साक्षरता आणि प्राथमिक शिक्षण
वर्गातील प्रत्येक मुलाला वाचता येत नसेल तर शिक्षक वेगळे प्रयत्न करतात. तसेच देशातील सर्वांना वाचता-लिहिता यावे म्हणून सरकारने योजना राबवल्या.
साक्षरता म्हणजे वाचता आणि लिहिता येणे. प्राथमिक शिक्षण म्हणजे ६ ते १४ वयोगटातील मुलांचे शालेय शिक्षण.
मुख्य कल्पना 1 : साक्षरतेची वाढ — स्वतंत्र भारताच्या १९५१ च्या पहिल्या जनगणनेत साक्षरता सुमारे १७% होती. ती १९७१ मध्ये ३४%, १९८१ मध्ये ४३%, १९९१ मध्ये ५२% आणि २००१ मध्ये ६४% झाली. १९९१ मध्ये केरळ पूर्ण साक्षर राज्य झाले.
मुख्य कल्पना 2 : ऑपरेशन ब्लॅकबोर्ड — १९८८ मध्ये केंद्र सरकारने ही योजना सुरू केली. शाळांना कमीत कमी दोन चांगल्या खोल्या, स्वच्छतागृहे, फळा, नकाशे, लहान ग्रंथालय, खेळाचे साहित्य आणि दोन शिक्षकांपैकी एक महिला शिक्षिका अशा किमान सोयी देणे हा तिचा उद्देश होता.
मुख्य कल्पना 3 : जिल्हा प्राथमिक शिक्षण कार्यक्रम आणि माध्यान्ह भोजन — १९९४ मध्ये सात राज्यांत (महाराष्ट्रासह) जिल्हा प्राथमिक शिक्षण कार्यक्रम (DPEP) सुरू झाला; सर्व मुलांची शाळेत हजेरी, गळती थांबवणे आणि मुली व दिव्यांग मुलांचे शिक्षण ही उद्दिष्टे होती. १९९५ मध्ये मुलांना पोषण मिळावे म्हणून माध्यान्ह भोजन योजना सुरू झाली.
- सोपे : १९९१ मध्ये कोणते राज्य पूर्ण साक्षर झाले? — केरळ.
- मध्यम : माध्यान्ह भोजन योजना कधी सुरू झाली? — १९९५ मध्ये.
- परीक्षा-प्रकार : १९७१ ते १९८१ मध्ये साक्षरता किती टक्क्यांनी वाढली? — ३४% वरून ४३%, म्हणजे ९ टक्क्यांनी.
आकृतीत : जनगणनेनुसार साक्षरतेचे प्रमाण.
पाठ्यपुस्तकानुसार ताराबाई मोडक यांनी बोर्डी-कोसबाड भागात आदिवासी मुलांसाठी अंगणवाड्या सुरू केल्या आणि अनुताई वाघ यांनी कोसबाड प्रकल्पातून पाळणाघरे, बालवाड्या आणि प्रौढ शिक्षण वर्ग चालवले. (पुस्तकाशी तपासा)
१९८८ = ब्लॅकबोर्ड; १९९४ = DPEP; १९९५ = माध्यान्ह भोजन.
प्राथमिक शिक्षण म्हणजे फक्त पहिली ते चौथी नव्हे; पाठ्यपुस्तकानुसार ते ६ ते १४ वयोगटाचे शिक्षण आहे.
आठवणीची युक्ती : ८८-९४-९५ = फळा, जिल्हा, जेवण. आठवणीची युक्ती: “फळ्यावर लिहा, जिल्ह्यात शिका, जेवण करा”.
फरक ओळखा
| योजना | वर्ष | उद्देश |
|---|---|---|
| ऑपरेशन ब्लॅकबोर्ड | १९८८ | शाळांना किमान सोयी |
| DPEP | १९९४ | सर्वांना प्राथमिक शिक्षण |
| माध्यान्ह भोजन | १९९५ | मुलांना पोषण |
सरावासाठी प्रश्न
- 1साक्षरता म्हणजे काय?
- 2प्राथमिक शिक्षण कोणत्या वयोगटासाठी असते?
- 3ऑपरेशन ब्लॅकबोर्ड कोणत्या वर्षी सुरू झाले?
- 4DPEP ची दोन उद्दिष्टे सांगा.
- 5माध्यान्ह भोजन योजना का सुरू केली?
- 6२००१ मध्ये साक्षरता १९५१ पेक्षा किती टक्क्यांनी जास्त होती?
- 7ऑपरेशन ब्लॅकबोर्डमध्ये महिला शिक्षिकेची अट का महत्त्वाची आहे?
- 8आपल्या गावातील साक्षरता वाढवण्यासाठी तुम्ही कोणते उपाय सुचवाल?
उत्तरे पाहा (आधी स्वतः सोडवा)
- 1वाचता आणि लिहिता येणे.
- 2६ ते १४ वर्षे.
- 3१९८८ मध्ये.
- 4सर्वांची शाळेत हजेरी आणि गळती थांबवणे.
- 5मुलांना पोषण मिळून ती शाळेत यावीत आणि टिकावीत म्हणून.
- 6६४% − १७% = ४७ टक्के गुणांनी.
- 7कारण मुली आणि पालक शाळेत अधिक सुरक्षित आणि सोयीस्कर वाटतात.
- 8प्रौढ साक्षरता वर्ग, घरोघरी भेटी, शाळेत मुलींची नोंदणी (विद्यार्थ्याचे मत).
शिक्षण आयोग आणि १०+२+३ आकृतिबंध
शाळेचे वेळापत्रक बदलायचे तर आधी शिक्षकांची समिती अभ्यास करते आणि मग अहवाल देते. तसेच देशाच्या शिक्षणाचा अभ्यास करण्यासाठी आयोग नेमले गेले.
शिक्षण आयोग म्हणजे शिक्षणाचा अभ्यास करून सुधारणा सुचवणारी तज्ज्ञांची समिती. १०+२+३ आकृतिबंध म्हणजे दहा वर्षे शाळा, दोन वर्षे उच्च माध्यमिक आणि तीन वर्षे पदवी.
मुख्य कल्पना 1 : विद्यापीठ शिक्षण आयोग (१९४८) — स्वातंत्र्यानंतर शिक्षणमंत्री मौलाना अबुल कलाम आझाद यांनी शिक्षणात मूलभूत बदल करायचे ठरवले. म्हणून १९४८ मध्ये डॉ. सर्वपल्ली राधाकृष्णन यांच्या अध्यक्षतेखाली विद्यापीठ शिक्षण आयोग नेमला गेला. विद्यापीठांचा दर्जा, अनुदान आणि समन्वय हे त्याचे विषय होते.
मुख्य कल्पना 2 : माध्यमिक शिक्षण आयोग (१९५२-५३) — विद्यापीठ आयोगाने माध्यमिक शिक्षणासाठी वेगळा आयोग सुचवला, म्हणून १९५२-५३ मध्ये मुदलियार आयोग नेमला गेला. त्याने अभ्यासक्रम, शिक्षणाचे माध्यम आणि अध्यापन पद्धती तपासल्या आणि उच्च माध्यमिक शिक्षणाची कल्पना मांडली. पण ती सर्व देशात राबवणे अवघड गेले.
मुख्य कल्पना 3 : कोठारी आयोग (१९६४) — १९६४ मध्ये डॉ. दौलतसिंह कोठारी यांच्या अध्यक्षतेखाली आयोग नेमला गेला; डॉ. जे. पी. नाईक यांचे मोठे योगदान होते. आयोगाने १०+२+३ आकृतिबंध, मातृभाषेचा समावेश, प्रौढ शिक्षण, पत्रद्वारा शिक्षण आणि मुक्त विद्यापीठे, तसेच दुर्बल घटकांच्या शिक्षणासाठी अधिक तरतूद सुचवली. महाराष्ट्राने १९७२ मध्ये १०+२+३ स्वीकारला आणि १९७५ मध्ये दहावीची पहिली बोर्ड परीक्षा झाली.
- सोपे : १९४८ च्या आयोगाचे अध्यक्ष कोण? — डॉ. सर्वपल्ली राधाकृष्णन.
- मध्यम : माध्यमिक शिक्षण आयोग कोणता? — मुदलियार आयोग (१९५२-५३).
- परीक्षा-प्रकार : दहावीची पहिली बोर्ड परीक्षा महाराष्ट्रात कधी? — १९७५ मध्ये.
आकृतीत : तीन आयोग आणि महाराष्ट्रातील अंमलबजावणी.
कोठारी आयोगाआधी काय घडले? जुलै १९६४ मध्ये केंद्र सरकारने शिक्षणाच्या सर्व स्तरांचा अभ्यास करून सल्ला देण्यासाठी आयोग नेमला; विद्यापीठ अनुदान आयोगाचे तेव्हाचे अध्यक्ष, भौतिकशास्त्रज्ञ दौलतसिंह कोठारी, त्याचे प्रमुख झाले. वैद्यकीय आणि कायदा शिक्षण या कामातून वगळले होते.
कोठारी आयोगानंतर काय घडले? आयोगाने २९ जून १९६६ ला आपला अहवाल तत्कालीन शिक्षणमंत्री एम. सी. छागला यांना सादर केला; त्याचे नाव “शिक्षण आणि राष्ट्रीय विकास” होते. त्यावर आधारित पहिले राष्ट्रीय शिक्षण धोरण १९६८ मध्ये संसदेने मंजूर केले आणि पुढे १०+२+३ संपूर्ण देशात रूढ झाले.
१९४८ विद्यापीठ; १९५२ माध्यमिक; १९६४ संपूर्ण शिक्षण.
कोठारी आयोगाने फक्त १०+२+३ सुचवले असे नाही; मातृभाषा, प्रौढ शिक्षण आणि दुर्बल घटकांसाठी तरतूदही सुचवली.
आठवणीची युक्ती : रा-मु-को = विद्यापीठ-माध्यमिक-संपूर्ण. आठवणीची युक्ती: “राम-मुकुंद-कोठारी, तिघे शिक्षक”.
फरक ओळखा
| आयोग | वर्ष | विषय |
|---|---|---|
| राधाकृष्णन | १९४८ | विद्यापीठ शिक्षण |
| मुदलियार | १९५२-५३ | माध्यमिक शिक्षण |
| कोठारी | १९६४-६६ | १०+२+३, संपूर्ण शिक्षण |
सरावासाठी प्रश्न
- 1शिक्षण आयोग म्हणजे काय?
- 2१९४८ च्या विद्यापीठ शिक्षण आयोगाचे अध्यक्ष कोण होते?
- 3मुदलियार आयोग कशासाठी नेमला?
- 4१०+२+३ आकृतिबंध म्हणजे काय?
- 5कोठारी आयोगाची अहवाल सादर झाल्यानंतर कोणते धोरण आले?
- 6कोठारी आयोगाच्या कोणत्याही तीन शिफारशी लिहा.
- 7महाराष्ट्रात १०+२+३ कधी स्वीकारला आणि त्याचा पहिला परिणाम कोणता?
- 8तीन आयोगांची तुलना करणारा तक्ता तयार करा.
उत्तरे पाहा (आधी स्वतः सोडवा)
- 1शिक्षणाचा अभ्यास करून सुधारणा सुचवणारी तज्ज्ञांची समिती.
- 2डॉ. सर्वपल्ली राधाकृष्णन.
- 3माध्यमिक शिक्षणाचा अभ्यास करण्यासाठी.
- 4दहा वर्षे शाळा + दोन वर्षे उच्च माध्यमिक + तीन वर्षे पदवी.
- 5१९६८ चे पहिले राष्ट्रीय शिक्षण धोरण.
- 6१०+२+३ आकृतिबंध; मातृभाषेचा समावेश; मुक्त विद्यापीठे/प्रौढ शिक्षण.
- 7१९७२ मध्ये स्वीकारला; १९७५ मध्ये दहावीची पहिली बोर्ड परीक्षा झाली.
- 8राधाकृष्णन १९४८ विद्यापीठ; मुदलियार १९५२-५३ माध्यमिक; कोठारी १९६४-६६ संपूर्ण.
शैक्षणिक संस्था आणि राष्ट्रीय शिक्षण धोरण १९८६
शाळेत मुख्याध्यापक, अभ्यासक्रम समिती आणि पुस्तक विभाग वेगवेगळी कामे करतात. तसेच देशात आणि राज्यात शिक्षण चालवायला वेगवेगळ्या संस्था आहेत.
शिक्षणाचे धोरण, अभ्यासक्रम, पाठ्यपुस्तके आणि परीक्षा यांसाठी केंद्र आणि राज्य पातळीवर विशेष संस्था आहेत. १९८६ च्या राष्ट्रीय शिक्षण धोरणाने सर्व राज्यांसाठी समान गाभा अभ्यासक्रम सुचवला.
मुख्य कल्पना 1 : केंद्र पातळीवर: NCERT — राष्ट्रीय शैक्षणिक संशोधन आणि प्रशिक्षण परिषद (NCERT) १ सप्टेंबर १९६१ ला दिल्लीत स्थापन झाली. शालेय शिक्षणाबाबत केंद्र सरकारला मदत करणे, शैक्षणिक संशोधन, शिक्षक प्रशिक्षण आणि अभ्यासक्रम व पाठ्यपुस्तकांची रचना ही तिची कामे आहेत. सर्व राज्यांत तिच्या धर्तीवर SCERT स्थापन झाल्या.
मुख्य कल्पना 2 : महाराष्ट्रातील संस्था — महाराष्ट्र राज्य माध्यमिक आणि उच्च माध्यमिक शिक्षण मंडळ १ जानेवारी १९६६ ला पुण्यात स्थापन झाले; ते दहावी आणि बारावीच्या परीक्षा घेते. बालभारती १९६७ ला (२७ जानेवारी) पुण्यात स्थापन झाली आणि पहिली ते बारावीची पाठ्यपुस्तके अनेक भाषांत तयार करते. महाराष्ट्र राज्य शैक्षणिक संशोधन आणि प्रशिक्षण परिषद १९८४ मध्ये पुण्यात स्थापन झाली.
मुख्य कल्पना 3 : राष्ट्रीय शिक्षण धोरण १९८६ — या धोरणाने प्राथमिक, माध्यमिक आणि उच्च माध्यमिक शिक्षणात मूलभूत बदल केले. सर्व राज्यांसाठी समान गाभा अभ्यासक्रम ठरला, जेणेकरून देशातील सर्व विद्यार्थ्यांना समान संधी मिळावी; तरीही राज्यांना आपल्या सांस्कृतिक, भौगोलिक आणि ऐतिहासिक गरजांनुसार लवचिकता ठेवता येते. प्राथमिक अभ्यासक्रम १९८८ त्यावर आधारित होता.
- सोपे : NCERT कुठे आणि कधी स्थापन झाली? — दिल्लीत, १ सप्टेंबर १९६१.
- मध्यम : महाराष्ट्र बोर्ड दहावी-बारावीच्या परीक्षा कुठून घेते? — पुणे येथील मंडळाकडून.
- परीक्षा-प्रकार : पाठ्यपुस्तके कोणती संस्था बनवते? — बालभारती.
आकृतीत : केंद्र आणि राज्याच्या शिक्षण संस्था.
पाठ्यपुस्तकानुसार १९६० मध्ये महाराष्ट्र राज्य झाल्यानंतर पहिली ते सातवीसाठी राज्यभर समान अभ्यासक्रम ठरवला गेला आणि त्याचा आराखडा तयार करण्याचे काम मुंबईच्या एस. टी. महाविद्यालयाचे प्राचार्य सय्यद रौफ यांना दिले गेले. (पुस्तकाशी तपासा)
NCERT ६१; बोर्ड ६६; बालभारती ६७; SCERT ८४; धोरण ८६.
NCERT आणि SCERT एकच नाहीत; NCERT केंद्राची, SCERT राज्याची संस्था आहे.
आठवणीची युक्ती : ६१-६६-६७-८४-८६ = न-बो-बा-स-ध. आठवणीची युक्ती: “आधी NCERT, मग बोर्ड-बालभारती, मग SCERT, शेवटी धोरण”.
फरक ओळखा
| संस्था | वर्ष | काम |
|---|---|---|
| NCERT | १९६१ | संशोधन, प्रशिक्षण, अभ्यासक्रम |
| राज्य मंडळ | १९६६ | दहावी-बारावी परीक्षा |
| बालभारती | १९६७ | पाठ्यपुस्तके |
सरावासाठी प्रश्न
- 1NCERT चे पूर्ण रूप सांगा.
- 2महाराष्ट्र राज्य शिक्षण मंडळ कधी आणि कुठे स्थापन झाले?
- 3बालभारतीचे काम काय आहे?
- 4SCERT म्हणजे काय?
- 5राष्ट्रीय शिक्षण धोरण १९८६ चे एक वैशिष्ट्य सांगा.
- 6समान गाभा अभ्यासक्रम का आवश्यक आहे?
- 7NCERT आणि SCERT यांतील फरक स्पष्ट करा.
- 8पाच संस्थांचा कालक्रमाने तक्ता तयार करा.
उत्तरे पाहा (आधी स्वतः सोडवा)
- 1राष्ट्रीय शैक्षणिक संशोधन आणि प्रशिक्षण परिषद.
- 2१ जानेवारी १९६६ ला पुणे येथे.
- 3पहिली ते बारावीची पाठ्यपुस्तके तयार करणे.
- 4राज्य शैक्षणिक संशोधन आणि प्रशिक्षण परिषद.
- 5सर्व राज्यांसाठी समान गाभा अभ्यासक्रम.
- 6जेणेकरून सर्व विद्यार्थ्यांना समान शैक्षणिक संधी मिळेल.
- 7NCERT केंद्र पातळीची; SCERT प्रत्येक राज्याची आणि तिच्या धर्तीवर स्थापन झालेली.
- 8NCERT १९६१; बोर्ड १९६६; बालभारती १९६७; SCERT १९८४; धोरण १९८६.
उपग्रह शिक्षण, मुक्त विद्यापीठ आणि संशोधन
दूरच्या गावातील मुलांपर्यंत शिक्षक पोहोचू शकत नसेल तर टीव्ही किंवा पत्रांतून शिकवता येते. तसेच उपग्रह आणि मुक्त विद्यापीठाने दूरवर शिक्षण पोहोचवले.
उपग्रह शिक्षण म्हणजे उपग्रहातून कार्यक्रम पाठवून शिकवणे. मुक्त विद्यापीठ म्हणजे घरबसल्या, पत्रव्यवहार आणि दूरदर्शनसारख्या साधनांनी शिक्षण देणारे विद्यापीठ.
मुख्य कल्पना 1 : सॅटेलाइट इन्स्ट्रक्शनल टेलिव्हिजन एक्सपेरिमेंट (SITE) — १९७५ मध्ये भारताने शिक्षणासाठी उपग्रहाचा यशस्वी वापर केला. अहमदाबादच्या अंतराळ उपयोजन केंद्राच्या नेतृत्वाखाली हा प्रयोग झाला आणि इस्रोचे शास्त्रज्ञ एकनाथ चिटणीस यांची त्यात महत्त्वाची भूमिका होती. अमेरिकेने यात मदत केली. ग्रामीण भागात चांगल्या शिक्षणाची सोय करण्यास त्याने मदत केली.
मुख्य कल्पना 2 : इंदिरा गांधी राष्ट्रीय मुक्त विद्यापीठ (IGNOU) — शिक्षणाची धारा प्रत्येक सामान्य घरापर्यंत पोहोचावी हा उद्देश होता. संयुक्त राष्ट्रांनी १९७० हे आंतरराष्ट्रीय शिक्षण वर्ष जाहीर केले आणि त्याच वर्षी दिल्लीतील परिसंवादात मुक्त विद्यापीठाची कल्पना पुढे आली. १९७४ मध्ये पी. पार्थसारथी समिती नेमली गेली आणि १९८५ मध्ये IGNOU स्थापन झाले.
मुख्य कल्पना 3 : वैज्ञानिक आणि औद्योगिक संशोधन परिषद (CSIR) — १९५० मध्ये CSIR स्थापन झाली. भौतिकशास्त्र, रसायनशास्त्र, औषधनिर्माण, अन्नप्रक्रिया आणि खाणकाम यांत संशोधन सुरू झाले. उद्योगांशी करार केल्याने आयात कमी झाली आणि परकीय चलन वाचले; परदेशात शिकायला गेलेले विद्यार्थी परत येण्यासही मदत झाली.
- सोपे : SITE कोणत्या वर्षी झाला? — १९७५ मध्ये.
- मध्यम : IGNOU कोणत्या वर्षी स्थापन झाले? — १९८५ मध्ये.
- परीक्षा-प्रकार : CSIR कधी स्थापन झाली? — १९५० मध्ये.
आकृतीत : CSIR, SITE आणि IGNOU चा कालक्रम.
SITE आधी काय घडले? १९६९ मध्ये भारताचा अणुऊर्जा विभाग आणि अमेरिकेची नासा यांच्यात SITE बाबत करार झाला. प्रयोगासाठी नासाचा ATS-६ उपग्रह भारतावर आणण्यात आला आणि भारतीय अभियंत्यांनी नासाच्या मदतीने गावांसाठी वीज-बॅटरीवर चालणारे खास टीव्ही संच बनवले.
SITE नंतर काय घडले? १ ऑगस्ट १९७५ ते ३१ जुलै १९७६ या एका वर्षात सहा राज्यांतील सुमारे २४०० गावांत कार्यक्रम पोहोचले. ठरल्याप्रमाणे प्रयोग संपल्यावर उपग्रह हलवला गेला; या अनुभवाचा उपयोग भारताच्या स्वतःच्या INSAT उपग्रह मालिकेला झाला.
१९७५ SITE; १९८५ IGNOU; १९५० CSIR.
SITE हा प्रयोग होता, कायमची सेवा नव्हती; तो एका वर्षाचा होता.
आठवणीची युक्ती : ५०-७५-८५ = संशोधन-उपग्रह-मुक्त. आठवणीची युक्ती: “पन्नासला संशोधन, पंचाहत्तरला आकाश, पंच्याऐंशीला घर”.
फरक ओळखा
| संस्था/प्रयोग | वर्ष | उद्देश |
|---|---|---|
| CSIR | १९५० | वैज्ञानिक संशोधन |
| SITE | १९७५ | उपग्रहातून शिक्षण |
| IGNOU | १९८५ | घरबसल्या शिक्षण |
सरावासाठी प्रश्न
- 1SITE चे पूर्ण रूप सांगा.
- 2SITE कोणत्या वर्षी झाला आणि त्यात कोणत्या देशाने मदत केली?
- 3मुक्त विद्यापीठ म्हणजे काय?
- 4IGNOU ची कल्पना कोणत्या परिसंवादात पुढे आली?
- 5SITE आधी आणि नंतर काय घडले?
- 6CSIR ने देशाला कसा फायदा केला?
- 7ग्रामीण भागासाठी उपग्रह शिक्षण का महत्त्वाचे आहे?
- 8मुक्त विद्यापीठाचा तुम्हाला काय फायदा दिसतो?
उत्तरे पाहा (आधी स्वतः सोडवा)
- 1सॅटेलाइट इन्स्ट्रक्शनल टेलिव्हिजन एक्सपेरिमेंट.
- 2१९७५; अमेरिकेने (नासा).
- 3घरबसल्या पत्रव्यवहार आणि दूरदर्शनसारख्या साधनांनी शिक्षण देणारे विद्यापीठ.
- 4१९७० च्या आंतरराष्ट्रीय शिक्षण वर्षातील दिल्लीतील परिसंवादात.
- 5आधी १९६९ चा नासा करार आणि खास टीव्ही संच; नंतर प्रयोग संपला आणि INSAT ला मदत झाली.
- 6उद्योगांशी करारांमुळे आयात कमी झाली आणि परकीय चलन वाचले.
- 7कारण दूरच्या गावांत शिक्षकांची कमतरता असते आणि कार्यक्रम एकाच वेळी अनेक गावांत पोहोचतात.
- 8नोकरी करता करता शिकता येते (विद्यार्थ्याचे मत).