उत्तर आणि दक्षिण भारतातील राजवंश
शेजारच्या दहा गावांचे दहा वेगवेगळे पाटील असले, तर प्रत्येक गाव आपापला कारभार चालवतो. तसेच त्या काळी भारतात अनेक राजवंश वेगवेगळ्या भागांत राज्य करत होते.
राजवंश म्हणजे एकाच घराण्यातील राजांची सत्ता पिढ्यानपिढ्या चालणे. मध्ययुगाच्या सुरुवातीला भारतात अनेक प्रादेशिक राजवंश होते.
मुख्य कल्पना 1 : उत्तर भारत — बंगालमध्ये पाल घराणे प्रसिद्ध होते. मध्य भारतात गुर्जर-प्रतिहारांची सत्ता कनौजपर्यंत पसरली. राजपूतांत गहडवाल, परमार आणि चौहान महत्त्वाचे; पृथ्वीराज चौहान पराक्रमी राजा होता. तराईच्या पहिल्या लढाईत त्याने महंमद घोरीला हरवले, पण दुसऱ्या लढाईत घोरीने त्याला हरवले.
मुख्य कल्पना 2 : दक्षिण भारत — तमिळनाडूत चोल घराण्यातील पहिला राजराज आणि पहिला राजेंद्र प्रसिद्ध; त्यांनी नौदलाच्या बळावर मालदीव आणि श्रीलंका जिंकली. कर्नाटकात होयसळ राजा विष्णुवर्धनाने संपूर्ण कर्नाटक जिंकले.
मुख्य कल्पना 3 : महाराष्ट्रातील सत्ता — राष्ट्रकूट राजा तिसऱ्या गोविंदाच्या काळात सत्ता कनौज ते रामेश्वरपर्यंत पसरली. पश्चिम महाराष्ट्रात शिलाहारांच्या तीन शाखा होत्या. शेवटची समृद्ध सत्ता यादवांची; पाचव्या भिल्लमाची राजधानी देवगिरी. यादवकाळ हा मराठी भाषा आणि साहित्याचा सुवर्णकाळ मानला जातो; महानुभाव पंथ आणि वारकरी संप्रदाय याच काळात उदयास आले.
- सोपे : तराईची पहिली लढाई कोणी जिंकली? — पृथ्वीराज चौहानाने.
- मध्यम : चोलांनी मालदीव आणि श्रीलंका कशाच्या बळावर जिंकली? — नौदलाच्या.
- परीक्षा-प्रकार : यादवांची राजधानी कोणती आणि मराठी भाषेला काय लाभले? — देवगिरी; मराठी साहित्याचा सुवर्णकाळ.
आकृतीत : उत्तर, राजपूत, दक्षिण आणि महाराष्ट्र — चार प्रदेशांतील राजवंश.
तालिकोटच्या लढाईआधी काय घडले? सुमारे १५२० मध्ये पोर्तुगीज प्रवासी दोमिंगो पेस विजयनगरची राजधानी हंपीला गेला आणि त्याने लिहिले की हे शहर रोमएवढे मोठे आणि अतिशय सुंदर आहे.
तालिकोटच्या लढाईनंतर काय घडले? २३ जानेवारी १५६५ रोजी दख्खनच्या सुलतानांनी एकत्र येऊन तालिकोट येथे विजयनगरचा पराभव केला. हंपी महिनोन्महिने लुटले गेले आणि पुन्हा कधी राजधानी झाले नाही; आज त्याचे अवशेष युनेस्कोचे जागतिक वारसा स्थळ (१९८६) आहेत.
चोल = नौदल; यादव = मराठीचा सुवर्णकाळ; पृथ्वीराज = तराई.
सर्व राजे एकाच साम्राज्याचे नव्हते; तेव्हा भारतात अनेक स्वतंत्र राजवंश होते.
आठवणीची युक्ती : चो-ल = चोल नौदल; या-द-व = मराठी वैभव.
फरक ओळखा
| राजवंश | प्रदेश | वैशिष्ट्य |
|---|---|---|
| चोल | तमिळनाडू | नौदल, श्रीलंका-मालदीव विजय |
| राष्ट्रकूट | महाराष्ट्र | कनौज ते रामेश्वर |
| यादव | देवगिरी | मराठीचा सुवर्णकाळ |
सरावासाठी प्रश्न
- 1राजवंश म्हणजे काय?
- 2चोल राजांची दोन नावे लिहा.
- 3यादवांची राजधानी कोणती?
- 4शिलाहारांच्या तीन शाखा कुठे राज्य करत होत्या?
- 5तराईच्या दोन लढाया थोडक्यात लिहा.
- 6यादवकाळाला मराठीचा सुवर्णकाळ का म्हणतात?
- 7चोलांचे नौदल त्यांना कसे उपयुक्त ठरले?
- 8एकाच वेळी अनेक राजवंश असल्याचे फायदे आणि तोटे लिहा.
उत्तरे पाहा (आधी स्वतः सोडवा)
- 1एकाच घराण्यातील राजांची पिढ्यानपिढ्या चालणारी सत्ता.
- 2पहिला राजराज आणि पहिला राजेंद्र.
- 3देवगिरी (औरंगाबादजवळ).
- 4उत्तर कोकण (ठाणे-रायगड), दक्षिण कोकण आणि कोल्हापूर-सातारा-सांगली-बेळगाव भाग.
- 5पहिल्यात पृथ्वीराज जिंकला; दुसऱ्यात महंमद घोरी जिंकला.
- 6कारण त्या काळात मराठीत ग्रंथरचना वाढली; महानुभाव आणि वारकरी पंथ उदयास आले.
- 7त्यांनी समुद्रापलीकडच्या श्रीलंका आणि मालदीववर विजय मिळवला.
- 8फायदा: प्रादेशिक कला-भाषा वाढतात; तोटा: आपसात लढाया होतात आणि बाहेरचे आक्रमक फायदा घेतात.
वायव्येकडील आक्रमणे आणि सुलतानशाही
शेजारच्या घरात भांडण असले की बाहेरचा चोर सहज आत शिरतो. भारतातील राज्यांच्या आपसातील फुटीमुळे वायव्येकडून आक्रमकांना येणे सोपे झाले.
सुलतानशाही म्हणजे दिल्लीच्या सुलतानांची सत्ता. महंमद घोरीनंतर कुतुबुद्दीन ऐबकाने दिल्ली सल्तनतीची सुरुवात केली.
मुख्य कल्पना 1 : अरब आणि गझनीचे आक्रमण — आठव्या शतकात अरब सेनापती महंमद बिन कासिमने सिंध प्रांत जिंकला; राजा दाहिरने प्रतिकार केला. अकराव्या शतकात गझनीचा सुलतान महमूद अनेकदा भारतावर चालून आला आणि मथुरा, कनौज, सोमनाथ अशा मंदिरांतील संपत्ती घेऊन गेला.
मुख्य कल्पना 2 : घोरी आणि ऐबक — इ.स. ११७५ आणि ११७८ मध्ये महंमद घोरीने भारतावर स्वारी केली. जिंकलेल्या प्रदेशाचा कारभार त्याने ऐबककडे दिला. १२०६ मध्ये घोरी मरण पावल्यावर ऐबक स्वतंत्रपणे राज्य करू लागला. ऐबक आधी गुलाम होता, पण नंतर दिल्लीचा शासक झाला; तो १२१० मध्ये मरण पावला.
मुख्य कल्पना 3 : सुलतानशाहीचा शेवट — ऐबकानंतर इल्तुतमिश, रझिया, बल्बन, अल्लाउद्दीन खल्जी, मुहम्मद बिन तुघलक, फिरोझ तुघलक आणि इब्राहिम लोदी यांनी राज्य केले. इब्राहिम लोदी हा शेवटचा सुलतान; त्याच्या स्वभावामुळे त्याला अनेक शत्रू झाले.
- सोपे : सिंध कोणी जिंकला? — अरब सेनापती महंमद बिन कासिमने, आठव्या शतकात.
- मध्यम : दिल्ली सल्तनतीची सुरुवात कोणी केली? — कुतुबुद्दीन ऐबकाने.
- परीक्षा-प्रकार : शेवटचा सुलतान कोण? — इब्राहिम लोदी.
आकृतीत : सिंधपासून दिल्ली सल्तनतीपर्यंतचे चार टप्पे.
दिल्ली सल्तनतीची सुरुवात काय घडले? १२०६ मध्ये महंमद घोरी मरण पावला; त्यातूनच दिल्लीच्या सुलतानशाहीची सुरुवात झाली. घोरीने आपल्या जिंकलेल्या भारतीय प्रदेशाचा कारभार ऐबकावर सोपवला होता. ऐबक एके काळी गुलाम होता — तोच पुढे दिल्लीचा शासक बनला.
दिल्ली सल्तनतीची सुरुवात काय घडले? ऐबक १२१० मध्ये मरण पावला. त्यानंतर इल्तुतमिश, रझिया, बल्बन यांसारख्या सुलतानांनी दिल्लीवर राज्य केले आणि सुलतानशाही सुमारे तीनशे वर्षे टिकली.
घोरी १२०६ मध्ये मरण पावला; ऐबक = पहिला सुलतान; लोदी = शेवटचा.
सर्व आक्रमणे एकाच काळात झाली नाहीत; अरब आठव्या शतकात, गझनी अकराव्यात, घोरी बाराव्यात.
आठवणीची युक्ती : ८-११-१२: अरब-गझनी-घोरी.
फरक ओळखा
| आक्रमक | काळ | परिणाम |
|---|---|---|
| महंमद बिन कासिम | ८ वे शतक | सिंध जिंकला |
| महमूद गझनी | ११ वे शतक | मंदिरांतील संपत्ती नेली |
| महंमद घोरी | ११७५-१२०६ | दिल्ली सल्तनतीचा पाया |
सरावासाठी प्रश्न
- 1सुलतानशाही म्हणजे काय?
- 2महंमद बिन कासिमने कोणता प्रांत जिंकला?
- 3दिल्ली सल्तनतीची सुरुवात कोणत्या वर्षी झाली?
- 4कुतुबुद्दीन ऐबक कोण होता?
- 5पाच सुलतानांची नावे लिहा.
- 6महंमद घोरीच्या मृत्यूनंतर काय घडले?
- 7इब्राहिम लोदीला अनेक शत्रू का झाले?
- 8भारतातील राज्यांतील फुटीचा आक्रमकांना कसा फायदा झाला? तुमचे मत लिहा.
उत्तरे पाहा (आधी स्वतः सोडवा)
- 1दिल्लीच्या सुलतानांची सत्ता.
- 2सिंध.
- 3१२०६.
- 4एके काळी गुलाम असलेला; घोरीनंतर दिल्लीचा पहिला स्वतंत्र शासक.
- 5ऐबक, इल्तुतमिश, रझिया, बल्बन, अल्लाउद्दीन खल्जी.
- 6ऐबक स्वतंत्रपणे दिल्लीवर राज्य करू लागला.
- 7कारण त्याचा स्वभाव विचित्र होता आणि सरदार नाराज होते.
- 8कारण आपसात लढणाऱ्या राज्यांना एकत्र येऊन प्रतिकार करता आला नाही.
विजयनगर आणि बहमनी राज्य
एखाद्या शाळेचे दोन गट झाले, की दोन्ही गट आपापली वेगळी टीम बनवतात. मुहम्मद बिन तुघलकाच्या काळात दक्षिणेत बंडे झाली आणि दोन नवी राज्ये उभी राहिली.
विजयनगर हे १३३६ मध्ये स्थापन झालेले दक्षिणेतील मोठे राज्य; बहमनी राज्य हे १३४७ मध्ये स्थापन झालेले दख्खनमधील सुलतानी राज्य.
मुख्य कल्पना 1 : विजयनगर — हरिहर आणि बुक्क या बंधूंनी १३३६ मध्ये विजयनगर राज्य स्थापन केले; राजधानी हंपी. कृष्णदेवराय १५०९ मध्ये गादीवर आला; तो विद्वान होता आणि त्याने ‘आमुक्तमाल्यदा’ हा तेलुगू ग्रंथ लिहिला. त्याच्या काळात विजयनगर पूर्वेला कटकपासून पश्चिमेला गोव्यापर्यंत पसरले.
मुख्य कल्पना 2 : बहमनी राज्य — हसन गंगूने दिल्लीच्या सुलतानाचे सैन्य हरवून १३४७ मध्ये बहमनी राज्य स्थापन केले; राजधानी गुलबर्गा. महमूद गावान हा प्रमुख वजीर होता. त्याने सैनिकांना जमिनीऐवजी रोख पगार दिला, महसूल सुधारला आणि बिदरला मदरसा उघडला. त्याच्या मृत्यूनंतर राज्याचे इमादशाही, बरीदशाही, आदिलशाही, निजामशाही आणि कुतुबशाही असे पाच तुकडे झाले.
मुख्य कल्पना 3 : तळीकोटची लढाई — १५६५ मध्ये आदिलशाही, निजामशाही, कुतुबशाही आणि बरीदशाही यांनी एकत्र येऊन तळीकोट येथे विजयनगरचा पराभव केला. त्यानंतर विजयनगरचे वर्चस्व संपले.
- सोपे : विजयनगरची राजधानी कोणती? — हंपी.
- मध्यम : महमूद गावानने सैनिकांचा पगार कसा सुरू केला? — जमिनीऐवजी रोख.
- परीक्षा-प्रकार : तळीकोटची लढाई कधी? — १५६५.
आकृतीत : १३३६ पासून १५६५ पर्यंतचे दक्षिणेतील चार टप्पे.
तळीकोटची लढाई होण्याआधी काय घडले? १५६४ च्या सुमारास दख्खनमधील सुलतानांनी विजयनगरविरुद्ध आघाडी केली. आपसात लढणारे सुलतान एका शत्रूविरुद्ध एकत्र आले — हेच तळीकोटच्या लढाईचे कारण झाले.
तळीकोटची लढाई झाल्यानंतर काय घडले? तळीकोटनंतर विजयनगरची राजधानी हंपी सुमारे सहा महिने लुटली गेली आणि नंतर ओस पडली. आज हंपीचे अवशेष जगप्रसिद्ध वारसास्थळ आहेत.
१३३६ = विजयनगर; १३४७ = बहमनी; १५६५ = तळीकोट.
तळीकोटनंतर विजयनगर लगेच संपले असे नाही; त्याचे वर्चस्व संपले आणि राजधानी ओस पडली.
आठवणीची युक्ती : ३६-४७-६५: हरिहर-हसन-हंपी.
फरक ओळखा
| मुद्दा | विजयनगर | बहमनी |
|---|---|---|
| स्थापना | १३३६ (हरिहर-बुक्क) | १३४७ (हसन गंगू) |
| राजधानी | हंपी | गुलबर्गा |
| प्रसिद्ध | कृष्णदेवराय | महमूद गावान |
सरावासाठी प्रश्न
- 1विजयनगर राज्याची स्थापना कोणी केली?
- 2बहमनी राज्याचा पहिला सुलतान कोण?
- 3महमूद गावान कोण होता?
- 4बहमनी राज्याचे कोणते पाच तुकडे झाले?
- 5कृष्णदेवरायाबद्दल दोन माहिती लिहा.
- 6तळीकोटच्या लढाईचे कारण काय?
- 7तळीकोटनंतर हंपीचे काय झाले?
- 8दक्षिणेत एकाच वेळी दोन राज्ये का उभी राहिली? तुमचे मत लिहा.
उत्तरे पाहा (आधी स्वतः सोडवा)
- 1हरिहर आणि बुक्क या बंधूंनी, १३३६ मध्ये.
- 2हसन गंगू.
- 3बहमनी राज्याचा प्रमुख वजीर आणि चांगला प्रशासक.
- 4इमादशाही, बरीदशाही, आदिलशाही, निजामशाही, कुतुबशाही.
- 5तो विद्वान होता आणि त्याने ‘आमुक्तमाल्यदा’ लिहिला; विजयनगर कटक ते गोवा पसरले.
- 6दख्खनच्या सुलतानांनी विजयनगरविरुद्ध आघाडी केली.
- 7ती सुमारे सहा महिने लुटली गेली आणि ओस पडली.
- 8कारण मुहम्मद बिन तुघलकाच्या काळात दक्षिणेत दिल्लीविरुद्ध बंडे झाली.
मुघल सत्ता आणि तिला झालेला प्रतिकार
एखादी नवी कंपनी बाजारात आली की जुन्या दुकानदारांना स्पर्धा करावी लागते; काही जण हार मानतात, काही शेवटपर्यंत लढतात. मुघल सत्ता वाढत असताना भारतात असेच घडले.
मुघल सत्तेचा संस्थापक बाबर होता. १५२६ च्या पानिपतच्या पहिल्या लढाईत त्याने इब्राहिम लोदीला हरवून दिल्लीत मुघल सत्ता स्थापन केली.
मुख्य कल्पना 1 : बाबर आणि पानिपत — पंजाबचा सुभेदार दौलतखान लोदी याने बाबराला भारतावर स्वारीचे निमंत्रण दिले. २१ एप्रिल १५२६ रोजी पानिपत येथे बाबराने प्रथमच भारतात तोफखान्याचा प्रभावी वापर करून लोदीचा पराभव केला. नंतर खानुआच्या लढाईत त्याने राणा संगाला हरवले. बाबर १५३० मध्ये मरण पावला.
मुख्य कल्पना 2 : अकबर ते औरंगजेब — अकबर (१५५६-१६०५) याची धार्मिक नीती उदार होती; त्याने सर्व धर्मांतील चांगली तत्त्वे घेऊन दीन-ए-इलाही काढला, पण कोणावरही सक्ती केली नाही. जहांगीर, शाहजहान आणि औरंगजेब (१६५८-१७०७) यांनी पुढे राज्य केले. औरंगजेबाच्या मृत्यूनंतर मुघल साम्राज्य कमकुवत झाले.
मुख्य कल्पना 3 : प्रतिकार करणारे वीर — महाराणा प्रताप (मेवाड) याने अखेरपर्यंत स्वातंत्र्यासाठी संघर्ष केला. चांदबिबीने १५९५ मध्ये अहमदनगर किल्ला शौर्याने लढवला. राणी दुर्गावती हिने शरणागती पत्करली नाही. आसाममध्ये अहोमांनी लचित बडफुकनच्या नेतृत्वाखाली गनिमी काव्याने मुघलांशी लढा दिला. शिखांचे नववे गुरू तेगबहादूर यांना औरंगजेबाने १६७५ मध्ये मृत्युदंड दिला; त्यानंतर गुरू गोविंदसिंग यांनी खालसा दल उभे केले.
- सोपे : पानिपतची पहिली लढाई कोणत्या वर्षी? — १५२६ (२१ एप्रिल).
- मध्यम : बाबराला कोणी निमंत्रण दिले? — दौलतखान लोदीने.
- परीक्षा-प्रकार : १५९५ मध्ये अहमदनगर किल्ला कोणी लढवला? — चांदबिबीने.
आकृतीत : पानिपतपासून औरंगजेबापर्यंतचे चार टप्पे.
पानिपतची पहिली लढाई होण्याआधी काय घडले? पंजाबचा सुभेदार दौलतखान लोदी आणि सुलतान इब्राहिम लोदी यांचे संबंध बिघडले होते. दौलतखानाने काबूलचा राजा बाबर याला भारतावर चालून येण्याचे निमंत्रण पाठवले — आपल्याच सुलतानाला हरवण्यासाठी बाहेरच्याला हाक!
पानिपतची पहिली लढाई झाल्यानंतर काय घडले? पानिपतनंतर राणा संगाने सर्व राजपूत राजांना एकत्र केले आणि बाबरशी खानुआ येथे लढाई झाली. तोफखाना आणि राखीव सैन्य यांमुळे बाबर जिंकला आणि मुघल सत्ता भारतात स्थिर झाली.
आसामच्या परंपरेत सांगितले जाते की लचित बडफुकनने ब्रह्मपुत्रेच्या काठी तटबंदी बांधण्याचे काम आपल्या मामाकडे दिले. ते वेळेत झाले नाही, तेव्हा त्याने मामाला मृत्युदंड दिला आणि म्हटले, ‘माझा मामा माझ्या देशापेक्षा मोठा नाही.’ १६७१ मध्ये सराईघाट येथील नदीतील लढाईत अहोमांनी मुघलांना थोपवले. ही कथा बहुतेक स्रोतांत ‘असे सांगितले जाते’ अशी आहे. (पुस्तकाशी तपासा)
पानिपत १५२६ = बाबर; अकबर = उदार धोरण; औरंगजेब = १६५८-१७०७.
अकबराने दीन-ए-इलाहीची सक्ती केली असे नाही; कोणावरही सक्ती केली नाही.
आठवणीची युक्ती : ५-२६: पानिपत-बाबर-लोदी.
फरक ओळखा
| वीर | प्रदेश | प्रतिकार |
|---|---|---|
| महाराणा प्रताप | मेवाड | अकबराशी संघर्ष |
| चांदबिबी | अहमदनगर | किल्ल्याचे रक्षण |
| लचित बडफुकन | आसाम | गनिमी काव्याने लढा |
सरावासाठी प्रश्न
- 1मुघल सत्तेचा संस्थापक कोण?
- 2पानिपतची पहिली लढाई कोणाकोणात आणि कधी?
- 3बाबराने कोणते नवे शस्त्र वापरले?
- 4दीन-ए-इलाही म्हणजे काय?
- 5गुरू तेगबहादूर यांच्याबद्दल माहिती लिहा.
- 6पानिपतनंतर बाबरला कोणाशी लढावे लागले?
- 7चांदबिबी आणि दुर्गावती यांच्या संघर्षांची तुलना करा.
- 8औरंगजेबाच्या मृत्यूनंतर मुघल साम्राज्य कमकुवत का झाले असावे? तुमचे मत लिहा.
उत्तरे पाहा (आधी स्वतः सोडवा)
- 1बाबर.
- 2बाबर आणि इब्राहिम लोदी, २१ एप्रिल १५२६.
- 3तोफखाना.
- 4अकबराने सर्व धर्मांतील चांगली तत्त्वे घेऊन काढलेला मार्ग; सक्ती नव्हती.
- 5नववे शीख गुरू; औरंगजेबाच्या धार्मिक असहिष्णुतेला विरोध केला; १६७५ मध्ये मृत्युदंड.
- 6राणा संगाशी (खानुआची लढाई).
- 7चांदबिबीने किल्ला लढवला; दुर्गावतीने शरण न जाता जीव दिला — दोघींनी मुघलांशी धैर्याने संघर्ष केला.
- 8कारण लढायांचा खर्च वाढला, प्रदेशांतून प्रतिकार झाला आणि दख्खनमध्ये दीर्घ युद्ध चालले.