निर्बंध काढले; परवाना पद्धत १८ उद्योगांपुरती मर्यादित केली.
- 5देशादेशांतील मुक्त व्यापारातील अडथळे दूर करणे.
- 6देशभर मोबाईल सेवा सुरू झाली.
- 7कारण देशाची आर्थिक स्थिती गंभीर होती आणि कर्ज फेडणे अवघड झाले होते.
- 8मिश्र अर्थव्यवस्था → पंचवार्षिक योजना → बँक राष्ट्रीयीकरण → १९९१ चे उदारीकरण → जागतिकीकरण.