१९६० चे दशक
घरात मोठ्यांची जबाबदारी बदलली की घरातील निर्णय कसे होतात ते बदलते. तसेच १९६० च्या दशकात देशाचे नेते बदलले आणि नव्या प्रश्नांना तोंड द्यावे लागले.
१९६० चे दशक म्हणजे १९६० ते १९६९ हा काळ. या काळात गोवा भारतात आला, चीनशी युद्ध झाले, दोन पंतप्रधान बदलले आणि पाकिस्तानशी युद्ध झाले.
मुख्य कल्पना 1 : गोवा आणि चीन युद्ध — गोवा, दीव आणि दमण पोर्तुगीज सत्तेतून मुक्त होऊन भारतात सामील झाले. १९६२ मध्ये मॅकमोहन रेषेच्या परिसरात भारत आणि चीन यांच्यात युद्ध झाले.
मुख्य कल्पना 2 : नेतृत्वातील बदल — १९६४ मध्ये पंडित नेहरूंचे निधन झाले आणि लालबहादूर शास्त्री पंतप्रधान झाले. त्यांनी ‘जय जवान, जय किसान’ ही घोषणा दिली. १९६६ मध्ये इंदिरा गांधी पंतप्रधान झाल्या.
मुख्य कल्पना 3 : १९६५ चे युद्ध आणि ताश्कंद — १९६५ मध्ये काश्मीर प्रश्नावरून भारत-पाकिस्तान युद्ध झाले. सोव्हिएत रशियाने दोन्ही देशांत मध्यस्थी केली. १९६६ मध्ये शास्त्रींचे ताश्कंद येथे निधन झाले.
- सोपे : १९६४ मध्ये नेहरूंनंतर पंतप्रधान कोण झाले? — लालबहादूर शास्त्री.
- मध्यम : ‘जय जवान, जय किसान’ कोणाची घोषणा? — लालबहादूर शास्त्री.
- परीक्षा-प्रकार : १९६६ मध्ये कोण पंतप्रधान झाले? — इंदिरा गांधी.
आकृतीत : १९६० च्या दशकाचा कालक्रम.
ताश्कंद करारापूर्वी काय घडले? १९६५ च्या युद्धानंतर २३ सप्टेंबर १९६५ ला संयुक्त राष्ट्रांच्या आदेशाने युद्धविराम झाला. त्यानंतर सोव्हिएत पंतप्रधान कोसिजिन यांनी ताश्कंद येथे भारत आणि पाकिस्तानच्या नेत्यांना चर्चेसाठी बोलावले.
ताश्कंद कराराच्या नंतर काय घडले? १० जानेवारी १९६६ ला शास्त्री आणि पाकिस्तानचे अध्यक्ष अयूब खान यांनी ताश्कंद जाहीरनाम्यावर सह्या केल्या; दोघांनी सैन्य युद्धापूर्वीच्या जागी परत घेण्याचे मान्य केले. दुसऱ्याच दिवशी पहाटे ११ जानेवारीला ताश्कंदमध्ये शास्त्रींचे निधन झाले; अधिकृतपणे कारण हृदयविकाराचा झटका सांगितले गेले. त्यानंतर गुलझारीलाल नंदा काही काळ कार्यवाहू पंतप्रधान झाले आणि नंतर इंदिरा गांधी पंतप्रधान झाल्या.
१९६१ गोवा; १९६२ चीन; १९६४ नेहरू; १९६५ पाक; १९६६ ताश्कंद + इंदिरा.
१९६२ चे युद्ध पाकिस्तानशी नव्हते; ते चीनशी होते.
आठवणीची युक्ती : ६१-६२-६४-६५-६६: गोवा-चीन-नेहरू-पाक-ताश्कंद. आठवणीची युक्ती: “गो-ची-ने-पा-ता”.
फरक ओळखा
| वर्ष | घटना | महत्त्वाची व्यक्ती |
|---|---|---|
| १९६२ | चीन युद्ध | नेहरू |
| १९६५ | पाकिस्तान युद्ध | शास्त्री |
| १९६६ | इंदिरा पंतप्रधान | इंदिरा गांधी |
सरावासाठी प्रश्न
- 1१९६० च्या दशकात कोणते प्रदेश पोर्तुगीज सत्तेतून मुक्त झाले?
- 2१९६२ चे युद्ध कोणाशी झाले?
- 3शास्त्रींची घोषणा कोणती?
- 4नेहरूंनंतर कोणत्या क्रमाने पंतप्रधान झाले? (१९६४ ते १९६६)
- 5ताश्कंद जाहीरनाम्यापूर्वी आणि नंतर काय घडले ते सांगा.
- 6‘जय जवान, जय किसान’ घोषणेचे महत्त्व स्पष्ट करा.
- 7१९६५ च्या युद्धात मध्यस्थी कोणत्या देशाने केली?
- 8१९६० च्या दशकातील चार वर्षे आणि त्यांच्या घटना लिहा.
उत्तरे पाहा (आधी स्वतः सोडवा)
- 1गोवा, दीव आणि दमण.
- 2चीनशी.
- 3‘जय जवान, जय किसान’.
- 4नेहरू → शास्त्री → (नंतर) इंदिरा गांधी.
- 5आधी युद्धविराम व चर्चा; नंतर १० जानेवारी १९६६ ला करार आणि ११ जानेवारीला शास्त्रींचे निधन.
- 6सैनिक आणि शेतकरी यांचे देशासाठीचे महत्त्व दाखवते.
- 7सोव्हिएत रशियाने.
- 8१९६१ गोवा मुक्त; १९६२ चीन युद्ध; १९६५ पाक युद्ध; १९६६ ताश्कंद.
१९७० चे दशक
शाळेत मोठी स्पर्धा झाली की पुढे अनेक बदल घडतात. तसेच १९७० च्या दशकात युद्ध, अणुचाचणी आणि आणीबाणी अशा मोठ्या घटनांनी देश बदलला.
१९७० चे दशक म्हणजे १९७० ते १९७९. यात बांगलादेशाची निर्मिती, पोखरणची पहिली अणुचाचणी, सिक्कीमचे विलीनीकरण, आणीबाणी आणि जनता पक्षाचे सरकार या घटना आहेत.
मुख्य कल्पना 1 : १९७१ चे युद्ध आणि बांगलादेश — पूर्व पाकिस्तानातील चळवळीमुळे लाखो निर्वासित भारतात आले. १९७१ च्या युद्धातून बांगलादेश नावाचा स्वतंत्र देश निर्माण झाला. इंदिरा गांधींचे खंबीर नेतृत्व यात दिसले.
मुख्य कल्पना 2 : अणुचाचणी आणि सिक्कीम — १९७४ मध्ये भारताने राजस्थानातील पोखरण येथे शांततेसाठी भूमिगत अणुचाचणी केली. १९७५ मध्ये सिक्कीमच्या लोकांनी मतदान करून भारतात विलीन होण्याचा निर्णय घेतला आणि सिक्कीम पूर्ण राज्य झाले.
मुख्य कल्पना 3 : आणीबाणी आणि जनता पक्ष — १९७५ ते १९७७ या काळात देशात राष्ट्रीय आणीबाणी होती; नागरिकांचे मूलभूत हक्क स्थगित झाले. त्यानंतर निवडणुका झाल्या आणि अनेक विरोधी पक्षांनी मिळून जनता पक्ष स्थापन केला. मोरारजी देसाई पंतप्रधान झाले, मग चरणसिंग; १९८० मध्ये पुन्हा इंदिरा गांधी सत्तेवर आल्या.
- सोपे : बांगलादेश कोणत्या वर्षीच्या युद्धातून निर्माण झाला? — १९७१.
- मध्यम : आणीबाणी किती वर्षे चालली? — १९७५ ते १९७७, म्हणजे सुमारे २ वर्षे.
- परीक्षा-प्रकार : जनता पक्षाचे पहिले पंतप्रधान कोण? — मोरारजी देसाई.
आकृतीत : १९७० च्या दशकाचा कालक्रम.
१९७१ च्या युद्धाआधी काय घडले? १९७१ मध्ये पूर्व पाकिस्तानातून सुमारे एक कोटी लोक निर्वासित म्हणून भारतात आले असा अंदाज आहे. त्यांच्यासाठी पश्चिम बंगाल, आसाम, त्रिपुरा आणि बिहारमध्ये शेकडो छावण्या उभाराव्या लागल्या. ३ डिसेंबर १९७१ ला पाकिस्तानी विमानांनी भारताच्या उत्तरेकडील काही हवाई तळांवर हल्ला केला आणि युद्धाला तोंड फुटले.
१९७१ च्या युद्धानंतर काय घडले? अवघ्या १३ दिवसांनी, १६ डिसेंबर १९७१ ला ढाक्यातील रमना रेसकोर्सवर पाकिस्तानच्या पूर्व कमांडचे लेफ्टनंट जनरल नियाझी यांनी भारताचे लेफ्टनंट जनरल जगजितसिंग अरोरा यांच्यासमोर शरणागतीच्या कागदावर सही केली. त्यातून बांगलादेशाचा जन्म झाला. आजही भारतीय सैन्य १६ डिसेंबर ‘विजय दिवस’ म्हणून पाळते.
आणीबाणीच्या आधी काय घडले? १९७१ च्या निवडणुकीत रायबरेलीतून इंदिरा गांधींकडून हरलेल्या राज नारायण यांनी अलाहाबाद उच्च न्यायालयात निवडणूक याचिका केली. मार्च १९७५ मध्ये इंदिरा गांधींना न्यायालयात उलटतपासणीसाठी हजर राहावे लागले. १२ जून १९७५ ला न्यायमूर्ती जगमोहनलाल सिन्हा यांनी निवडणूक गैरप्रकार झाल्याचा निकाल देऊन त्यांची निवड रद्द ठरवली.
आणीबाणीनंतर काय घडले? २५ जून १९७५ च्या रात्री राष्ट्रपतींनी आणीबाणी जाहीर केली. १८ जानेवारी १९७७ ला निवडणुकांची घोषणा झाली. मार्च १९७७ च्या निवडणुकीत जनता पक्षाने बहुमत मिळवले; इंदिरा गांधी स्वतः रायबरेलीत राज नारायण यांच्याकडून हरल्या. २४ मार्च १९७७ ला मोरारजी देसाई यांनी पंतप्रधानपदाची शपथ घेतली; ते पहिले बिगर-काँग्रेस पंतप्रधान ठरले.
१९७१ बांगलादेश; १९७४ पोखरण; १९७५-७७ आणीबाणी; १९७७ जनता पक्ष.
आणीबाणी हे आक्रमण किंवा युद्ध नव्हते; ती संविधानातील तरतुदीनुसार जाहीर झालेली अवस्था होती.
आठवणीची युक्ती : ७१-७४-७५-७७: बांगला-पोखरण-आणीबाणी-जनता. आठवणीची युक्ती: “बां-पो-आ-ज”.
फरक ओळखा
| घटना | वर्ष | परिणाम |
|---|---|---|
| भारत-पाक युद्ध | १९७१ | बांगलादेश निर्माण |
| पोखरण चाचणी | १९७४ | अणुऊर्जेचा शांततेसाठी वापर |
| आणीबाणी | १९७५-७७ | हक्क स्थगित; नंतर निवडणूक |
सरावासाठी प्रश्न
- 1१९७१ च्या युद्धातून कोणता देश निर्माण झाला?
- 2पोखरण येथील पहिली अणुचाचणी केव्हा झाली?
- 3सिक्कीम भारताचे पूर्ण राज्य कसे बनले?
- 4आणीबाणीचा कालावधी सांगा.
- 5जनता पक्ष कसा स्थापन झाला?
- 6आणीबाणीच्या आधी आणि नंतर काय घडले ते थोडक्यात लिहा.
- 7१९७१ च्या युद्धाआधी भारतावर कोणता भार आला होता?
- 8१९७० च्या दशकातील चार महत्त्वाच्या घटना कालक्रमाने लिहा.
उत्तरे पाहा (आधी स्वतः सोडवा)
- 1बांगलादेश.
- 2१९७४ मध्ये.
- 3१९७५ मध्ये सिक्कीमच्या लोकांनी मतदान करून भारतात सामील होण्याचा निर्णय घेतला.
- 4१९७५ ते १९७७.
- 5आणीबाणीच्या पार्श्वभूमीवर अनेक विरोधी पक्ष एकत्र येऊन.
- 6आधी १२ जून १९७५ चा न्यायालयाचा निकाल; नंतर १९७७ च्या निवडणुकीत जनता पक्ष जिंकला आणि मोरारजी देसाई पंतप्रधान झाले.
- 7लाखो निर्वासित भारतात आले होते.
- 8१९७१ बांगलादेश; १९७४ पोखरण; १९७५ सिक्कीम व आणीबाणी; १९७७ जनता पक्ष.
१९८० ते १९९९ : राजकारणातील घटना
वर्गात वारंवार वर्गशिक्षक बदलले तर वर्ग सावरायला वेळ लागतो. तसेच १९८० ते १९९० च्या दशकात पंतप्रधान वारंवार बदलले आणि आघाडी सरकारे आली.
या काळात राजीव गांधी, व्ही. पी. सिंग, चंद्रशेखर, नरसिंह राव आणि वाजपेयी असे पंतप्रधान झाले. १९८९ नंतर अनेक पक्षांच्या आघाडी सरकारांचा काळ सुरू झाला.
मुख्य कल्पना 1 : १९८० चे दशक — या दशकात पंजाबमध्ये अशांतता होती आणि १९८४ मध्ये इंदिरा गांधींची हत्या झाली. त्यानंतर राजीव गांधी पंतप्रधान झाले. त्यांनी अर्थव्यवस्था, विज्ञान-तंत्रज्ञान यांत सुधारणा आणि श्रीलंकेतील तमिळ प्रश्नावर तोडगा काढण्याचा प्रयत्न केला. ईशान्य भारतात आसाममध्ये उल्फाची चळवळही चालू होती.
मुख्य कल्पना 2 : १९८९ ते १९९१ — १९८९ च्या निवडणुकीत काँग्रेस हरली. अनेक पक्षांनी मिळून जनता दल बनवला आणि व्ही. पी. सिंग पंतप्रधान झाले; मागासवर्गीयांसाठी आरक्षणाचे धोरण हे त्यांचे महत्त्वाचे योगदान मानले जाते. १९९० मध्ये चंद्रशेखर पंतप्रधान झाले. १९९१ मध्ये निवडणूक प्रचारात राजीव गांधी यांची हत्या झाली.
मुख्य कल्पना 3 : १९९१ ते १९९९ — १९९१ पासून पी. व्ही. नरसिंह राव यांच्या सरकारने आर्थिक बदल सुरू केले. १९९६ ते १९९९ मध्ये कोणत्याच पक्षाला लोकसभेत स्पष्ट बहुमत मिळाले नाही; वाजपेयी, देवेगौडा आणि गुजराल पंतप्रधान झाले. १९९९ मध्ये राष्ट्रीय लोकशाही आघाडीचे सरकार आले आणि वाजपेयी पुन्हा पंतप्रधान झाले. १९९८ मध्ये अणुचाचण्या झाल्या आणि १९९९ मध्ये कारगिल युद्ध झाले.
- सोपे : १९८४ नंतर पंतप्रधान कोण झाले? — राजीव गांधी.
- मध्यम : जनता दलाचे पंतप्रधान कोण? — व्ही. पी. सिंग.
- परीक्षा-प्रकार : कारगिल युद्ध कोणत्या वर्षी? — १९९९.
आकृतीत : १९८० ते १९९९ चा कालक्रम.
कारगिल युद्धाआधी काय घडले? मे १९९८ च्या अणुचाचण्यांनंतर जुलै १९९८ मध्ये वाजपेयी आणि नवाज शरीफ कोलंबोत भेटले, पण चर्चा पुढे सरकली नाही. मग दोन्ही देशांच्या सल्लागारांनी बससेवा सुरू करण्याची कल्पना काढली. १९-२० फेब्रुवारी १९९९ ला वाजपेयी दिल्ली-लाहोर बसच्या पहिल्या फेरीने लाहोरला गेले आणि २१ फेब्रुवारीला त्यांनी लाहोर जाहीरनाम्यावर सही केली.
कारगिल युद्धानंतर काय घडले? फक्त काही आठवड्यांनी, मे १९९९ मध्ये कारगिल भागात नियंत्रण रेषा ओलांडून आलेल्या घुसखोरांना हुसकावण्यासाठी भारतीय सैन्याला लढावे लागले. जुलै १९९९ मध्ये पाकिस्तानी सैन्य मागे गेले आणि २६ जुलै हा दिवस भारतात ‘कारगिल विजय दिवस’ म्हणून पाळला जातो.
१९८४ राजीव; १९८९ व्ही.पी.; १९९१ राव; १९९८ अणुचाचण्या; १९९९ कारगिल.
आघाडी सरकार म्हणजे एकाच पक्षाचे सरकार नाही; ते अनेक पक्षांनी मिळून केलेले सरकार असते.
आठवणीची युक्ती : ८४-८९-९१-९८-९९: राजीव-व्ही.पी.-राव-अणू-कारगिल. आठवणीची युक्ती: “रा-व्ही-रा-अ-का”.
फरक ओळखा
| पंतप्रधान | कालखंड | ओळख |
|---|---|---|
| राजीव गांधी | १९८४-८९ | विज्ञान-तंत्रज्ञान सुधारणा |
| व्ही. पी. सिंग | १९८९-९० | मागासवर्ग आरक्षण धोरण |
| नरसिंह राव | १९९१-९६ | आर्थिक सुधारणा |
१९८० ते १९९९ : राजकारणातील घटना
ॲपमध्ये ही आकृती हाताने हलवून बघता येते.
ॲपमध्ये उघडासरावासाठी प्रश्न
- 1१९८४ मध्ये कोण पंतप्रधान झाले?
- 2जनता दल कसा बनला?
- 3व्ही. पी. सिंग यांचे महत्त्वाचे योगदान कोणते मानले जाते?
- 4१९९६ ते १९९९ मध्ये कोणत्या अडचणीमुळे सरकारे बदलली?
- 5कारगिल युद्धाआधी आणि नंतर काय घडले?
- 6आघाडी सरकार म्हणजे काय?
- 7१९९१ चे वर्ष का महत्त्वाचे आहे?
- 8१९८० ते १९९९ मधील पाच पंतप्रधानांची नावे कालक्रमाने लिहा.
उत्तरे पाहा (आधी स्वतः सोडवा)
- 1राजीव गांधी.
- 2अनेक राजकीय पक्षांनी एकत्र येऊन.
- 3मागासवर्गीयांसाठी आरक्षणाचे धोरण.
- 4कोणत्याच पक्षाला लोकसभेत स्पष्ट बहुमत नव्हते.
- 5आधी लाहोर बससेवा आणि जाहीरनामा (फेब्रुवारी १९९९); नंतर मे-जुलै १९९९ चे कारगिल युद्ध.
- 6अनेक पक्षांनी मिळून केलेले सरकार.
- 7सोव्हिएत रशिया फुटला, शीतयुद्ध संपले आणि भारतात आर्थिक सुधारणा सुरू झाल्या.
- 8इंदिरा गांधी, राजीव गांधी, व्ही. पी. सिंग, नरसिंह राव, वाजपेयी.
अर्थव्यवस्था, विज्ञान आणि सामाजिक बदल
घरात नवे तंत्रज्ञान आले की सवयी बदलतात. तसेच १९९१ नंतर देशाची अर्थव्यवस्था, विज्ञान आणि समाजजीवन झपाट्याने बदलले.
आर्थिक उदारीकरण म्हणजे १९९१ पासून उद्योग-व्यापारावरील सरकारी बंधने कमी करण्याची धोरणे. या बदलांना जागतिकीकरण असेही म्हणतात.
मुख्य कल्पना 1 : नियोजन आणि उदारीकरण — स्वातंत्र्यानंतर उद्योग उभारून आधुनिकता आणि स्वावलंबन मिळवायचे होते, तसेच नियोजनातून सामाजिक न्याय द्यायचा होता. त्यासाठी नियोजन आयोग स्थापला गेला. १९९१ पासून नरसिंह राव सरकारने आर्थिक उदारीकरण सुरू केले; परकीय गुंतवणूक वाढली आणि माहिती तंत्रज्ञानात रोजगाराच्या संधी निर्माण झाल्या.
मुख्य कल्पना 2 : हरित आणि श्वेत क्रांती — डॉ. एम. एस. स्वामिनाथन यांनी नव्या शास्त्रीय शेती तंत्रांनी अन्नधान्याचे उत्पादन वाढवले; त्यांना हरित क्रांतीचे जनक म्हणतात. डॉ. वर्गीस कुरियन यांच्या सहकारी दूध चळवळीमुळे दुधाचे उत्पादन वाढले; त्याला श्वेत क्रांती म्हणतात.
मुख्य कल्पना 3 : सामाजिक बदल — १९८५ मध्ये महिला व बालविकास विभाग निर्माण झाला. ७३ व ७४ व्या घटनादुरुस्तीनुसार स्थानिक स्वराज्य संस्थांत महिलांसाठी जागा राखीव झाल्या. मंडल आयोगाची स्थापना १९७८ मध्ये झाली आणि १९८९ मध्ये अत्याचार प्रतिबंधक कायदा झाला.
- सोपे : हरित क्रांतीचे जनक कोण? — डॉ. एम. एस. स्वामिनाथन.
- मध्यम : श्वेत क्रांती कशाशी संबंधित? — दुधाच्या उत्पादनाशी.
- परीक्षा-प्रकार : महिला व बालविकास विभाग कधी निर्माण झाला? — १९८५ मध्ये.
आकृतीत : १९९१ नंतर बदलांची चार क्षेत्रे.
१९९१ च्या आर्थिक सुधारणांआधी काय घडले? १९९१ मध्ये भारताची परकीय चलनाची गंगाजळी काही आठवड्यांच्या आयातीएवढीच उरली होती. मे १९९१ मध्ये सुमारे २० टन सोने स्वित्झर्लंडच्या बँकेकडे आणि जुलै १९९१ मध्ये रिझर्व्ह बँकेने सुमारे ४७ टन सोने बँक ऑफ इंग्लंड आणि बँक ऑफ जपानकडे तारण ठेवून कर्ज घेतले.
१९९१ च्या आर्थिक सुधारणांनंतर काय घडले? २४ जुलै १९९१ ला अर्थमंत्री डॉ. मनमोहन सिंग यांनी अर्थसंकल्प मांडला; त्यात आयात परवान्यांची बंधने कमी केली आणि निर्यातीला प्रोत्साहन दिले. त्याच दिवशी नवे औद्योगिक धोरणही जाहीर झाले. पुढे भारताने घेतलेली कर्जे फेडली आणि तारण सोने परत मिळवले.
१९९१ = सोने तारण + २४ जुलै अर्थसंकल्प = उदारीकरण.
उदारीकरण म्हणजे नियोजन बंद करणे नाही; सरकारी बंधने कमी करणे आहे.
आठवणीची युक्ती : उदारीकरण = बंधने ढिली. आठवणीची युक्ती: “हरित = धान्य, श्वेत = दूध”.
फरक ओळखा
| क्रांती | क्षेत्र | प्रमुख व्यक्ती |
|---|---|---|
| हरित | अन्नधान्य | डॉ. स्वामिनाथन |
| श्वेत | दूध | डॉ. वर्गीस कुरियन |
सरावासाठी प्रश्न
- 1आर्थिक उदारीकरण म्हणजे काय?
- 2नियोजन आयोग का स्थापन झाला?
- 3हरित क्रांतीचे जनक कोण?
- 4श्वेत क्रांती म्हणजे काय?
- 5१९९१ च्या सुधारणांआधी आणि नंतर काय घडले ते सांगा.
- 6७३ व ७४ व्या घटनादुरुस्तींचे सामाजिक महत्त्व काय?
- 7जागतिकीकरणामुळे भारतात कोणते बदल दिसतात? दोन सांगा.
- 8भारताच्या अर्थव्यवस्थेची वैशिष्ट्ये कोणती?
उत्तरे पाहा (आधी स्वतः सोडवा)
- 1उद्योग आणि व्यापारावरील सरकारी बंधने कमी करण्याची धोरणे.
- 2विकासाचे नियोजन करून समन्वय साधण्यासाठी.
- 3डॉ. एम. एस. स्वामिनाथन.
- 4सहकारी चळवळीतून दुधाचे उत्पादन वाढवणे.
- 5आधी परकीय चलनाची टंचाई आणि सोने तारण; नंतर २४ जुलै १९९१ चा अर्थसंकल्प आणि उदारीकरण.
- 6महिलांना स्थानिक संस्थांत राखीव जागा मिळाल्या आणि सहभाग वाढला.
- 7परकीय गुंतवणूक वाढली आणि माहिती तंत्रज्ञानात रोजगार वाढला.
- 8आधुनिकीकरण, आर्थिक स्वावलंबन आणि सामाजिक न्याय.