धडा ३: धार्मिक समन्वय

मुख्य कल्पना 1 : दक्षिणेतील सुरुवात — भक्ती चळवळ दक्षिण भारतात सुरू झाली असे मानतात. नायनार शिवाचे आणि आळवार विष्णूचे भक्त होते. रामानुजाचार्यांनी सांगितले की ईश्वर सर्वांसाठी आहे आणि तो भेदभाव करत नाही.

मुख्य कल्पना 2 : उत्तर भारतातील संत — रामानंदांनी चळवळ उत्तरेत वाढवली. कबीराने तीर्थयात्रा, व्रते आणि मूर्तिपूजेला महत्त्व दिले नाही; त्याच्यासाठी सत्य हाच ईश्वर होता. त्याने हिंदू-मुस्लिम ऐक्याचा संदेश दिला. मीराबाईंनी कृष्णभक्तीची पदे रचली; सूरदासांनी ‘सूरसागर’ रचले; तुलसीदासांचे ‘रामचरितमानस’ रामभक्तीचे काव्य आहे. चैतन्य महाप्रभू, शंकरदेव, नरसी मेहता आणि रोहिदास हेही प्रसिद्ध संत.

मुख्य कल्पना 3 : बसवेश्वर आणि लिंगायत विचार — कर्नाटकात महात्मा बसवेश्वरांनी जातिभेदाला विरोध केला आणि श्रमप्रतिष्ठा सांगितली; ‘कायकवे कैलास’ म्हणजे काम हीच पूजा. त्यांच्या ‘अनुभव मंटपात’ सर्व जाती आणि स्त्री-पुरुष धार्मिक चर्चेत भाग घेत. त्यांनी वचन साहित्यातून कन्नड भाषेत विचार मांडले.

• सोपे : नायनार आणि आळवार कोणाचे भक्त? — नायनार शिवाचे; आळवार विष्णूचे.
• मध्यम : कबीरासाठी ईश्वर कोण? — सत्य.
• परीक्षा-प्रकार : ‘कायकवे कैलास’ चा अर्थ काय? — काम हीच पूजा.

आकृतीत : दक्षिण, उत्तर, कर्नाटक आणि पूर्व भारतातील भक्ती संत.

फरक ओळखा

मुख्य कल्पना 1 : चक्रधर स्वामी — चक्रधर स्वामींचे गुरू गोविंदप्रभू होते. त्यांनी सर्व जाती आणि स्त्री-पुरुषांना सोबत घेतले, समानतेचा पुरस्कार केला आणि संस्कृतऐवजी मराठीत उपदेश केला; त्यामुळे मराठी भाषा वाढली. हा पंथ विदर्भ आणि मराठवाड्यात पसरला; रिद्धपूर हे महत्त्वाचे स्थान आहे.

मुख्य कल्पना 2 : महानुभावांचे साहित्य — म्हाइंभट यांनी ‘लीळाचरित्र’ संकलित केले, महदंबेचे ‘धवळे’ हे पहिल्या मराठी कवयित्रीचे काव्य आहे, तसेच केशोबास, दामोदर पंडित, भास्करभट बोरीकर आणि नरेंद्र यांच्या रचना आहेत.

मुख्य कल्पना 3 : एकनाथ आणि शेख महंमद — संत एकनाथांनी हिंदू आणि मुस्लिम यांच्यातील संवाद लिहिला, जो धार्मिक सलोख्याच्या दृष्टीने महत्त्वाचा आहे. मुस्लिम संत शेख महंमद यांनी आपल्या अभंगात ‘अविंध’ असूनही गोविंदावर भक्ती असल्याचे सांगितले.

• सोपे : महानुभाव पंथाची स्थापना कोणी केली? — चक्रधर स्वामींनी.
• मध्यम : ‘लीळाचरित्र’ कोणी संकलित केले? — म्हाइंभट यांनी.
• परीक्षा-प्रकार : पहिली मराठी कवयित्री कोण? — महदंबा.

आकृतीत : गोविंदप्रभूंपासून मराठीच्या वाढीपर्यंतची साखळी.

फरक ओळखा

मुख्य कल्पना 1 : गुरू नानकांची शिकवण — त्यांनी हिंदू आणि मुस्लिम यांची तीर्थस्थळे पाहिली आणि मक्केलाही गेले. त्यांना भक्तीची भावना सर्वत्र सारखीच आहे हे जाणवले. त्यांनी सर्वांना समान वागवण्याचा आणि शुद्ध आचरणाचा उपदेश केला; त्यांच्या शिकवणीचे उद्दिष्ट हिंदू-मुस्लिम ऐक्य होते.

मुख्य कल्पना 2 : गुरू परंपरा — शीखांचे नववे गुरू तेगबहादूर आणि दहावे गुरू गोविंदसिंग. गोविंदसिंगांनी खालसा दल उभारले. त्यांच्या आदेशानुसार आजही शीख ‘गुरू ग्रंथसाहिब’ला गुरू मानतात.

• सोपे : ‘शीख’ या शब्दाचा अर्थ काय? — शिष्य.
• मध्यम : शीख धर्माचे संस्थापक कोण? — गुरू नानक.
• परीक्षा-प्रकार : शीखांचे दहावे गुरू कोण? — गुरू गोविंदसिंग.

आकृतीत : गुरू नानकांपासून गुरू ग्रंथसाहिबापर्यंतचे टप्पे.

फरक ओळखा

मुख्य कल्पना 1 : सूफींची शिकवण — सर्व प्राणिमात्रांवर प्रेम, ध्यान आणि साधे जीवन. ख्वाजा मोईनुद्दीन चिस्ती आणि शेख निजामुद्दीन औलिया हे प्रसिद्ध सूफी संत.

मुख्य कल्पना 2 : सूफींचे योगदान — सूफी संतांच्या शिकवणीमुळे हिंदू आणि मुस्लिम समाजात ऐक्य वाढले. सूफी संगीताने भारतीय संगीतात मोलाची भर घातली.

मुख्य कल्पना 3 : भक्ती संतांचे योगदान — भक्तीचा मार्ग सामान्य माणसाला सोपा होता, तो सर्व स्त्री-पुरुषांसाठी खुला होता आणि संतांनी लोकांच्या भाषेत विचार मांडले. त्यामुळे भारतीय संस्कृती घडवण्यात भक्ती चळवळीचा मोठा वाटा आहे.

• सोपे : सूफी पंथ कोणत्या धर्मात आहे? — इस्लाम.
• मध्यम : सूफींची मुख्य शिकवण काय? — प्रेम, ध्यान आणि साधे जीवन.
• परीक्षा-प्रकार : सूफींनी कोणत्या कलेत भर घातली? — संगीतात.

आकृतीत : प्रेम आणि साधेपणातून ऐक्यापर्यंत — सूफी शिकवण.

फरक ओळखा