मध्ययुगीन काळ आणि भौतिक साधने
आजोबांचे जुने घर, त्यातील कोनाडे, जाते आणि पितळी भांडी पाहून तुम्हाला त्या काळातले जगणे कळते. गावातील जुना किल्ला किंवा वाडा पाहिल्यावरही असेच होते.
मध्ययुग म्हणजे इ.स.च्या ९ व्या शतकापासून १८ व्या शतकाच्या अखेरीपर्यंतचा काळ. डोळ्यांना दिसणाऱ्या वस्तू, इमारती आणि अवशेष यांना भौतिक साधने म्हणतात.
मुख्य कल्पना 1 : भौतिक साधनांचे प्रकार — किल्ले (डोंगरी, वन, सागरी, भुईकोट), समाधी, वीरगळ, राजवाडे, वाडे, मंदिरे, मशिदी, दर्गे, चर्च, गुरुद्वारे, विहिरी, शस्त्रे, भांडी, दागिने, कपडे, खेळणी आणि वाद्ये.
मुख्य कल्पना 2 : त्यातून काय कळते — इमारतींच्या बांधणीवरून कलेचा दर्जा, आर्थिक स्थिती आणि लोकांचे राहणीमान कळते. किल्ल्यांवरून संरक्षणाची पद्धत समजते.
मुख्य कल्पना 3 : इतिहासाचे चार घटक — व्यक्ती, समाज, स्थळ आणि काळ — या चार गोष्टी इतिहासात महत्त्वाच्या असतात. इतिहास पुराव्यांवर उभा असतो; त्या पुराव्यांना साधने म्हणतात.
- सोपे : राजगड हा डोंगरी किल्ला कोणत्या साधनाचा प्रकार? — भौतिक साधन.
- मध्यम : गावातील वीरगळ कोणते साधन? — भौतिक साधन; त्यावरून एखाद्या वीराची आठवण कळते.
- परीक्षा-प्रकार : मध्ययुगाचा कालखंड कोणता? — इ.स.च्या ९ व्या ते १८ व्या शतकाच्या अखेरपर्यंत.
आकृतीत : किल्ले, इमारती, वस्तू आणि स्मारके — भौतिक साधनांचे चार गट.
अल-बिरुनी हा विद्वान सुमारे १०१७ मध्ये महमूद गझनीच्या दरबारात राहत होता. त्याने संस्कृत शिकून भारतीय ग्रंथ वाचले आणि सुमारे १०३० मध्ये अरबी भाषेत ‘किताब-उल-हिंद’ हे पुस्तक लिहिले. बाहेरून आलेल्या विद्वानाने आपल्या समाजाचा इतका अभ्यास केला, म्हणून तो मौल्यवान साधन ठरतो. (पुस्तकाशी तपासा)
मध्ययुग = ९ वे ते १८ वे शतक; भौतिक साधने = डोळ्यांना दिसणारे अवशेष.
फक्त मोठे किल्ले आणि राजवाडेच साधने असतात असे नाही; सामान्य माणसाची भांडी, खेळणी आणि घरेही साधने आहेत.
आठवणीची युक्ती : भौ = भवन + भांडी: जे दिसते ते भौतिक.
फरक ओळखा
| प्रकार | उदाहरण | काय कळते |
|---|---|---|
| किल्ले | राजगड, सिंधुदुर्ग | संरक्षणाची रचना |
| इमारती | मंदिर, मशीद, वाडा | कला आणि राहणीमान |
| वस्तू | शस्त्रे, भांडी | दैनंदिन जीवन |
सरावासाठी प्रश्न
- 1मध्ययुग म्हणजे कोणता काळ?
- 2भौतिक साधने म्हणजे काय?
- 3किल्ल्यांचे चार प्रकार लिहा.
- 4इतिहासाचे चार घटक कोणते?
- 5इमारतींवरून आपल्याला कोणती माहिती मिळते?
- 6वीरगळ म्हणजे काय?
- 7तुमच्या गावातील एक भौतिक साधन निवडा आणि त्यातून काय कळते ते लिहा.
- 8फक्त किल्ले आणि राजवाडे पाहून सामान्य माणसाचा इतिहास पूर्ण का कळत नाही?
उत्तरे पाहा (आधी स्वतः सोडवा)
- 1इ.स.च्या ९ व्या शतकापासून १८ व्या शतकाच्या अखेरपर्यंतचा.
- 2डोळ्यांना दिसणाऱ्या वस्तू, इमारती आणि अवशेष.
- 3डोंगरी किल्ले, वन किल्ले, सागरी किल्ले, भुईकोट किल्ले.
- 4व्यक्ती, समाज, स्थळ आणि काळ.
- 5कलेचा दर्जा, आर्थिक स्थिती आणि राहणीमान.
- 6एखाद्या वीराच्या स्मरणार्थ उभारलेला कोरीव दगड.
- 7उदा. गावातील जुने मंदिर — त्या काळची कला आणि लोकांची श्रद्धा कळते.
- 8कारण सामान्य माणसाची भांडी, घरे आणि खेळणीही त्याचा इतिहास सांगतात.
शिलालेख, ताम्रपट आणि नाणी
बँकेतील नोट आणि रेल्वे तिकिटावर तारीख आणि नाव असते, तसे जुन्या नाण्यांवर आणि दगडांवर राजांची नावे कोरलेली असतात.
शिलालेख म्हणजे दगडावर किंवा भिंतीवर कोरलेला मजकूर. ताम्रपट म्हणजे तांब्याच्या पत्र्यावर कोरलेला राजाज्ञा किंवा दानपत्राचा मजकूर. नाणी म्हणजे सोने, चांदी, तांबे यांच्या धातूची चलने.
मुख्य कल्पना 1 : शिलालेख — तंजावर येथील बृहदीश्वर मंदिरात शिलालेख आहेत. चालुक्य, राष्ट्रकूट आणि यादव राजांचेही अनेक शिलालेख सापडले आहेत. त्यातून भाषा, लिपी आणि समाजजीवन कळते; तो अत्यंत विश्वासार्ह पुरावा मानला जातो.
मुख्य कल्पना 2 : ताम्रपट — राजाचे आदेश, निवाडे आणि दाने तांब्याच्या पत्र्यांवर कोरले जात. तांबे टिकते, म्हणून हजार वर्षांनंतरही ते वाचता येतात.
मुख्य कल्पना 3 : नाणी — नाण्यांवरून राजाचे नाव, काळ, धर्मकल्पना, व्यापार आणि धातुविज्ञान कळते. अकबराच्या नाण्यांवर राम-सीता आणि हैदर अलीच्या नाण्यांवर शिव-पार्वती आहेत; पेशव्यांच्या नाण्यांवर अरबी-फार्सी भाषा वापरली आहे.
- सोपे : राजाने गाव दान दिल्याचा पुरावा कुठे मिळेल? — ताम्रपटावर.
- मध्यम : नाण्यावरील चित्रावरून काय कळते? — त्या काळातील धर्मसमन्वय.
- परीक्षा-प्रकार : पेशव्यांच्या नाण्यावर अरबी-फार्सी का महत्त्वाची? — त्या काळातील भाषेचा वापर दिसतो.
आकृतीत : शिलालेख, ताम्रपट आणि नाणी — तिन्ही भौतिक पुरावे.
इब्न बतूता हा मोरोक्कोचा प्रवासी इ.स. १३३४ मध्ये दिल्लीला पोहोचला. सुलतान मुहम्मद बिन तुघलकाने त्याला काझी (न्यायाधीश) नेमले आणि सुमारे १३४१-४२ मध्ये चीनला राजदूत म्हणून पाठवले. त्याने आपल्या प्रवासाची नोंद ‘रिहला’ मध्ये केली, तो आपल्याला त्या काळाची माहिती देतो. (पुस्तकाशी तपासा)
शिलालेख = दगडावर; ताम्रपट = तांब्यावर; नाणी = धातूची चलने.
नाण्यावरील चित्र म्हणजे राजाचा धर्म सक्तीचा होता असे नाही; ते त्या काळाच्या कल्पना दाखवते.
आठवणीची युक्ती : दगड = शिला, तांबे = ताम्र, धातू = नाणे.
फरक ओळखा
| साधन | कशावर | काय कळते |
|---|---|---|
| शिलालेख | दगड, भिंत | भाषा, लिपी, समाज |
| ताम्रपट | तांब्याचा पत्रा | आदेश, दाने |
| नाणी | धातू | राजा, व्यापार, भाषा |
सरावासाठी प्रश्न
- 1शिलालेख म्हणजे काय?
- 2ताम्रपट म्हणजे काय?
- 3नाण्यांवरून कोणती माहिती मिळते?
- 4तंजावरच्या शिलालेखांचे महत्त्व सांगा.
- 5अकबराच्या नाण्यांवरील चित्रे काय दाखवतात?
- 6ताम्रपट हजार वर्षे टिकतात, कारण काय?
- 7इब्न बतूताच्या ‘रिहला’ चे महत्त्व तुमच्या शब्दांत लिहा.
- 8एखादे जुने नाणे सापडले तर त्यावरून तुम्ही कोणते प्रश्न विचाराल?
उत्तरे पाहा (आधी स्वतः सोडवा)
- 1दगडावर किंवा भिंतीवर कोरलेला मजकूर.
- 2तांब्याच्या पत्र्यावर कोरलेली राजाज्ञा किंवा दानपत्र.
- 3राजा, काळ, शासन, धर्मकल्पना, व्यापार आणि धातुकाम.
- 4त्यातून भाषा, लिपी आणि समाजजीवन कळते; तो विश्वासार्ह पुरावा आहे.
- 5त्या काळातील धार्मिक समन्वय.
- 6कारण तांबे लवकर खराब होत नाही.
- 7ती एका परदेशी प्रवाशाची साक्ष आहे; त्यातून सुलतानाच्या काळातील जीवन समजते.
- 8हे नाणे कोणत्या राजाचे, कोणत्या धातूचे, कोणत्या काळाचे आणि कशासाठी वापरले जात होते?
लिखित आणि मौखिक साधने
आजीने सांगितलेली ओवी आणि आजोबांची जुनी डायरी — एक ऐकायची, दुसरी वाचायची; दोन्हीतून घराची कहाणी कळते.
लिखित साधने म्हणजे लिहून ठेवलेले पुरावे (ग्रंथ, बखरी, पत्रे, प्रवासवर्णने). मौखिक साधने म्हणजे पिढ्यानपिढ्या तोंडी चालत आलेली ओवी, पोवाडा, लोकगीत, लोककथा.
मुख्य कल्पना 1 : लिखित साधने — देवनागरी, अरबी, फार्सी, मोडी अशा लिप्यांतील भूर्जपत्रे, ग्रंथ, आज्ञापत्रे, चरित्रे, पत्रव्यवहार. बाबराचे आत्मचरित्र आणि कवी परमानंदांचे संस्कृत ‘श्रीशिवभारत’ ही उदाहरणे.
मुख्य कल्पना 2 : तवारिख आणि बखर — तवारिख म्हणजे घटनांचा क्रम सांगणारे लेखन. बखर हा महाराष्ट्रातला इतिहासलेखनाचा प्रकार. सभासद बखर, मह्काबतीची बखर, चिटणिसांची बखर ही उदाहरणे. अनेक बखरी घटनांनंतर बऱ्याच वर्षांनी लिहिल्या, म्हणून त्यात ऐकीव गोष्टी असतात.
मुख्य कल्पना 3 : मौखिक साधने — ओव्या, लोकगीते, पोवाडे, लोककथा, दंतकथा आणि म्हणी. तुळशीदास शाहिरांचा तानाजीवरचा पोवाडा हे उदाहरण आहे; त्यातून पात्रांचे स्वभावचित्र दिसते.
- सोपे : सभासद बखर कोणते साधन? — लिखित साधन.
- मध्यम : शाहिराचा पोवाडा कोणते साधन? — मौखिक साधन.
- परीक्षा-प्रकार : बखरींवर पूर्ण विश्वास का ठेवू नये? — त्या घटनांनंतर बऱ्याच वर्षांनी लिहिल्या, त्यात ऐकीव माहिती असू शकते.
आकृतीत : भौतिक, लिखित आणि मौखिक — इतिहास लिहिण्याची तीन साधने.
लिखित = लिहिलेले; मौखिक = तोंडी; बखर = महाराष्ट्रातील इतिहासलेखन.
बखरीतील प्रत्येक वाक्य खरेच असेल असे नाही; इतर पुराव्यांशी जुळवून पाहावे लागते.
आठवणीची युक्ती : लिखित = लिहून, मौखिक = बोलून.
फरक ओळखा
| प्रकार | उदाहरण | काळजी |
|---|---|---|
| लिखित | बखर, पत्रे, प्रवासवर्णन | लेखक कोण, कधी लिहिले? |
| मौखिक | पोवाडा, ओवी | काळाबरोबर बदल |
सरावासाठी प्रश्न
- 1लिखित साधने म्हणजे काय?
- 2मौखिक साधने म्हणजे काय?
- 3बखर म्हणजे काय?
- 4तवारिख म्हणजे काय?
- 5दोन बखरींची नावे लिहा.
- 6पोवाड्यातून कोणती माहिती मिळते?
- 7मौखिक साधनांचे दोन फायदे लिहा.
- 8एखादा परदेशी प्रवासी आपल्या देशाबद्दल का लिहितो? तुमचे मत लिहा.
उत्तरे पाहा (आधी स्वतः सोडवा)
- 1लिहून ठेवलेले पुरावे — ग्रंथ, पत्रे, बखरी, प्रवासवर्णने.
- 2पिढ्यानपिढ्या तोंडी चालत आलेली माहिती — ओवी, पोवाडे, लोककथा.
- 3महाराष्ट्रातील इतिहासलेखनाचा एक प्रकार.
- 4घटनांचा क्रम सांगणारे लेखन.
- 5सभासद बखर आणि चिटणिसांची बखर.
- 6पात्रांचे स्वभाव, मोहिमा आणि लोकांची भावना.
- 7ते लोकजीवन दाखवतात; लिखित पुरावा नसतानाही माहिती देतात.
- 8कारण नवे देश पाहून त्यांना ते इतरांना सांगायचे असते आणि तो त्या काळाचा साक्षीदार ठरतो.
साधनांची पारख आणि इतिहासाचे पुनर्लेखन
शाळेत एखादी बातमी सांगणाऱ्या पाच मुलांच्या गोष्टी थोड्या वेगळ्या असतात. खरे काय ते शोधण्यासाठी आपण सर्वांचे ऐकतो आणि तपासतो.
साधनांची पारख म्हणजे ते खरे आहे का, कोणी आणि कधी लिहिले, प्रत्यक्ष पाहिलेले आहे की ऐकीव आहे हे तपासणे. नवे साधन मिळाले की इतिहास पुन्हा लिहावा लागतो.
मुख्य कल्पना 1 : पारख कशी करायची — लेखक कोण आहे, तो कोणत्या परिस्थितीत लिहीत होता, त्यावर कोणाचा दबाव होता, तो डोळ्यांनी पाहिलेले सांगतो की ऐकीव सांगतो, आणि त्यात अतिशयोक्ती किंवा उपमा आहेत का, हे पाहावे.
मुख्य कल्पना 2 : इतिहासाचे पुनर्लेखन — संशोधन सतत चालू असते. नवी साधने, नवे शिलालेख किंवा पत्रे सापडली की जुना निष्कर्ष बदलू शकतो. म्हणूनच आपली आणि आई-वडिलांची इतिहासाची पुस्तके थोडी वेगळी असतात.
मुख्य कल्पना 3 : तीन प्रकारांचा एकत्र वापर — एकाच घटनेसाठी भौतिक, लिखित आणि मौखिक साधने जुळवून पाहिल्यावर निष्कर्ष अधिक विश्वासार्ह होतो.
- सोपे : प्रत्यक्ष लढाई पाहणाऱ्या सैनिकाचे पत्र किती विश्वासार्ह? — जास्त; कारण ते प्रत्यक्षदर्शी साधन आहे.
- मध्यम : ५० वर्षांनी लिहिलेली बखर कशी वापरावी? — इतर पुराव्यांशी जुळवून.
- परीक्षा-प्रकार : इतिहास पुन्हा लिहावा लागतो, कारण काय? — नवी साधने मिळतात.
आकृतीत : साधन मिळाल्यापासून इतिहास लिहिण्यापर्यंतचे चार टप्पे.
पारख = लेखक + काळ + प्रत्यक्ष की ऐकीव + अतिशयोक्ती.
जुने म्हणजे नेहमी खरे असे नाही; जुन्या साधनांचीही पारख करावी लागते.
आठवणीची युक्ती : प्रत्यक्ष = जास्त विश्वास; ऐकीव = पडताळा.
फरक ओळखा
| मुद्दा | प्रत्यक्षदर्शी | ऐकीव |
|---|---|---|
| विश्वासार्हता | जास्त | कमी |
| उदाहरण | समकालीन पत्र | उशिरा लिहिलेली बखर |
सरावासाठी प्रश्न
- 1साधनांची पारख म्हणजे काय?
- 2पारख करताना कोणते चार मुद्दे पाहतात?
- 3इतिहास पुन्हा का लिहावा लागतो?
- 4प्रत्यक्षदर्शी साधन म्हणजे काय?
- 5ऐकीव माहिती म्हणजे काय?
- 6आजोबांच्या पुस्तकातला इतिहास आपल्या पुस्तकापेक्षा वेगळा का असतो?
- 7एका घटनेसाठी तीन प्रकारची साधने कशी वापराल? उदाहरण द्या.
- 8सर्व बखरी खोट्या आहेत असे म्हणणे बरोबर का नाही?
उत्तरे पाहा (आधी स्वतः सोडवा)
- 1साधन खरे आहे का, कोणी आणि कधी लिहिले ते तपासणे.
- 2लेखक, परिस्थिती/दबाव, प्रत्यक्ष की ऐकीव, अतिशयोक्ती.
- 3कारण नवी साधने मिळाल्यावर निष्कर्ष बदलू शकतात.
- 4घटना प्रत्यक्ष पाहणाऱ्याने लिहिलेले साधन.
- 5दुसऱ्याकडून ऐकून सांगितलेली माहिती.
- 6कारण मधल्या काळात नवे संशोधन झालेले असते.
- 7उदा. किल्ला (भौतिक), त्याची नोंद असलेले पत्र (लिखित) आणि त्यावरचा पोवाडा (मौखिक) — तिन्ही जुळवून.
- 8कारण त्यात खरी माहितीही असते; फक्त पारख करून वापरावी लागते.